Zero na First Conditional kwa Kiswahili: If, Unless na When (Kama, -ki-, -sipo-)
Zero and First Conditional
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuzungumza kuhusu mambo yanayotokea kila mara jambo jingine linapotokea, na kuhusu uwezekano halisi katika wakati ujao — kwa kutumia if, unless, na maneno ya wakati kama when, as soon as, before, after na until.
Wazo Kuu
Sentensi ya masharti (conditional) ina sehemu mbili: sharti (kishazi cha if) na matokeo (kishazi kikuu). Fikiria vipande viwili vya dhumna (dominoes): cha kwanza kinapoanguka, cha pili nacho kinaanguka.
Wakati mwingine hili hutokea kila mara, kama sheria ya maumbile: If you heat ice, it melts. Hiyo ni zero conditional, na sehemu zote mbili ziko katika Present Simple, kwa sababu ni kweli daima.
Wakati mwingine tunaangalia hali moja halisi ya wakati ujao: If it rains tomorrow, we'll stay at home. Hiyo ni first conditional. Mvua inawezekana, na matokeo yanategemea mvua hiyo.
Hii ndiyo mantiki muhimu. Kishazi cha if ni dhumna ya kwanza: tunafikiria kwamba tayari ni kweli. Ndiyo sababu Kiingereza hutumia Present Simple baada ya if, hata kwa wakati ujao. Wazo la wakati ujao linaenda kwenye matokeo: will. Sheria hiyo hiyo inafanya kazi baada ya when, as soon as, before, after na until.
Kwa wazungumzaji wa Kiswahili, hapa ndipo penye mtego mkubwa. Kiswahili mara nyingi huweka -ta- pande zote mbili: Kama mvua itanyesha kesho, tutakaa nyumbani. Na nitakapofika ina -ta- ndani yake. Kiingereza hakiweki will baada ya if wala when.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili kina njia kadhaa za masharti: kama / ikiwa + kitenzi chenye wakati (kama itanyesha), kiambishi -ki- (ikinyesha), na kwa hasi -sipo- (usipoharakisha). Kwa wakati, Kiswahili hutumia -po- au -ta-…-po- (nitakapofika) na mpaka / hadi. Kiingereza kina sheria moja rahisi: baada ya if na maneno ya wakati, wakati uliopo (present); will kwenye matokeo tu.
| Kiswahili | Aina | Kiingereza |
|---|---|---|
| Ukipasha maji moto hadi nyuzi 100, yanachemka. | zero: ukweli | If you heat water to 100 degrees, it boils. |
| Kama mvua itanyesha kesho, tutafanya sherehe ndani. | first: wakati ujao | If it rains tomorrow, we'll have the party inside. |
| Akipiga simu, nitamwambia. | first | If he calls, I'll tell him. |
| Usipoharakisha, utachelewa. | if … not | Unless you hurry, you'll be late. |
| Nitakutumia picha nitakapofika nyumbani. | wakati ujao (una uhakika) | I'll send you the photos when I get home. |
| Usifungue oveni mpaka keki iive. | until | Don't open the oven until the cake is ready. |
Angalia mstari wa pili: Kiswahili kinasema itanyesha (wakati ujao), lakini Kiingereza kinasema rains (wakati uliopo). Habari njema: kiambishi -ki- (ikinyesha, akipiga) hakina -ta-, kwa hiyo kikufundishe: baada ya if, hakuna will. Na -ki- hutumika kwa if na kwa when; Kiingereza kinatofautisha: if = huenda, when = nina uhakika.
Muundo
Zero conditional — ukweli wa jumla
| Kishazi cha if | Kishazi kikuu |
|---|---|
| If + present simple, | present simple |
| If you mix red and blue, | you get purple. |
First conditional — uwezekano halisi wa wakati ujao
| Kishazi cha if | Kishazi kikuu |
|---|---|
| If + present simple, | will / won't + base form |
| If you study hard, | you'll pass. |
| If + present simple, | can / might / should + base form |
| If it stops raining, | we can go out. |
| If + present simple, | imperative (amri) |
| If you see Anna, | say hello from me. |
Mpangilio na koma
| Mpangilio | Koma? | Mfano |
|---|---|---|
| Kishazi cha if kwanza | kwa kawaida ndiyo | If I'm late, start without me. |
| Kishazi kikuu kwanza | hapana | Start without me if I'm late. |
Unless = if … not
| Kwa if … not | Kwa unless |
|---|---|
| If you don't hurry, you'll miss the bus. | Unless you hurry, you'll miss the bus. |
Vishazi vya wakati ujao — sheria ile ile: umbo la sasa baada ya neno la wakati, will katika sehemu nyingine
| Neno la wakati | Mfano |
|---|---|
| when | I'll call you when I get home. |
| as soon as | As soon as the film ends, we'll leave. |
| before | Turn off the lights before you go out. |
| after | After she finishes school, she'll travel. |
| until | Wait here until I come back. |
| when / as soon as + present perfect | I'll call you when I've finished. |
Matumizi
1Zero conditional — ukweli na mambo ya jumla
Tumia if + present simple, present simple kwa mambo ambayo ni kweli kila mara au kwa kawaida: sayansi, tabia, jinsi vitu vinavyofanya kazi. Hapa, if ina maana karibu sawa na when au kila mara.
2First conditional — uwezekano halisi katika wakati ujao
Tumia if + present simple, will + base form kwa hali inayowezekana ya wakati ujao na matokeo yake yanayotarajiwa.
3Maumbo mengine katika matokeo — can, might, should, imperative
Matokeo yanaweza pia kutumia can, might, should au imperative (amri kama Call me!).
4Hakuna will katika kishazi cha if
Hata maana ikiwa ya wakati ujao, kishazi cha if kwa kawaida hutumia Present Simple. Will huenda kwenye matokeo. (Katika maombi ya adabu unaweza kusikia if + will yenye maana ya "kama uko tayari": If you'll wait here, I'll get the manager. Hayo ni matumizi maalum.)
5Unless
Unless maana yake ni if … not, kama -sipo- ya Kiswahili. Baada ya unless, kwa kawaida tunatumia kitenzi chanya.
6Vishazi vya wakati ujao — when, as soon as, before, after, until
Baada ya maneno haya ya wakati, tumia Present Simple kwa wakati ujao, kama baada ya if. If = huenda itatokea; when = nina uhakika itatokea.
7Present Perfect baada ya when, as soon as, after, until
Kuonyesha kwamba kitendo cha kwanza kitakuwa kimekamilika kabisa kabla ya cha pili, unaweza kutumia Present Perfect baada ya neno la wakati. Mara nyingi Present Simple pia inawezekana. Kiswahili hutumia -kisha- au nikimaliza kwa wazo hili.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Kama itanyesha → "If it will rain". Kwa Kiswahili tunasema kama kutakuwa na…, kama atakuja… — kwa -ta- baada ya kama. Ukitafsiri moja kwa moja, will inaingia baada ya if. Kiingereza: if + Present Simple. (Kidokezo: fikiria umbo la -ki-: duka likifungwa → if the shop is closed.)
2. Nitakapofika → "when I will…". Nitakapofika, atakaporudi, mpaka mvua itakapokatika — vyote vina -ta-. Lakini baada ya when, as soon as, before, after, until, Kiingereza hutumia umbo la sasa.
3. Usipo- → "Unless … don't". Usipolipa tayari ni hasi. Wengi hutafsiri usipo- kama unless na kuongeza don't pia. Lakini unless tayari ina "not" ndani yake: kitenzi kinachofuata ni chanya.
4. -ki- kwa if na when. Nikifika nyumbani, nitakupigia inaweza kumaanisha if au when. Kiingereza kinachagua: kama una uhakika jambo litatokea, tumia when. If inaonyesha shaka.
Usichanganye
zero na first conditional — Zero = kweli daima (present + present). First = hali moja maalum ya wakati ujao (present + will). Kiswahili mara nyingi hutofautisha kwa kitenzi cha pili: hu- / -na- dhidi ya -ta-.
if na when — If = huenda ikatokea. When = itatokea; tunasubiri wakati tu. Kiswahili: nikimwona (yote mawili) dhidi ya nitakapomwona (nina uhakika).
first na second conditional — Kwa hali za kufikirika au zisizowezekana sana, Kiingereza hutumia if + past simple, would: If I won the lottery, I'd buy a boat (Ningeshinda bahati nasibu, ningenunua boti: -nge-). Tazama B1-06. In case (tahadhari) iko katika B2-03.
Tahajia na Matamshi
- I'll, you'll, we'll ni za kawaida katika mazungumzo. I'll /aɪl/ inatamkwa sawa na aisle na isle. l ya mwisho ni fupi; usiongeze irabu ("ailu").
- won't /wəʊnt/ (UK), /woʊnt/ (US) — usiichanganye na want /wɒnt/ (UK), /wɑːnt/ (US). Katika won't, irabu huteleza kutoka o kuelekea u; katika want, irabu ni fupi na wazi.
- Mdundo: kishazi cha if kikija kwanza, sauti kwa kawaida hupanda kidogo na kuna kituo kifupi kabla ya matokeo: If it rains… we'll stay in.
- unless ina msisitizo kwenye silabi ya pili: /ənˈles/ — "un-LESS". Silabi ya kwanza ni dhaifu, si a kamili.
- Kishazi (clause) ni kundi la maneno lenye kiima na kitenzi chake: if it rains ni kishazi kimoja; we'll stay in ni kingine.
Kanuni ya Dhahabu
Baada ya if, unless, when, as soon as, before, after na until, tumia umbo la sasa (Present Simple, au Present Perfect kwa kitendo kilichokamilika) — hata kwa wakati ujao, na hata kama Kiswahili kinasema -ta-. Will kwa kawaida huenda kwenye matokeo tu.
Mazoezi
A. Muundo
Tumia kitenzi kilicho kwenye mabano katika umbo sahihi. Katika matokeo, tumia will / won't.
-
If you (heat) butter, it melts.
-
If it (be) sunny tomorrow, we'll go to the beach.
-
If you don't hurry, you (miss) the bus.
-
I'll text you as soon as I (land).
-
When I (finish) this email, I'll make dinner.
-
Andika upya kwa unless: If you don't leave now, you'll be late.
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: … I get home tonight, I'll have a shower.
-
Huenda ukamwona Tom kwenye sherehe, lakini huna uhakika. Chagua jibu sahihi: … I see him, I'll give him your message.
-
Chagua jibu sahihi: … you have a ticket, you can't go in.
-
Zero au first conditional? If you mix red and white, you get pink.
-
Chagua jibu sahihi: … here until you come back.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
If she will come, I'll be happy.
-
Wait here until I will come back.
-
If he don't call, I'll call him.
-
I'll call you when I've finished.
D. Katika Muktadha
Tumia neno lililo kwenye mabano katika umbo sahihi, au neno moja linalofaa.
Ana: What will you do if it 16 (rain) at the campsite?
Ben: If it rains, we 17 (will / go) to the museum in town.
Ana: Good idea. And book soon! 18 you book early, there won't be any places left.
Ben: I know. I'll book as soon as I 19 (get) paid on Friday.
Ana: And send me a photo when you 20 (arrive)!
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu wewe mwenyewe.
-
Kamilisha kuhusu wewe: If the weather is nice this weekend, …
-
Andika ukweli mmoja kuhusu wewe kwa zero conditional.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A2-04 Will kwa Kiswahili: Maamuzi, Ahadi, Ofa na Utabiri I think she (pass) the exam.
-
A2-22 May, Might na Could kwa Kiswahili: Huenda, Labda na Inawezekana I'm not sure. I (come) later. Tumia might.
-
A2-05 Wakati Ujao kwa Kiingereza: Will, Going To, Present Continuous au Present Simple? My train (leave) at 7.15 tomorrow morning. It's on the timetable.leaves = ya asili zaidi kwa ratiba
Majibu
A. Muundo
- heat
- is
- 'll miss / will miss
- land / 've landed / have landed
- finish / 've finished / have finished
- Unless you leave now, you'll be late. / You'll be late unless you leave now.
B. Maana
- When
- If
- Unless
- zero
- I'll wait
C. Tafuta Kosa
- If she comes, I'll be happy.
- Wait here until I come back.
- If he doesn't call, I'll call him.
- ✓ I'll call you when I've finished.
D. Katika Muktadha
- rains
- 'll go / will go
- Unless
- get
- arrive / 've arrived / have arrived
E. Zamu Yako
- If the weather is nice this weekend, I'll go for a long walk.
- If I don't sleep enough, I get a headache.
F. Marudio Mchanganyiko
- 'll pass / will pass / 's going to pass / is going to pass
- might come
- leaves / is leaving / will leave
