Good At, Afraid Of, Listen To: Maneno na Vihusishi (Dependent Prepositions) kwa Kiswahili
Good At, Afraid Of, Listen To: Words + Prepositions
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kutumia kihusishi (preposition) sahihi baada ya vivumishi vya kawaida (good at, afraid of, interested in) na vitenzi (listen to, wait for, depend on), na utajua ni vitenzi vipi vya kawaida havichukui kihusishi kabla ya yambwa (object).
Wazo Kuu
Baadhi ya vivumishi na vitenzi huja na mwenzi maalum: kihusishi. Tunasema good at maths, afraid of spiders, listen to music. Kihusishi kinategemea neno lililo kabla yake, si maana ya sentensi. Jozi hizi mara nyingi huitwa dependent prepositions.
Zifikirie kama wapenzi wanaofika pamoja kila mara. Kukiwa na yambwa, huwezi kutenganisha listen na to: I listen to podcasts, si I listen podcasts.
Wakati mwingine mwenzi huyo ana mantiki: unasubiri basi, wait for a bus (basi ndilo lengo lako). Lakini mara nyingi hakuna mantiki wazi, kwa hiyo jifunze neno na kihusishi chake kama kipande kimoja: si afraid, bali afraid of.
Kuna pia mtego wa upande mwingine. Baadhi ya vitenzi kwa kawaida havichukui kihusishi kabla ya yambwa: discuss the problem, enter the room, marry someone.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, changamoto ni kwamba vitenzi vingi vya Kiswahili huchukua yambwa moja kwa moja (nasikiliza redio, nasubiri basi, naogopa mbwa), na neno moja na hutumika mahali ambapo Kiingereza kina vihusishi tofauti (fanana na → similar to, tofauti na → different from).
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili mara nyingi hakina kihusishi pale Kiingereza kinapokihitaji: kusikiliza, kusubiri, kutegemea, kuogopa huchukua yambwa moja kwa moja. Na pale Kiswahili kinapotumia na, Kiingereza kinaweza kutumia to, from au with. Kwa kujadili, habari njema: Kiswahili na Kiingereza ni sawa — hakuna kihusishi.
| Kiswahili | Maana | Kiingereza |
|---|---|---|
| Ninasikiliza redio. | hakuna kihusishi → to | I'm listening to the radio. |
| Ninamsubiri rafiki yangu. | hakuna kihusishi → for | I'm waiting for my friend. |
| Inategemea bei. | hakuna kihusishi → on | It depends on the price. |
| Anaogopa mbwa. | kitenzi → be afraid of | He's afraid of dogs. |
| Simu yako inafanana na yangu. | na → to | Your phone is similar to mine. |
| Maisha ya mjini ni tofauti na ya kijijini. | na → from | Life in the city is different from life in the country. |
| Ameolewa na askari wa zimamoto. | na → to | She's married to a firefighter. |
| Sikubaliani na yeye. | na → with (sawa!) | I don't agree with him. |
| Tunahitaji kujadili bajeti. | hakuna kihusishi (sawa!) | We need to discuss the budget. |
Kwa hiyo usitafsiri neno kwa neno. Na si with kila mara, na kitenzi kisicho na kihusishi katika Kiswahili kinaweza kuhitaji kimoja katika Kiingereza.
Muundo
Kivumishi + kihusishi
| Kihusishi | Vivumishi | Mfano |
|---|---|---|
| at | good at, bad at, surprised at | She's good at chess. |
| in | interested in | I'm interested in history. |
| of | afraid of, scared of, proud of, tired of, fond of, bored of | He's afraid of dogs. |
| on | keen on | I'm not keen on horror films. |
| about | worried about, excited about, angry about (jambo), embarrassed about, confused about | We're excited about the trip. |
| with | angry with (mtu), bored with | She's angry with her brother. |
| from | different from | My job is different from yours. |
| to | similar to, married to | His car is similar to mine. |
| for | famous for | Italy is famous for its food. |
| by | surprised by (pia surprised at) | We were surprised by the news. |
Kitenzi + kihusishi + yambwa
| Kihusishi | Vitenzi | Mfano |
|---|---|---|
| to | listen to, belong to, talk to | Who does this bag belong to? |
| for | wait for, pay for, ask for | I'm waiting for a call. |
| at | look at | Look at this photo! |
| on | depend on | It depends on the weather. |
| about / of | think about, think of, talk about | What do you think of my new haircut? |
| with | agree with | I agree with you. |
Vitenzi visivyo na kihusishi kabla ya yambwa
| Sahihi | Si sahihi |
|---|---|
| discuss the plan | discuss about the plan |
| enter the building | enter into the building |
| marry someone | marry with someone |
| call / phone your mum | phone to your mum |
| reach the hotel | reach to the hotel |
Kihusishi + -ing — baada ya kihusishi, kitenzi huchukua -ing form: good at swimming, interested in learning. Zaidi katika B1-19.
Matumizi
1Kivumishi + Kihusishi — Uwezo na Mambo Unayopenda
Tumia good / bad at kwa uwezo, na interested in, keen on na fond of kwa mambo unayopenda.
2Kivumishi + Kihusishi — Hisia
Hisia mara nyingi huchukua of au about. Kwa angry, tumia with kwa mtu na about kwa jambo. (Angry at mtu pia ni ya kawaida, hasa katika American English.)
3Kivumishi + Kihusishi — Kulinganisha na Kueleza
Tumia different from, similar to, married to na famous for. Different to pia ni ya kawaida katika British English, na different than katika American English, lakini different from ni sahihi kila mahali.
4Kitenzi + Kihusishi
Vitenzi hivi vinahitaji kihusishi kabla ya yambwa. Bila yambwa, hakuna kihusishi: Listen! Wait!
5Think About na Think Of
Think about = kufikiria jambo, kulitafakari. Think of = wazo linakujia akilini. Kwa maoni, zote mbili ni za kawaida: What do you think of / about it?
6Vitenzi Visivyo na Kihusishi
Baadhi ya vitenzi huchukua yambwa moja kwa moja. Kuongeza kihusishi ni kosa la kawaida sana.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Vitenzi vya Kiswahili bila kihusishi → "listen me", "depends the weather". Nisikilize, tunakusikiliza, nasubiri, inategemea, anaogopa — vyote huchukua yambwa moja kwa moja katika Kiswahili. Kwa Kiingereza, listen, wait, depend na afraid vinahitaji mwenzi wao.
2. Na = "with" kila mahali. Kiswahili hutumia na katika fanana na, tofauti na, olewa na. Kiingereza kina wenzi tofauti: similar to, different from, married to. (Agree with na angry with mtu ndizo zinazotumia with kweli.)
3. Kujadili kuhusu, kuingia ndani → "discuss about", "enter inside". Kujadili hakuhitaji kuhusu hata kwa Kiswahili, lakini tunachanganya na kuzungumza kuhusu (talk about). Na ingia ndani ni ya kawaida kwetu, lakini enter tayari ina maana ya ndani. Kosa la discuss about ni la kawaida sana katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania.
Usichanganye
listen to na hear — Listen to = kusikiliza kwa makini (inahitaji to kabla ya yambwa). Hear = sauti inafika masikioni (bila kihusishi). Kiswahili kina tofauti hii pia: kusikiliza na kusikia.
pay for na pay — Pay for kitu unachonunua; pay mtu au bili (bila kihusishi). Kiswahili kinasaidia hapa: kulipia (-ia) = pay for; kulipa = pay.
discuss na talk about — Maana sawa, sarufi tofauti: discuss haina kihusishi; talk inahitaji about.
angry with na angry about — mtu dhidi ya jambo.
Tahajia na Matamshi
- Vihusishi hivi kwa kawaida ni dhaifu (bila msisitizo) katikati ya sentensi: afraid of → /əˈfreɪd əv/, good at → /ˈɡʊd ət/, wait for → /ˈweɪt fə/ (UK), /ˈweɪt fər/ (US). Irabu inakuwa schwa /ə/, sauti fupi isiyo na nguvu — si o wala a kamili kama katika Kiswahili.
- of inaishia na /v/, kama v ya vazi: /əv/. Usiseme "ofu" kwa f na irabu ya ziada.
- Mwishoni mwa swali, kihusishi kina umbo lake kamili: Who are you waiting for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US)? What are you looking at /æt/?
- Unganisha maneno bila kuongeza irabu kati yao: look at /ˈlʊk ət/ (irabu fupi /ʊ/, kama full), proud of /ˈpraʊd əv/, think of /ˈθɪŋk əv/ — konsonanti ya mwisho inaungana moja kwa moja na irabu inayofuata. Epuka "luku ati" au "thinki ofu".
Kanuni ya Dhahabu
Jifunze neno pamoja na kihusishi chake, kama kipande kimoja: good at, afraid of, listen to, wait for — hata kama kitenzi cha Kiswahili hakina kihusishi. Na usiongeze kihusishi kabla ya yambwa ya discuss, enter, marry, call, phone, reach.
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha kwa kihusishi sahihi.
-
My brother is very good tennis.
-
Are you interested cooking?
-
I'm scared flying.
-
This book belongs my teacher.
-
It all depends the price.
-
Italy is famous its food.
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: I'm waiting … my friend.
-
Chagua jibu sahihi: Your idea is similar … mine.
-
Chagua jibu sahihi: He wants to marry ….
-
Chagua jibu sahihi: I'm angry … my sister. She took my car without asking.
-
Chagua jibu sahihi: I can't … her name. It's on the tip of my tongue!
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
We discussed about the holiday.
-
Please listen me carefully.
-
She's famous of her songs.
-
I'll phone you when I get home.
D. Katika Muktadha
Kamilisha ujumbe kwa kihusishi sahihi. Katika namba 20, chagua jibu sahihi.
Hi Jo! Sorry I didn't answer — I was waiting 16 a call from the bank. Are you still interested 17 coming to the concert? My sister can't come. She's really afraid 18 big crowds! We can talk 19 it later. I'll call 20 tonight.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu wewe mwenyewe.
-
Andika sentensi mbili kuhusu wewe kwa good at na interested in.
-
Andika sentensi moja kuhusu jambo linalokupa wasiwasi au linalokusisimua.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A2-30 Bored au Boring? Vivumishi vya -ed na -ing kwa Kiswahili I'm really (interest) in your story. Tell me more!
-
A2-29 Who, Which, That na Where kwa Kiswahili: Relative Clauses (Ambaye, Ambacho, Ambapo) The woman lives next door is my boss.
-
A1-21 Prepositions of Place (In, On, At) kwa Kiswahili: Mahali na Mwelekeo The keys are the table, next to your phone.
Majibu
A. Muundo
- at
- in
- of
- to
- on
- for
B. Maana
- for
- to
- her
- with
- think of
C. Tafuta Kosa
- We discussed the holiday. / We talked about the holiday.
- Please listen to me carefully.
- She's famous for her songs.
- ✓ I'll phone you when I get home.
D. Katika Muktadha
- for
- in
- of
- about
- you
E. Zamu Yako
- I'm good at drawing. I'm interested in old films.
- I'm excited about my holiday in June.
F. Marudio Mchanganyiko
- interested
- who / that
- on
