SlowingoSarufi
A2 32 / 38

Who, Which, That na Where kwa Kiswahili: Relative Clauses (Ambaye, Ambacho, Ambapo)

Who, Which, That: Defining Relative Clauses

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kuunganisha sentensi mbili ili kusema hasa ni mtu yupi, kitu kipi au mahali gani unamaanisha — kwa kutumia who, which, that na where — na kutoa maelezo rahisi ya maana ya neno kama A nurse is someone who looks after sick people.

Wazo Kuu

Wakati mwingine nomino peke yake haitoshi. The woman is my teacher. Mwanamke yupi? Kuna wanawake kumi chumbani! Tunahitaji habari zaidi ili kumwonyesha yule sahihi: The woman who is wearing the red coat is my teacher.

Sehemu hiyo ya ziada ni relative clause (kishazi rejeshi). Ifikirie kama faneli. Wanawake wote kumi wanaingia juu, lakini mmoja tu anatoka chini: yule mwenye koti jekundu. Kishazi kinamwambia msikilizaji hasa ni yupi.

Kishazi huanza na neno rejeshi: who kwa watu, which kwa vitu, that kwa watu na vitu, na where kwa mahali. Neno hili hufanya kazi mbili kwa wakati mmoja. Linaunganisha sentensi mbili, na linachukua nafasi ya neno ndani ya kishazi (he, she, it, them, there). Ndiyo sababu huongezi he, she au it tena: neno rejeshi tayari ndilo mtu huyo au kitu hicho.

Habari njema kwa wazungumzaji wa Kiswahili: tunajua wazo hili vizuri — mtu ambaye anaishi jirani, kitabu nilichonunua, mahali ambapo tulikutana. Kama Kiingereza, Kiswahili huweka kishazi baada ya nomino. Tahadhari: kitenzi cha Kiswahili hubeba kiambishi cha mtu au kitu (a-naishi, nili-ki-nunua). Usikitafsiri kama he au it kwa Kiingereza.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili huunda relative clause kwa amba- pamoja na kiambishi cha ngeli (ambaye, ambao, ambacho, ambalo, ambayo, ambapo), au kwa kiambishi rejeshi ndani ya kitenzi (anaye-, nilicho-, tulipo-). Kiingereza kina maneno manne tu: who, which, that na where. Mpangilio ni sawa: nomino kwanza, kisha kishazi.

KiswahiliMaanaKiingereza
mwanamume ambaye anaishi jirani / mwanamume anayeishi jiranimtu (kiima)the man who lives next door
simu ambayo niliinunua wiki iliyopitakitu (yambwa)the phone that I bought last week
basi linaloenda uwanja wa ndegekitu (kiima)the bus which / that goes to the airport
mahali ambapo unaweza kuazima vitabumahalia place where you can borrow books
mji ninaotaka kuutembeleamahali kama yambwathe city that I want to visit

Mambo mawili ya kuzingatia. Kwanza, katika anaishi kuna kiambishi a- (yeye), na katika niliinunua kuna -i- (hiyo). Kiswahili kinahitaji kiambishi cha kiima, na mara nyingi huweka cha yambwa pia; Kiingereza hakirudii mtu wala kitu: the man who lives (si who he lives), the phone that I bought (si that I bought it). Pili, Kiswahili huchagua ambaye au ambacho kwa ngeli, na Kiingereza huchagua kwa mtu au kitu: watu → who / that, vitu → which / that.

Muundo

Kuchagua neno rejeshi

NominoNeno rejeshiMfano
mtuwho / thatthe man who / that lives next door
kitu au mnyamawhich / thatthe bus which / that goes to the airport
mahali (+ kishazi kamili)wherethe café where we met

Neno rejeshi linachukua nafasi ya kiima (subject)

Sentensi mbiliSentensi moja
I have a friend. She speaks four languages.I have a friend who speaks four languages.
This is the train. It goes to Oxford.This is the train that goes to Oxford.

Neno rejeshi linachukua nafasi ya yambwa (object)

Sentensi mbiliSentensi moja
The film was great. We saw it last night.The film that we saw last night was great.
The man is my uncle. You met him at the party.The man who you met at the party is my uncle.

Where inachukua nafasi ya there (mahali hapo)

Sentensi mbiliSentensi moja
That's the hotel. We stayed there.That's the hotel where we stayed.

Hakuna kiwakilishi (pronoun) cha ziada

SahihiSi sahihi
the man who lives herethe man who he lives here
the book that I boughtthe book that I bought it
the town where I grew upthe town where I grew up there

Matumizi

1Who na That kwa Watu

Tumia who au that kusema ni mtu yupi unamaanisha. Who hutumika zaidi kwa watu, hasa katika maandishi.

The girl who sits next to me in class is from Canada.
Msichana anayeketi karibu nami darasani anatoka Kanada.
anayeketi: kiambishi a- kipo, lakini Kiingereza: who sits, bila she
Do you know anyone who can fix a laptop?
Unamjua mtu yeyote anayeweza kutengeneza laptop?
The doctor that I saw yesterday was very kind.
Daktari niliyemwona jana alikuwa mkarimu sana.
niliyemwona ina -mw- (yeye), lakini Kiingereza: that I saw, bila him/her
I have a cousin who works for a big tech company.
Nina binamu anayefanya kazi katika kampuni kubwa ya teknolojia.

2Which na That kwa Vitu

Tumia which au that kwa vitu na wanyama. Katika mazungumzo ya kila siku, that hutumika zaidi.

The phone that I bought last week has stopped working.
Simu niliyoinunua wiki iliyopita imeacha kufanya kazi.
niliyoinunua ina -i- (hiyo), lakini Kiingereza: that I bought, bila it
Is this the bus which goes to the city centre?
Je, hili ndilo basi linaloenda katikati ya jiji?
I found a website that has free recipes.
Nilipata tovuti ambayo ina mapishi ya bure.
We have a dog that is scared of cats.
Tuna mbwa anayeogopa paka.
mnyama: which / that, ingawa Kiswahili kinasema anayeogopa
The trains which leave from platform 2 don't go to the airport.
Treni zinazoondoka kwenye jukwaa namba 2 haziendi uwanja wa ndege.

3Where kwa Mahali

Tumia where wakati kishazi tayari kimekamilika bila mahali: we stayed kimekamilika, kwa hiyo the hotel where we stayed. Kama kitenzi kinahitaji yambwa (I visited it), tumia that au which: the city that I visited.

This is the restaurant where we had our first date.
Huu ndio mgahawa ambapo tulikuwa na miadi yetu ya kwanza ya kimapenzi.
I'd like to live in a town where everyone knows each other.
Ningependa kuishi katika mji ambapo kila mtu anamjua mwenzake.
The office where my mum works is next to the river.
Ofisi ambapo mama yangu anafanya kazi iko kando ya mto.
mum (UK); mom (US)
Is there a shop near here where I can buy batteries?
Kuna duka karibu hapa ambapo naweza kununua betri?
Rome is the city that I want to visit next.
Roma ndio mji ninaotaka kuutembelea safari ijayo.
visit inahitaji yambwa → that, si where

4Maelezo ya Maneno — someone who / something that / a place where

Relative clauses ni muhimu sana kueleza maana ya maneno, hasa usipolijua neno au ukilisahau.

A nurse is someone who looks after sick people.
Muuguzi ni mtu anayewahudumia wagonjwa.
A dishwasher is a machine that washes plates and glasses.
Dishwasher ni mashine inayoosha sahani na glasi.
A library is a place where you can borrow books.
Maktaba ni mahali ambapo unaweza kuazima vitabu.
A vet is a doctor who looks after animals.
Daktari wa mifugo ni daktari anayewatibu wanyama.
What do you call the thing that opens bottles?
Kile kitu kinachofungua chupa kinaitwaje?
msaada ukisahau neno

5Kutambulisha — Kusema Hasa ni Yupi

Tumia relative clause kumchagua mtu mmoja au kitu kimoja kati ya vingi. Bila kishazi, msikilizaji hajui unamaanisha yupi. Kitenzi katika relative clause hukubaliana na nomino iliyo kabla ya who / which / that.

The woman who is wearing the red coat is my teacher.
Mwanamke aliyevaa koti jekundu ni mwalimu wangu.
aliyevaa ina -li-, lakini ni hali ya sasa → who is wearing
The book that I'm reading at the moment is really good.
Kitabu ninachosoma sasa hivi ni kizuri sana.
Where are the keys that were on the table?
Ziko wapi funguo zilizokuwa mezani?
keys (wingi) → were
The people who live upstairs are very noisy.
Watu wanaoishi ghorofa ya juu wana kelele sana.
people → live
I can't find the photo that you sent me.
Siioni picha uliyonitumia.
The man who lives upstairs is a chef.
Mwanamume anayeishi ghorofa ya juu ni mpishi.
the man → lives

Makosa ya Kawaida

❌The man who he lives next door is a pilot.
✅The man who lives next door is a pilot.
who tayari inachukua nafasi ya he.
❌This is the cake that I made it.
✅This is the cake that I made.
that tayari inachukua nafasi ya it.
❌The woman which works here is nice.
✅The woman who works here is nice.
Kwa watu: who au that, si which.
❌That's the shop where I bought it there.
✅That's the shop where I bought it.
where tayari inachukua nafasi ya there.
❌The town where I live in is small.
✅The town where I live is small.
where tayari ina maana ya in. (Pia sahihi: The town that I live in.)
❌The city where I visited was beautiful.
✅The city that I visited was beautiful.
visit inahitaji yambwa, kwa hiyo kishazi hakijakamilika: tumia that / which.
❌The people who works here are friendly.
✅The people who work here are friendly.
Kitenzi hukubaliana na nomino iliyo kabla ya who (people → work).
❌A teacher is someone what teaches.
✅A teacher is someone who teaches.
what haitumiki baada ya nomino kama hii.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Ambaye anaishi → "who he lives". Katika Kiswahili, kitenzi ndani ya kishazi kina kiambishi cha kiima: ambaye anaishi, ambao wanafanya kazi. Ukitafsiri kiambishi hicho kama he / she / they, unapata kiima mara mbili. Kwa Kiingereza, who au that tayari ndicho kiima.

❌The lady who she sells mandazi at the corner is my neighbour.
✅The lady who sells mandazi at the corner is my neighbour.
❌The workers who they repaired our road came from Arusha.
✅The workers who repaired our road came from Arusha.
who = they; usiongeze they.

2. Ambacho nilikinunua → "that I bought it". Kiswahili mara nyingi huweka kiambishi cha yambwa ndani ya kitenzi: viatu ambavyo nilivinunua, barua ambayo aliiandika. Kiingereza hakirudii yambwa: that tayari ni kitu hicho.

❌The shoes that I bought them on Saturday are too small.
✅The shoes that I bought on Saturday are too small.
❌The song which she sang it at the wedding was beautiful.
✅The song which she sang at the wedding was beautiful.
which = it; usiongeze it.

3. Mahali nilipotembelea → "where I visited". Kwa Kiswahili tunaweza kusema mji nilioutembelea au mahali nilipotembelea, kwa hiyo ni rahisi kutumia where kwa kila mahali. Lakini kwa Kiingereza visit, see, like, leave zinahitaji yambwa. Kama mahali ni yambwa ya kitenzi, tumia that / which. Where ni kwa kishazi kilichokamilika bila mahali (where we stayed, where I work).

❌The national park where we visited in August was amazing.
✅The national park that we visited in August was amazing.
visit + yambwa → that / which. Linganisha: the national park where we saw the lions ni sahihi, kwa sababu we saw the lions kimekamilika.

Usichanganye

who katika maswali na who katika relative clauses — Katika swali, who inauliza habari. Katika relative clause, inaunganisha mawazo mawili, na kishazi baada ya nomino kina mpangilio wa kawaida wa sentensi. Tazama A1-16.

Who lives next door?
Nani anaishi jirani?
swali
The man who lives next door is a pilot.
Mwanamume anayeishi jirani ni rubani.
relative clause
Where did you meet her?
Ulikutana naye wapi?
swali: did + kiima
That's the café where we met.
Ule ndio mgahawa tulipokutana.
relative clause: bila did

where na that / which kwa mahali — Tumia where wakati kishazi kimekamilika bila mahali (we saw the dinosaurs there). Tumia that / which wakati mahali penyewe ni kiima au yambwa ya kishazi.

That's the museum where we saw the dinosaurs.
Lile ndilo jumba la makumbusho ambapo tuliona dinosaria.
tuliwaona huko
That's the museum that opened last year.
Lile ndilo jumba la makumbusho lililofunguliwa mwaka jana.
jumba ndilo kiima: Kiswahili kinatumia -w- (lilifunguliwa), Kiingereza: that opened

Somo hili na hatua zinazofuata — whose, when, na kuacha who / that (the book I bought) yanafundishwa katika B1-20. Vishazi vyenye koma vinavyoongeza habari ya ziada (My brother, who lives in Rome, …) vinafundishwa katika B2-08.

Tahajia na Matamshi

  • Hakuna koma kuzunguka vishazi hivi: relative clause ni sehemu ya nomino. Koma huleta aina nyingine ya kishazi chenye maana tofauti — tazama B2-08.
  • that katika relative clauses kwa kawaida ni dhaifu: /ðət/. Irabu inakaribia kupotea: the car that I bought. Sauti ya kwanza ni /ð/, kama dh ya dhambi. Wengi huibadilisha kuwa z au d; weka ncha ya ulimi kati ya meno.
  • who = /huː/: w haitamkwi. Kwa sababu Kiswahili hutamka kila herufi, epuka kusema "wu-hu". Sauti ni /h/ pamoja na /uː/ ndefu, kama katika two.
  • which = /wɪtʃ/, sauti sawa na witch. ch ni kama ch ya chai. Irabu /ɪ/ ni fupi na legevu, fupi kuliko i ya Kiswahili; usiseme "wichi" kwa irabu ya mwisho.
  • where = /weə/ (UK), /wer/ (US): h haitamkwi, na e ya mwisho haitamkwi. Epuka "were" — hilo ni neno jingine.
  • Sema nomino na kishazi chake kama kundi moja, bila kusimama: the woman who lives upstairs | is a doctor.

Kanuni ya Dhahabu

Watu → who / that. Vitu → which / that. Mahali → where, wakati kishazi kimekamilika bila mahali. Neno rejeshi linachukua nafasi ya mtu, kitu au mahali — usiongeze he, she, it au there tena, hata kama kitenzi cha Kiswahili kina kiambishi chake (ambaye anaishi, nilikinunua).

Mazoezi

A. Muundo

Kamilisha kwa neno rejeshi sahihi, au unganisha sentensi mbili kuwa moja.

  1. A fridge is a machine keeps food cold.
  2. A dentist is someone takes care of your teeth.
  3. The people live next door are from Chile.
  4. Unganisha: I met a man. He plays in a band.
  5. Unganisha: This is the park. I go running there.
  6. Unganisha: The pizza was delicious. We ordered it.

B. Maana

Chagua jibu linalolingana na maana.

  1. Chagua jibu sahihi: The woman … runs the café is very friendly.
  2. Chagua jibu sahihi: This is the hotel … we stayed last summer.
  3. Chagua jibu sahihi: Paris is the city … I'd most like to visit.
  4. Chagua jibu sahihi: I lost the umbrella … you gave me.
  5. Sentensi ipi inakuambia ni mfanyakazi mwenzako yupi?

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. The boy who he broke the window ran away.
  2. Here is the email that you wanted it.
  3. The students which passed the test got a certificate.
  4. A library is a place where you can borrow books.

D. Katika Muktadha

Kamilisha mazungumzo kwa who, which, that au where.

Looking for a house
Agent: This is the house 16 has a big garden. It's on the street 17 the new market is.
Sara: It's lovely. Is there a supermarket 18 is open late?
Agent: Yes, and the woman 19 owns it lives upstairs. She's very friendly.
Sara: Great. And is that the bus stop 20 I can get the bus to the city centre?

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza.

  1. Eleza maneno mawili bila kuyataja, kwa kutumia someone who, something that au a place where.
  2. Andika sentensi moja kuhusu mtu au mahali muhimu kwako.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A1-16 Question Words kwa Kiswahili: What, Where, When, Who, Why, How na Mpangilio Sahihi
    Where you buy that jacket?
  2. A2-28 Used To kwa Kiswahili: Zamani Nilikuwa Nikifanya (Tabia za Zamani)
    I like vegetables, but now I love them. (hasi ya used to)
  3. A2-16 Present Perfect kwa Kiswahili: Have You Ever…? (Umewahi…?)
    Have you ever (be) to the restaurant where they make that famous pizza?
Majibu

A. Muundo

  1. that / which
  2. who / that
  3. who / that
  4. I met a man who plays in a band. / I met a man that plays in a band.
  5. This is the park where I go running. / This is the park that I go running in. / This is the park which I go running in.
  6. The pizza that we ordered was delicious. / The pizza which we ordered was delicious. / The pizza we ordered was delicious.

B. Maana

  1. who
  2. where
  3. that
  4. that
  5. The colleague who sits next to me is ill.

C. Tafuta Kosa

  1. The boy who broke the window ran away. / The boy that broke the window ran away.
  2. Here is the email that you wanted. / Here is the email which you wanted. / Here is the email you wanted.
  3. The students who passed the test got a certificate. / The students that passed the test got a certificate.
  4. ✓ A library is a place where you can borrow books.

D. Katika Muktadha

  1. that / which
  2. where
  3. that / which
  4. who / that
  5. where

E. Zamu Yako

  1. It's someone who cuts your hair. It's a place where you can watch films on a big screen.
  2. My grandmother is the person who taught me to cook.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. did
  2. didn't use to / never used to
  3. been
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play