Who, Which, That na Where kwa Kiswahili: Relative Clauses (Ambaye, Ambacho, Ambapo)
Who, Which, That: Defining Relative Clauses
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuunganisha sentensi mbili ili kusema hasa ni mtu yupi, kitu kipi au mahali gani unamaanisha — kwa kutumia who, which, that na where — na kutoa maelezo rahisi ya maana ya neno kama A nurse is someone who looks after sick people.
Wazo Kuu
Wakati mwingine nomino peke yake haitoshi. The woman is my teacher. Mwanamke yupi? Kuna wanawake kumi chumbani! Tunahitaji habari zaidi ili kumwonyesha yule sahihi: The woman who is wearing the red coat is my teacher.
Sehemu hiyo ya ziada ni relative clause (kishazi rejeshi). Ifikirie kama faneli. Wanawake wote kumi wanaingia juu, lakini mmoja tu anatoka chini: yule mwenye koti jekundu. Kishazi kinamwambia msikilizaji hasa ni yupi.
Kishazi huanza na neno rejeshi: who kwa watu, which kwa vitu, that kwa watu na vitu, na where kwa mahali. Neno hili hufanya kazi mbili kwa wakati mmoja. Linaunganisha sentensi mbili, na linachukua nafasi ya neno ndani ya kishazi (he, she, it, them, there). Ndiyo sababu huongezi he, she au it tena: neno rejeshi tayari ndilo mtu huyo au kitu hicho.
Habari njema kwa wazungumzaji wa Kiswahili: tunajua wazo hili vizuri — mtu ambaye anaishi jirani, kitabu nilichonunua, mahali ambapo tulikutana. Kama Kiingereza, Kiswahili huweka kishazi baada ya nomino. Tahadhari: kitenzi cha Kiswahili hubeba kiambishi cha mtu au kitu (a-naishi, nili-ki-nunua). Usikitafsiri kama he au it kwa Kiingereza.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili huunda relative clause kwa amba- pamoja na kiambishi cha ngeli (ambaye, ambao, ambacho, ambalo, ambayo, ambapo), au kwa kiambishi rejeshi ndani ya kitenzi (anaye-, nilicho-, tulipo-). Kiingereza kina maneno manne tu: who, which, that na where. Mpangilio ni sawa: nomino kwanza, kisha kishazi.
| Kiswahili | Maana | Kiingereza |
|---|---|---|
| mwanamume ambaye anaishi jirani / mwanamume anayeishi jirani | mtu (kiima) | the man who lives next door |
| simu ambayo niliinunua wiki iliyopita | kitu (yambwa) | the phone that I bought last week |
| basi linaloenda uwanja wa ndege | kitu (kiima) | the bus which / that goes to the airport |
| mahali ambapo unaweza kuazima vitabu | mahali | a place where you can borrow books |
| mji ninaotaka kuutembelea | mahali kama yambwa | the city that I want to visit |
Mambo mawili ya kuzingatia. Kwanza, katika anaishi kuna kiambishi a- (yeye), na katika niliinunua kuna -i- (hiyo). Kiswahili kinahitaji kiambishi cha kiima, na mara nyingi huweka cha yambwa pia; Kiingereza hakirudii mtu wala kitu: the man who lives (si who he lives), the phone that I bought (si that I bought it). Pili, Kiswahili huchagua ambaye au ambacho kwa ngeli, na Kiingereza huchagua kwa mtu au kitu: watu → who / that, vitu → which / that.
Muundo
Kuchagua neno rejeshi
| Nomino | Neno rejeshi | Mfano |
|---|---|---|
| mtu | who / that | the man who / that lives next door |
| kitu au mnyama | which / that | the bus which / that goes to the airport |
| mahali (+ kishazi kamili) | where | the café where we met |
Neno rejeshi linachukua nafasi ya kiima (subject)
| Sentensi mbili | Sentensi moja |
|---|---|
| I have a friend. She speaks four languages. | I have a friend who speaks four languages. |
| This is the train. It goes to Oxford. | This is the train that goes to Oxford. |
Neno rejeshi linachukua nafasi ya yambwa (object)
| Sentensi mbili | Sentensi moja |
|---|---|
| The film was great. We saw it last night. | The film that we saw last night was great. |
| The man is my uncle. You met him at the party. | The man who you met at the party is my uncle. |
Where inachukua nafasi ya there (mahali hapo)
| Sentensi mbili | Sentensi moja |
|---|---|
| That's the hotel. We stayed there. | That's the hotel where we stayed. |
Hakuna kiwakilishi (pronoun) cha ziada
| Sahihi | Si sahihi |
|---|---|
| the man who lives here | the man who he lives here |
| the book that I bought | the book that I bought it |
| the town where I grew up | the town where I grew up there |
Matumizi
1Who na That kwa Watu
Tumia who au that kusema ni mtu yupi unamaanisha. Who hutumika zaidi kwa watu, hasa katika maandishi.
2Which na That kwa Vitu
Tumia which au that kwa vitu na wanyama. Katika mazungumzo ya kila siku, that hutumika zaidi.
3Where kwa Mahali
Tumia where wakati kishazi tayari kimekamilika bila mahali: we stayed kimekamilika, kwa hiyo the hotel where we stayed. Kama kitenzi kinahitaji yambwa (I visited it), tumia that au which: the city that I visited.
4Maelezo ya Maneno — someone who / something that / a place where
Relative clauses ni muhimu sana kueleza maana ya maneno, hasa usipolijua neno au ukilisahau.
5Kutambulisha — Kusema Hasa ni Yupi
Tumia relative clause kumchagua mtu mmoja au kitu kimoja kati ya vingi. Bila kishazi, msikilizaji hajui unamaanisha yupi. Kitenzi katika relative clause hukubaliana na nomino iliyo kabla ya who / which / that.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Ambaye anaishi → "who he lives". Katika Kiswahili, kitenzi ndani ya kishazi kina kiambishi cha kiima: ambaye anaishi, ambao wanafanya kazi. Ukitafsiri kiambishi hicho kama he / she / they, unapata kiima mara mbili. Kwa Kiingereza, who au that tayari ndicho kiima.
2. Ambacho nilikinunua → "that I bought it". Kiswahili mara nyingi huweka kiambishi cha yambwa ndani ya kitenzi: viatu ambavyo nilivinunua, barua ambayo aliiandika. Kiingereza hakirudii yambwa: that tayari ni kitu hicho.
3. Mahali nilipotembelea → "where I visited". Kwa Kiswahili tunaweza kusema mji nilioutembelea au mahali nilipotembelea, kwa hiyo ni rahisi kutumia where kwa kila mahali. Lakini kwa Kiingereza visit, see, like, leave zinahitaji yambwa. Kama mahali ni yambwa ya kitenzi, tumia that / which. Where ni kwa kishazi kilichokamilika bila mahali (where we stayed, where I work).
Usichanganye
who katika maswali na who katika relative clauses — Katika swali, who inauliza habari. Katika relative clause, inaunganisha mawazo mawili, na kishazi baada ya nomino kina mpangilio wa kawaida wa sentensi. Tazama A1-16.
where na that / which kwa mahali — Tumia where wakati kishazi kimekamilika bila mahali (we saw the dinosaurs there). Tumia that / which wakati mahali penyewe ni kiima au yambwa ya kishazi.
Somo hili na hatua zinazofuata — whose, when, na kuacha who / that (the book I bought) yanafundishwa katika B1-20. Vishazi vyenye koma vinavyoongeza habari ya ziada (My brother, who lives in Rome, …) vinafundishwa katika B2-08.
Tahajia na Matamshi
- Hakuna koma kuzunguka vishazi hivi: relative clause ni sehemu ya nomino. Koma huleta aina nyingine ya kishazi chenye maana tofauti — tazama B2-08.
- that katika relative clauses kwa kawaida ni dhaifu: /ðət/. Irabu inakaribia kupotea: the car that I bought. Sauti ya kwanza ni /ð/, kama dh ya dhambi. Wengi huibadilisha kuwa z au d; weka ncha ya ulimi kati ya meno.
- who = /huː/: w haitamkwi. Kwa sababu Kiswahili hutamka kila herufi, epuka kusema "wu-hu". Sauti ni /h/ pamoja na /uː/ ndefu, kama katika two.
- which = /wɪtʃ/, sauti sawa na witch. ch ni kama ch ya chai. Irabu /ɪ/ ni fupi na legevu, fupi kuliko i ya Kiswahili; usiseme "wichi" kwa irabu ya mwisho.
- where = /weə/ (UK), /wer/ (US): h haitamkwi, na e ya mwisho haitamkwi. Epuka "were" — hilo ni neno jingine.
- Sema nomino na kishazi chake kama kundi moja, bila kusimama: the woman who lives upstairs | is a doctor.
Kanuni ya Dhahabu
Watu → who / that. Vitu → which / that. Mahali → where, wakati kishazi kimekamilika bila mahali. Neno rejeshi linachukua nafasi ya mtu, kitu au mahali — usiongeze he, she, it au there tena, hata kama kitenzi cha Kiswahili kina kiambishi chake (ambaye anaishi, nilikinunua).
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha kwa neno rejeshi sahihi, au unganisha sentensi mbili kuwa moja.
-
A fridge is a machine keeps food cold.
-
A dentist is someone takes care of your teeth.
-
The people live next door are from Chile.
-
Unganisha: I met a man. He plays in a band.
-
Unganisha: This is the park. I go running there.
-
Unganisha: The pizza was delicious. We ordered it.
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: The woman … runs the café is very friendly.
-
Chagua jibu sahihi: This is the hotel … we stayed last summer.
-
Chagua jibu sahihi: Paris is the city … I'd most like to visit.
-
Chagua jibu sahihi: I lost the umbrella … you gave me.
-
Sentensi ipi inakuambia ni mfanyakazi mwenzako yupi?
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
The boy who he broke the window ran away.
-
Here is the email that you wanted it.
-
The students which passed the test got a certificate.
-
A library is a place where you can borrow books.
D. Katika Muktadha
Kamilisha mazungumzo kwa who, which, that au where.
Agent: This is the house 16 has a big garden. It's on the street 17 the new market is.
Sara: It's lovely. Is there a supermarket 18 is open late?
Agent: Yes, and the woman 19 owns it lives upstairs. She's very friendly.
Sara: Great. And is that the bus stop 20 I can get the bus to the city centre?
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Eleza maneno mawili bila kuyataja, kwa kutumia someone who, something that au a place where.
-
Andika sentensi moja kuhusu mtu au mahali muhimu kwako.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A1-16 Question Words kwa Kiswahili: What, Where, When, Who, Why, How na Mpangilio Sahihi Where you buy that jacket?
-
A2-28 Used To kwa Kiswahili: Zamani Nilikuwa Nikifanya (Tabia za Zamani) I like vegetables, but now I love them. (hasi ya used to)
-
A2-16 Present Perfect kwa Kiswahili: Have You Ever…? (Umewahi…?) Have you ever (be) to the restaurant where they make that famous pizza?
Majibu
A. Muundo
- that / which
- who / that
- who / that
- I met a man who plays in a band. / I met a man that plays in a band.
- This is the park where I go running. / This is the park that I go running in. / This is the park which I go running in.
- The pizza that we ordered was delicious. / The pizza which we ordered was delicious. / The pizza we ordered was delicious.
B. Maana
- who
- where
- that
- that
- The colleague who sits next to me is ill.
C. Tafuta Kosa
- The boy who broke the window ran away. / The boy that broke the window ran away.
- Here is the email that you wanted. / Here is the email which you wanted. / Here is the email you wanted.
- The students who passed the test got a certificate. / The students that passed the test got a certificate.
- ✓ A library is a place where you can borrow books.
D. Katika Muktadha
- that / which
- where
- that / which
- who / that
- where
E. Zamu Yako
- It's someone who cuts your hair. It's a place where you can watch films on a big screen.
- My grandmother is the person who taught me to cook.
F. Marudio Mchanganyiko
- did
- didn't use to / never used to
- been
