SlowingoSarufi
A2 38 / 38 Somo la marudio

Marudio ya Mwisho A2: Relative Clauses, -ed/-ing, Vihusishi, So/Neither, Maswali na Phrasal Verbs

Review: A2 Final Check

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Tulichojifunza
  3. Ulinganisho Muhimu
  4. Makosa ya Kawaida
  5. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  6. Kanuni za Dhahabu
  7. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kusema hasa ni mtu yupi, kitu kipi au mahali gani unamaanisha, kueleza hisia na vyanzo vyake, kutumia kihusishi sahihi baada ya maneno ya kawaida, kukubali na kukataa kwa ufupi, kuuliza maswali ya kiima, ya yambwa na maswali hasi, na kutumia phrasal verbs za kawaida — na utaweza kupima ujuzi wako wa kiwango chote cha A2 kwa mazoezi mchanganyiko.

Tulichojifunza

SomoJambo kuuMfano muhimu
A2-29who / that kwa watu, which / that kwa vitu, where kwa mahali (kishazi kikiwa kimekamilika); bila he, it, there ya ziada — hata kama Kiswahili kinasema ambaye anaishi, nilikinunuaA library is a place where you can borrow books.
A2-30-ed = mtu anayehisi (nimechoka); -ing = kitu au mtu anayesababisha hisia (inachosha)The flight was tiring, so we were tired when we arrived.
A2-31vihusishi maalum: good at, afraid of, interested in, listen to, wait for, depend on — hata kama kitenzi cha Kiswahili hakina kihusishi; bila kihusishi baada ya discuss, enter, marry, phone, reachI listen to podcasts on the way to work.
A2-32So + kitenzi kisaidizi + kiima, Neither / Nor + kitenzi kisaidizi + kiima (hata mimi); Me too / Me neither; kukataa kwa I do / I don't; too / either; reply questions (Kweli?); I think so / I hope not"I don't eat meat." "Neither do I."
A2-33maswali ya kiima bila do (Who called you?); maswali ya yambwa yenye kitenzi kisaidizi (Who did you call?), hata kama Kiswahili kinaacha nani mwishoni; kihusishi mwishoni; maswali hasiWho did you go to the cinema with?
A2-34phrasal verbs kama neno moja lenye maana yake (washa → turn on); kiwakilishi katikati (put it on) lakini look for itYour coat is on the chair. Put it on. It's cold outside.

Ulinganisho Muhimu

who, which, that na where — Neno rejeshi linategemea nomino na kishazi. Watu → who / that. Vitu → which / that. Mahali → where, lakini tu kishazi kikiwa kimekamilika bila mahali. Kumbuka: kiambishi ndani ya kitenzi cha Kiswahili (anayeketi, niliyoinunua) hakiwi he au it kwa Kiingereza. A2-29

The girl who sits next to me in class is from Canada.
Msichana anayeketi karibu nami darasani anatoka Kanada.
mtu → who; bila she
I found a website that has free recipes.
Nilipata tovuti ambayo ina mapishi ya bure.
kitu → that / which
That's the museum where we saw the dinosaurs.
Lile ndilo jumba la makumbusho ambapo tuliona dinosaria.
tuliwaona huko → where
That's the museum that opened last year.
Lile ndilo jumba la makumbusho lililofunguliwa mwaka jana.
jumba ndilo kiima → that
  • Jaribio: Mtu → who / that. Kitu → which / that. Mahali: unaweza kusema "there" mwishoni mwa kishazi? → where. Mahali ni kiima au yambwa ya kishazi? → that / which.

vivumishi vya -ed na -ing — Mtumaji anasababisha hisia (-ing, kama inachosha); mpokeaji ana hisia hiyo (-ed, kama nimechoka). A2-30

The news was worrying. Everyone was worried.
Habari ilitia wasiwasi. Kila mtu alikuwa na wasiwasi.
chanzo / hisia
I'm bored.
Nimechoshwa. / Sina la kufanya.
ninajisikia hivyo
I'm boring.
Mimi sivutii. / Watu wananiona mchoshi.
watu wengine wananiona hivyo
  • Jaribio: Kinasababisha hisia? → -ing. Mtu huyu anahisi? → -ed. Na nimechoka ni I'm tired, si I have tired.

kihusishi au bila kihusishi — Maneno mengi huja na mwenzi maalum; baadhi ya vitenzi havichukui kihusishi kabla ya yambwa. Nasikiliza redio haina kihusishi, lakini Kiingereza kinasema listen to; tulijadili mpango haina kihusishi, na Kiingereza nacho hakina. A2-31

I'm listening to the radio.
Ninasikiliza redio.
listen + to
Did you hear that noise?
Umesikia kelele ile?
hear: bila kihusishi
We discussed the plan.
Tulijadili mpango.
discuss: bila about
We talked about the plan.
Tulizungumza kuhusu mpango.
talk + about
  • Jaribio: Jifunze kipande kizima: listen to, wait for, talk about — lakini discuss / enter / marry / phone / reach + yambwa moja kwa moja. Na na si with kila mara: similar to, different from, married to.

kukubali na kukataa; too na either — Kukubali: So / Neither + kitenzi kisaidizi + kiima. Kukataa: mpangilio wa kawaida, kinyume (chanya ↔ hasi). Mwishoni: chanya + too, hasi + either. Hata mimi ya Kiswahili inafaa kwa yote; Kiingereza kinatofautisha. A2-32

I don't smoke.
Sivuti sigara.
Neither do I.
Hata mimi sivuti.
kukubali sentensi iliyotangulia; hasi → neither
I do.
Mimi navuta.
kukataa sentensi hiyo hiyo
"I really enjoyed the concert." "So did I."
"Nilifurahia sana tamasha." "Hata mimi."
enjoyed → did
"I don't have a car." "I don't either."
"Sina gari." "Mimi pia sina."
mimi pia + hasi → either
  • Jaribio: Ni sawa kwako? Chanya → So; hasi → Neither. Ni tofauti kwako? → I do / I don't / I can…. Chagua kitenzi kisaidizi kutoka kwenye tense ya sentensi ya kwanza.

swali la kiima na swali la yambwa — Neno la swali likiwa mtendaji, hakuna do / does / did. Likiwa mtendwa, tumia kitenzi kisaidizi kabla ya kiima — Kiswahili huacha nani / nini mwishoni, lakini Kiingereza huileta mbele pamoja na did. A2-33

Who called you?
Nani alikupigia simu?
kiima
Who did you call?
Ulimpigia nani simu?
yambwa
What happened at work today?
Kulitokea nini kazini leo?
kiima → happened
What did you do at work today?
Ulifanya nini kazini leo?
yambwa → did you do
  • Jaribio: Weka jina mahali pa who / what. Likiingia kabla ya kitenzi → swali la kiima, bila did. Likiingia baada ya kitenzi → swali la yambwa, ongeza kitenzi kisaidizi.

reply questions na maswali hasi — Reply question inarudia sentensi kwa chanya au hasi ile ile ili kuonyesha hamu (kama Kweli?). Swali hasi linaonyesha mshangao au linamwomba mtu akubali; lijibu kuhusu ukweli — si kama ndiyo / hapana ya Kiswahili. A2-32 A2-33

I'm moving to Rome.
Ninahamia Roma.
Are you? That's amazing!
Kweli? Hiyo ni nzuri sana!
reply question kwa sentensi iliyotangulia
"I've never seen snow." "Haven't you? Really?"
"Sijawahi kuona theluji." "Hujawahi? Kweli?"
hasi → swali hasi
"Aren't you hungry?" "Yes, I am! Let's eat."
"Huna njaa?" "Hapana, nina njaa! Tule."
ukweli chanya → Yes, ingawa Kiswahili kinasema hapana
  • Jaribio: Unaitikia habari? → reply question, chanya au hasi kama sentensi. Unajibu Don't you…? / Isn't it…? → Yes kwa ukweli chanya, No kwa ukweli hasi.

put it on na look for it — Kwa phrasal verbs kama put on, turn off, pick up, try on, fill in, kiwakilishi huenda katikati (kama li katika livae). Kwa look for na look at, yambwa daima huja baada ya neno dogo. A2-34

These shoes are lovely. Can I try them on?
Viatu hivi ni vizuri. Naweza kuvijaribu?
them katikati
I'm looking for my phone. Have you seen it?
Ninatafuta simu yangu. Umeiona?
look for + yambwa
She put on her red dress.
Alivaa gauni lake jekundu.
kitendo → put on
She's wearing a red dress.
Amevaa gauni jekundu.
hali (-me-) → is wearing
  • Jaribio: Kiwakilishi kama yambwa ya put on / turn off / pick up → katikati. Look for / look at → baada ya for / at.

Makosa ya Kawaida

❌The man who he lives next door is a pilot.
✅The man who lives next door is a pilot.
who tayari inachukua nafasi ya he. A2-29
❌This is the cake that I made it.
✅This is the cake that I made.
that tayari inachukua nafasi ya it. A2-29
❌The city where I visited was beautiful.
✅The city that I visited was beautiful.
visit inahitaji yambwa: tumia that / which. A2-29
❌The film was very bored.
✅The film was very boring.
Filamu inasababisha hisia: -ing. A2-30
❌I'm interesting in music.
✅I'm interested in music.
Hisia yako: -ed (+ in). A2-30
⚠️I'm boring. Let's go out.
✅I'm bored. Let's go out.
I'm boring ni sentensi sahihi, lakini inamaanisha watu wengine wanakuona huvutii. A2-30
❌Listen me!
✅Listen to me!
listen + to + yambwa. A2-31
❌We discussed about the problem.
✅We discussed the problem.
discuss + yambwa, bila kihusishi. A2-31
❌It depends of the weather.
✅It depends on the weather.
depend on. A2-31
❌"I don't like it." "Neither don't I."
✅"Neither do I."
Neither tayari ni hasi: tumia kitenzi kisaidizi chanya. A2-32
❌"I'm hungry." "So do I."
✅"So am I."
Lingana na aina ya kitenzi: be → am. A2-32
❌I don't like coffee too.
✅I don't like coffee either.
Hasi + either. A2-32
❌Who did call you?
✅Who called you?
Swali la kiima: bila did. A2-33
❌Who you saw yesterday?
✅Who did you see yesterday?
Swali la yambwa: did + kiima + base form. A2-33
❌"Don't you like coffee?" "Yes, I don't."
✅"No, I don't."
Jibu kuhusu ukweli: ukweli hasi → No. A2-33
❌Put on it.
✅Put it on.
Kiwakilishi → katikati. A2-34
❌I'm looking my keys.
✅I'm looking for my keys.
look for + yambwa. A2-34

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Kiambishi cha Kiswahili → "who he", "that … it". Ambaye anaishi, viatu ambavyo nilivinunua: Kiswahili kinahitaji kiambishi cha kiima, na mara nyingi huweka cha yambwa pia, lakini Kiingereza hakirudii mtu wala kitu baada ya who / which / that. A2-29

❌The lady who she sells mandazi at the corner is my neighbour.
✅The lady who sells mandazi at the corner is my neighbour.
❌The shoes that I bought them on Saturday are too small.
✅The shoes that I bought on Saturday are too small.

2. "I'm boring" na nimechoka → "I have tired". Hisia yako ni -ed: I'm bored, si I'm boring. Na -me- ya hisia (nimechoka, nimechanganyikiwa) ni be + -ed, si have. A2-30

⚠️It's Sunday afternoon and I'm boring at home.
✅It's Sunday afternoon and I'm bored at home.
Sarufi ni sahihi, lakini maana yake ni kwamba wewe ni mtu asiyevutia.
❌We have confused. Which bus goes to Mwenge?
✅We're confused. Which bus goes to Mwenge?

3. Kitenzi bila kihusishi na na = "with". Tunakusikiliza, inategemea hazina kihusishi; tofauti na, olewa na zina na. Kiingereza: listen to, depend on, different from, married to — na discuss bila about. A2-31

❌Teacher, we are listening you.
✅Teacher, we are listening to you.
❌Life in Arusha is different with life in Dar es Salaam.
✅Life in Arusha is different from life in Dar es Salaam.
❌The teachers will discuss about the new timetable on Monday.
✅The teachers will discuss the new timetable on Monday.

4. Hata mimi na ndiyo katika hasi. Hata mimi baada ya sentensi hasi ni Me neither / Neither…, si Me too. Na kwa swali hasi, ndiyo, sina ni No, I don't — yes / no hufuata ukweli, si swali. A2-32 A2-33

❌"I haven't had lunch yet." "Me too."
✅"Me neither." au "Neither have I."
❌"Don't you have any change?" "Yes, I don't have."
✅"No, I don't." au "No, I don't have any."

5. Washa / zima → "on / off" kama vitenzi, na nakuja → "I'm coming". On na off ni particles, si vitenzi: turn on / switch off. Na unapoondoka kwa muda mfupi, I'm coming inamaanisha unaelekea kwa msikilizaji; sema I'll be right back. A2-34

❌It's hot. Please on the fan.
✅It's hot. Please turn on the fan. au It's hot. Please switch on the fan.
⚠️(Unaondoka ofisini kwa dakika tano.) Wait here, I'm coming.
✅Wait here, I'll be right back.
I'm coming = ninakuja kwako; ni ya kawaida Afrika Mashariki, lakini haieleweki hivyo kimataifa.

Kanuni za Dhahabu

  • A2-29 Watu → who / that. Vitu → which / that. Mahali → where, kishazi kikiwa kimekamilika bila mahali. Neno rejeshi linachukua nafasi ya mtu, kitu au mahali — usiongeze he, she, it au there tena.
  • A2-30 -ed = mtu anayehisi (mpokeaji). -ing = kitu au mtu anayesababisha hisia (mtumaji). I'm bored because the film is boring.
  • A2-31 Jifunze neno pamoja na kihusishi chake, kama kipande kimoja: good at, afraid of, listen to, wait for. Usiongeze kihusishi kabla ya yambwa ya discuss, enter, marry, call, phone, reach.
  • A2-32 Rudia kitenzi kisaidizi (au be), kilinganishe na kiima kipya, kisha geuza mpangilio: So / Neither + kitenzi + kiima. Sentensi ya kwanza haina kitenzi kisaidizi? Tumia do / does / did.
  • A2-33 Neno la swali = kiima → mpangilio wa kawaida, bila do / does / did. Neno la swali = yambwa → kitenzi kisaidizi + kiima. Kwa swali hasi, sema Yes kwa ukweli chanya na No kwa ukweli hasi.
  • A2-34 Jifunze kila phrasal verb kama neno moja lenye maana yake yenyewe. Kiwakilishi huenda katikati: put it on, turn them off — lakini look for it.

Mazoezi

A. Muundo

Kamilisha au badilisha sentensi kama unavyoelekezwa.

  1. A2-29 Who, Which, That na Where kwa Kiswahili: Relative Clauses (Ambaye, Ambacho, Ambapo)
    A vet is a doctor looks after animals.
  2. A2-29 Who, Which, That na Where kwa Kiswahili: Relative Clauses (Ambaye, Ambacho, Ambapo)
    Unganisha: That's the café. We met there.
  3. A2-30 Bored au Boring? Vivumishi vya -ed na -ing kwa Kiswahili
    Kamilisha kwa umbo sahihi la excite: It was an match.
  4. A2-31 Good At, Afraid Of, Listen To: Maneno na Vihusishi (Dependent Prepositions) kwa Kiswahili
    Are you afraid the dark?
  5. A2-32 So Do I, Neither Do I, Me Too kwa Kiswahili: Jinsi ya Kusema "Hata Mimi"
    "I can't swim." "Neither I."
  6. A2-33 Who Called You au Who Did You Call? Maswali ya Kiima na Yambwa (Subject and Object Questions)
    Uliza kuhusu kiima — Leo broke the window.
  7. A2-33 Who Called You au Who Did You Call? Maswali ya Kiima na Yambwa (Subject and Object Questions)
    Uliza kuhusu yambwa — Leo broke the window.
  8. A2-34 Phrasal Verbs za Kila Siku kwa Kiswahili: Get Up, Put On, Turn Off na Zaidi
    Badilisha nomino kuwa kiwakilishi: Take off your shoes.

B. Maana

Chagua jibu linalolingana na maana, au jibu kama unavyoelekezwa.

  1. A2-29 Who, Which, That na Where kwa Kiswahili: Relative Clauses (Ambaye, Ambacho, Ambapo)
    Chagua jibu sahihi: Rome is the city … I want to visit next.
  2. A2-30 Bored au Boring? Vivumishi vya -ed na -ing kwa Kiswahili
    Chagua jibu sahihi: I was really … when I saw the price.
  3. A2-31 Good At, Afraid Of, Listen To: Maneno na Vihusishi (Dependent Prepositions) kwa Kiswahili
    Chagua jibu sahihi: I'm … the radio.
  4. A2-32 So Do I, Neither Do I, Me Too kwa Kiswahili: Jinsi ya Kusema "Hata Mimi"
    Kubali kwa So: "I've already seen this film."
  5. A2-32 So Do I, Neither Do I, Me Too kwa Kiswahili: Jinsi ya Kusema "Hata Mimi"
    Kataa: "I didn't like the ending."
  6. A2-32 So Do I, Neither Do I, Me Too kwa Kiswahili: Jinsi ya Kusema "Hata Mimi"
    Onyesha hamu kwa reply question: "My sister works at night."
  7. A2-33 Who Called You au Who Did You Call? Maswali ya Kiima na Yambwa (Subject and Object Questions)
    "Isn't Tom coming?" Tom haji. Jibu: …
  8. A2-34 Phrasal Verbs za Kila Siku kwa Kiswahili: Get Up, Put On, Turn Off na Zaidi
    Chagua jibu sahihi: I … at five because of the noise, but I stayed in bed.

D. Katika Muktadha

Kamilisha mazungumzo. Pale penye kitenzi kwenye mabano, kitumie katika umbo sahihi.

The new flatmate
Ana: So, how's your new flatmate? Is he the guy 23 works at the bookshop?
Ben: Yes. He's nice, but his stories are so 24 (bore)! He talks about trains all evening.
Ana: Ha! 25 told you about the room?
Ben: My sister. She's good 26 finding cheap flats.
Ana: And what about the kitchen? Is it the one 27 you had that party?
Ben: No, that was my old flat. This one is smaller. I don't really like cooking anyway.
Ana: 28 do I! I usually get a pizza.
Ben: Me too. Oh, and he always leaves the lights on. I have to turn 29 off every night.
Ana: 30 you talked to him about it?
Ben: Not yet. I'm a bit 31 (worry) about his reaction. I'm looking 32 the right moment.

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza.

  1. A2-29 Who, Which, That na Where kwa Kiswahili: Relative Clauses (Ambaye, Ambacho, Ambapo)
    Eleza maneno mawili bila kuyataja, kwa kutumia someone who, something that au a place where.
  2. A2-30 Bored au Boring? Vivumishi vya -ed na -ing kwa Kiswahili
    Andika kuhusu jambo unaloona linavutia na useme unavyojisikia kulihusu. Tumia kihusishi baada ya kivumishi.
  3. A2-32 So Do I, Neither Do I, Me Too kwa Kiswahili: Jinsi ya Kusema "Hata Mimi"
    Jibu kwa ukweli, ukikubali au ukikataa: "I don't like getting up early."

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yote ya A2.

  1. A2-02 Past Simple au Past Continuous? When, While na During kwa Kiswahili
    I (cook) dinner when the lights went out.
  2. A2-05 Wakati Ujao kwa Kiingereza: Will, Going To, Present Continuous au Present Simple?
    "Are you free on Friday?" "No, I (meet) my brother."
  3. A2-07 Superlatives kwa Kiswahili: The Biggest, The Most — Kuliko Wote
    It's one of the (good) restaurants in town.
  4. A2-10 Much, Many, A Lot Of, A Few, A Little: Kiasi kwa Kiingereza
    How people work in your office?
  5. A2-19 Present Perfect au Past Simple? Tofauti kwa Lugha Rahisi
    I (lose) my phone last week.
  6. A2-20 Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima
    It's free. You pay.
  7. A2-25 Verb + -ing au Verb + To kwa Kiswahili: Want to, Enjoy -ing na Want Someone To
    I enjoy (walk) in the rain.
  8. A2-27 Zero na First Conditional kwa Kiswahili: If, Unless na When (Kama, -ki-, -sipo-)
    If it (rain) tomorrow, we'll stay at home.
  9. A2-16 Present Perfect kwa Kiswahili: Have You Ever…? (Umewahi…?)
    Have you ever (be) to Japan?
  10. A2-13 Mine, Yours, Whose: Possessive Pronouns kwa Kiswahili
    "Is this your bag?" "No, it isn't (I). I think it's Tom's."
Majibu

A. Muundo

  1. who / that
  2. That's the café where we met. / That's the café that we met in. / That's the café which we met in.
  3. exciting
  4. of
  5. can
  6. Who broke the window?
  7. What did Leo break? / What did he break?
  8. Take them off.

B. Maana

  1. that
  2. surprised
  3. listening to
  4. So have I.
  5. I did.
  6. Does she?
  7. No, he isn't.
  8. woke up

C. Tafuta Kosa

  1. A teacher is someone who teaches. / A teacher is someone that teaches.
  2. After the long walk, we were very tired.
  3. He married a doctor. / He got married to a doctor.
  4. So did I. / Me too.
  5. What happened last night?
  6. Can I try them on?

D. Katika Muktadha

  1. who / that
  2. boring
  3. Who
  4. at
  5. where
  6. Neither / Nor
  7. them
  8. Haven't / Have
  9. worried
  10. for

E. Zamu Yako

  1. It's someone who cuts your hair. It's a place where you can watch films on a big screen.
  2. Old maps are really interesting. I'm interested in history, and I'm excited about my trip to Rome.
  3. Neither do I. / Oh, I do. I love the mornings.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. was cooking
  2. 'm meeting / am meeting / 'm going to meet / am going to meet
  3. best
  4. many
  5. lost
  6. don't have to / don't need to / needn't
  7. walking
  8. rains
  9. been
  10. mine
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play