SlowingoSarufi
A2 37 / 38

Phrasal Verbs za Kila Siku kwa Kiswahili: Get Up, Put On, Turn Off na Zaidi

Common Phrasal Verbs

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kuelewa na kutumia phrasal verbs za kawaida zaidi za kila siku — get up, put on, turn off, look for, find out, give up na nyinginezo — na kuweka kiwakilishi (pronoun) mahali sahihi (put it on, si put on it).

Wazo Kuu

Phrasal verb ni kitenzi + neno dogo kama up, down, on, off, out, in au back. Neno hili dogo linaitwa particle. Pamoja, maneno hayo mawili hufanya kazi kama kitenzi kimoja chenye maana yake yenyewe.

Fikiria kuchanganya rangi. Bluu + njano haikupi "bluu-njano". Inakupa kijani — rangi mpya. Vivyo hivyo, give + up haimaanishi "kutoa kitu juu". Give up inamaanisha "kuacha kujaribu" au "kuacha tabia".

Phrasal verbs nyingine ni rahisi kukisia: sit down, stand up, come back. Nyingine si rahisi: find out inamaanisha "kugundua habari". Kwa hiyo jifunze kila phrasal verb kama neno moja, pamoja na maana yake na mfano.

Phrasal verbs ziko kila mahali katika Kiingereza cha kila siku. Wazungumzaji asilia kwa kawaida husema I got up at seven; I rose at seven inasikika rasmi na ya kizamani.

Kwa Kiswahili, mara nyingi tuna kitenzi kimoja pale Kiingereza kina phrasal verb: amka (wake up / get up), vaa (put on), vua (take off), washa (turn on), zima (turn off), tafuta (look for), acha (give up). Ndiyo sababu ni rahisi kusahau particle.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili hutumia kitenzi kimoja chenye maana kamili; Kiingereza mara nyingi hutumia kitenzi + particle, na particle ndiyo inayobeba maana: turn peke yake si washa. Kiswahili huweka kiambishi cha yambwa ndani ya kitenzi (livae!, izime!); Kiingereza huweka kiwakilishi ndani ya phrasal verb, kati ya kitenzi na particle (put it on, turn it off).

KiswahiliMaanaKiingereza
Niliamka saa kumi na mbili asubuhi.kuacha usingiziI woke up at six.
Nilitoka kitandani saa moja asubuhi.kuacha kitandaI got up at seven.
Vaa koti lako.kitendo cha kuvaaPut on your coat.
Livae!yambwa ndani ya kitenziPut it on!
Amevaa gauni jekundu.hali ya sasa (-me-)She's wearing a red dress.
Washa taa. / Zima kompyuta.kitenzi kimojaTurn on the light. / Turn off the computer.
Ninatafuta simu yangu.kitenzi kimojaI'm looking for my phone.
Baba yangu aliacha kuvuta sigara.kuacha tabiaMy dad gave up smoking.

Angalia: amka ya Kiswahili inaweza kumaanisha wake up na get up; Kiingereza kinazitenganisha. Na amevaa (kwa -me-) ni hali ya sasa → is wearing, wakati vaa (kitendo) → put on.

Muundo

Phrasal verbs bila yambwa

Phrasal verbMaanaMfano
get upkutoka kitandaniI get up at seven.
wake upkuacha kulala, kuamkaI woke up at six.
go outkutoka nyumbani kwenda kujifurahishaLet's go out tonight.
come backkurudiShe came back at midnight.
sit down / stand upkukaa / kusimamaPlease sit down.

Phrasal verbs zenye yambwa (put on, turn off, pick up, try on…) — nomino: nafasi mbili; kiwakilishi: katikati

Pamoja na nominoPamoja na kiwakilishi (it, them, me…)
Put on your coat. / Put your coat on.Put it on.
Turn off the lights. / Turn the lights off.Turn them off.
Pick up the box. / Pick the box up.Pick it up.
Try on these shoes. / Try these shoes on.Try them on.

Look for na look at — yambwa daima huja baada ya for / at, hata ikiwa ni kiwakilishi: I'm looking for my keys. I'm looking for them. (Kwa nini? Tazama B1-28.)

Maumbo ya wakati uliopita — kitenzi tu ndicho hubadilika; particle hubaki vile vile: get up → got up, wake up → woke up, put on → put on, take off → took off, come back → came back, sit down → sat down, stand up → stood up, find out → found out, give up → gave up.

Matumizi

1Ratiba Yako ya Asubuhi na Jioni

Phrasal verbs nyingi zinaeleza maisha ya kila siku. Angalia tofauti: unawake up (macho yanafunguka), kisha unaget up (unatoka kitandani).

I usually wake up at six, but I don't get up until half past.
Kwa kawaida huamka saa kumi na mbili asubuhi, lakini sitoki kitandani mpaka saa kumi na mbili na nusu.
amka → wake up; kutoka kitandani → get up
He puts on his glasses to read.
Huvaa miwani yake ili kusoma.
hu- = tabia → puts on (Present Simple); yeye = mwanamume → he
Take off your shoes, please. The floor is clean.
Vua viatu vyako, tafadhali. Sakafu ni safi.
vua → take off
Can you turn on the light? It's dark in here.
Unaweza kuwasha taa? Humu ndani kuna giza.
washa → turn on, si "on"
Don't forget to turn off your computer.
Usisahau kuzima kompyuta yako.
zima → turn off
I'm going out with some friends tonight.
Ninatoka na marafiki leo usiku.
-na- hapa = mpango → Present Continuous
What time are you coming back?
Utarudi saa ngapi?
-ta- kwa Kiswahili, lakini mpango → are you coming back

2Sit Down na Stand Up

Hizi mbili hazina yambwa. Mara nyingi tunazitumia katika maagizo.

Please sit down and open your books.
Tafadhali kaeni chini na mfungue vitabu vyenu.
maagizo kwa darasa zima
Everyone stood up when the judge came in.
Kila mtu alisimama hakimu alipoingia.
I sat down next to an old friend on the train.
Niliketi karibu na rafiki wa zamani ndani ya treni.

3Look For na Look At

Look for = kujaribu kupata, kutafuta. Look at = kuelekeza macho kwenye kitu, kutazama. Yambwa daima huja baada ya for au at.

I'm looking for my phone. Have you seen it?
Ninatafuta simu yangu. Umeiona?
tafuta → look for; umeiona (-me-) → have you seen
What are you looking for?
Unatafuta nini?
Look at this photo! That's my grandmother.
Tazama picha hii! Huyo ni bibi yangu.
She looked at me and smiled.
Alinitazama na akatabasamu.
she = mwanamke

4Find Out, Give Up, Pick Up, Fill In, Try On

Vitenzi hivi ni vya kawaida sana katika hali za kila siku.

I need to find out the time of the last train.
Nahitaji kujua treni ya mwisho inaondoka saa ngapi.
find out = kupata habari
She found out about the party from her brother.
Aligundua kuhusu sherehe kutoka kwa kaka yake.
My dad gave up smoking ten years ago.
Baba yangu aliacha kuvuta sigara miaka kumi iliyopita.
give up = kuacha tabia; aliacha kuvuta → gave up smoking (-ing)
Don't give up! You're nearly there.
Usikate tamaa! Umekaribia kufika.
give up = kuacha kujaribu
Can you pick up that bag for me?
Unaweza kuniokotea mfuko ule?
pick up = kuinua kutoka chini
I'll pick you up at the station at six.
Nitakuchukua stesheni saa kumi na mbili.
pick up = kumchukua mtu, mara nyingi kwa gari
Please fill in this form.
Tafadhali jaza fomu hii.
fill out (US)
Can I try on this jacket?
Naweza kujaribu kuvaa jaketi hili?

5Viwakilishi Huenda Katikati

Kwa put on, take off, turn on, turn off, pick up, fill in na try on, kiwakilishi (it, them, me, her…) daima huenda kati ya kitenzi na particle. Nomino inaweza kukaa mahali popote kati ya hizo mbili.

Your coat is on the chair. Put it on. It's cold outside.
Koti lako liko kwenye kiti. Livae. Nje kuna baridi.
livae: yambwa ndani ya kitenzi; put it on: it katikati
These shoes are lovely. Can I try them on?
Viatu hivi ni vizuri. Naweza kuvijaribu?
them katikati
The TV is too loud. Turn it off, please.
Sauti ya TV iko juu sana. Izime, tafadhali.
izime → turn it off
Here's the form. Fill it in and give it to the receptionist.
Hii hapa fomu. Ijaze kisha umpe mpokezi.
ijaze → fill it in

Makosa ya Kawaida

❌Put on it.
✅Put it on.
Kiwakilishi → katikati.
❌I turned off it.
✅I turned it off.
Kiwakilishi → katikati.
❌Can I try on them?
✅Can I try them on?
Kiwakilishi → katikati.
❌I'm looking my keys.
✅I'm looking for my keys.
look for + yambwa.
❌I'm looking them for.
✅I'm looking for them.
Kwa look for / at, yambwa daima huja baada ya for / at.
❌Turn the light, please.
✅Turn on the light, please.
Particle ndiyo inayobeba maana: turn on / turn off. (Turn the light on pia ni sahihi.)
❌She gave up to smoke.
✅She gave up smoking.
give up + -ing au nomino.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Washa taa / zima taa → "on the light / off the light". Kwa sababu washa na zima ni vitenzi kamili, wengi hutumia on na off kama vitenzi: on the TV, off the fan. Ni ya kawaida sana katika mazungumzo Afrika Mashariki, lakini si sahihi: on na off ni particles, si vitenzi. Tumia turn on / turn off au switch on / switch off.

❌It's hot. Please on the fan.
✅It's hot. Please turn on the fan. au It's hot. Please switch on the fan.
❌Don't forget to off the iron before you leave.
✅Don't forget to turn off the iron before you leave. au Don't forget to switch off the iron before you leave.

2. Nakuja → "I'm coming" kumaanisha "nitarudi sasa hivi". Kwa Kiswahili, unapotoka chumbani kwa muda mfupi, unasema Nakuja! Kwa Kiingereza, I'm coming inamaanisha unaelekea kwa msikilizaji — si kwamba unaondoka na utarudi. Ni ya kawaida katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania, lakini msikilizaji wa kimataifa atachanganyikiwa. Tumia come back au be right back.

⚠️(Unaondoka ofisini kwa dakika tano.) Wait here, I'm coming.
✅Wait here, I'll be right back. au Wait here, I'll come back in five minutes.
I'm coming = ninakuja kwako.

3. Kitenzi kimoja cha Kiswahili → kusahau particle. Nitakuchukua, vaa, tafuta ni vitenzi kamili, kwa hiyo tunasema pick me, wear your shoes, search my phone. Kiingereza kinahitaji particle au kitenzi tofauti.

⚠️Can you pick me from school at four?
✅Can you pick me up from school at four?
pick peke yake ni ya kawaida katika Kiingereza cha Afrika Mashariki, lakini si sanifu kimataifa.
⚠️Hurry, wear your shoes! The bus is here.
✅Hurry, put on your shoes! The bus is here. au Hurry, put your shoes on! The bus is here.
wear = hali (amevaa); kitendo cha kuvaa = put on.
⚠️I'm searching my passport. Have you seen it?
✅I'm looking for my passport. Have you seen it? au I'm searching for my passport. Have you seen it?
search my passport = kupekua pasipoti yenyewe; kitu unachotafuta → look for / search for.

Usichanganye

wake up na get up — Wake up = kuacha kulala. Get up = kutoka kitandani. Kiswahili mara nyingi husema amka kwa yote mawili.

I woke up at five because of the noise.
Niliamka saa kumi na moja alfajiri kwa sababu ya kelele.
macho yalifunguka
I got up at seven.
Nilitoka kitandani saa moja asubuhi.
kutoka kitandani

look for na find — Look for ni shughuli (kujaribu). Find ni matokeo (kufanikiwa). Kama tafuta na pata katika Kiswahili.

I looked for my keys for an hour.
Nilitafuta funguo zangu kwa saa nzima.
tafuta → look for
In the end, I found them in the fridge!
Mwishowe, nilizipata ndani ya friji!
pata → find

put on na wear — Put on ni kitendo (kwa muda mfupi). Wear ni hali (nguo ziko mwilini mwako). Kiswahili: vaa (kitendo) na amevaa (hali, kwa -me-).

She put on her red dress.
Alivaa gauni lake jekundu.
kitendo
She's wearing a red dress.
Amevaa gauni jekundu.
hali: -me- → is wearing, si has worn

Phrasal verbs: hatua zinazofuata — Ni phrasal verbs zipi zinaweza kutenganishwa, phrasal verbs za maneno matatu (look forward to) na jinsi ya kuzitafuta kwenye kamusi zinafundishwa katika B1-28. Maana za particles (up = kukamilika, off = kuondoka…) zinafundishwa katika B2-25.

Tahajia na Matamshi

  • Katika phrasal verbs, particle kwa kawaida ina msisitizo: get up, sit down, give up. Kukiwa na kiwakilishi, msisitizo unabaki kwenye particle: put it on.
  • Maneno huungana: get up inasikika kama "ge-tup", pick it up kama "pi-ki-tup", turn it off kama "tur-ni-toff". Maneno ya Kiswahili huishia kwa irabu, kwa hiyo tunaelekea kuongeza irabu: epuka "geti apu" au "piki iti apu". Konsonanti ya mwisho inaungana moja kwa moja na irabu inayofuata.
  • up /ʌp/: irabu fupi, katikati ya kinywa, karibu na a fupi — si u ya Kiswahili.
  • turn /tɜːn/ (UK), /tɝːn/ (US): irabu ndefu ya katikati, kama katika bird na work. Kiswahili hakina sauti hii; usiseme "tan" wala "tani". Midomo ikae legevu, bila mviringo.
  • Katika British English, fill in fomu ni kawaida; katika American English, fill out hutumika zaidi.
  • Switch on / switch off zina maana sawa na turn on / turn off kwa taa na mashine; switch hutumika zaidi katika British English — na ni ya kawaida sana Afrika Mashariki.

Kanuni ya Dhahabu

Jifunze kila phrasal verb kama neno moja lenye maana yake yenyewe — particle si pambo, inabeba maana (turn on, si on). Kukiwa na kiwakilishi, kiweke katikati: put it on, turn them off — lakini look for it.

Mazoezi

A. Muundo

Kamilisha au badilisha sentensi kama unavyoelekezwa.

  1. I (wake up) at six this morning. (wakati uliopita)
  2. She (put on) her coat and left. (wakati uliopita)
  3. Badilisha nomino kuwa kiwakilishi: Turn off the TV.
  4. Badilisha nomino kuwa kiwakilishi: Pick up your toys.
  5. Badilisha nomino kuwa kiwakilishi: I'm looking for my glasses.
  6. Kamilisha: My grandfather gave smoking last year.

B. Maana

Chagua jibu linalolingana na maana.

  1. Chagua jibu sahihi: You need to … the opening times before you go.
  2. Chagua jibu sahihi: I … in the night because of the storm, but I stayed in bed.
  3. Chagua jibu sahihi: Can I … these jeans before I buy them?
  4. Phrasal verb ipi inamaanisha "return" (kurudi)? …

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. It's cold. Put on it.
  2. Can you turn off them?
  3. I'm looking my wallet.
  4. Please fill in this form.

D. Katika Muktadha

Kamilisha maandishi kwa neno moja katika kila nafasi.

A busy morning
Every day I 15 up at 6.30 when my alarm rings, but I usually stay in bed for ten minutes. Then I 16 up, have a shower and 17 on my clothes. Yesterday I couldn't find my keys. I looked 18 them everywhere! Finally, I found them in my coat pocket. When I got to work, I 19 on my computer and checked my emails.

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.

  1. Andika sentensi tatu kuhusu ratiba yako ya asubuhi ukitumia phrasal verbs.
  2. Andika kuhusu tabia uliyoiacha au unayotaka kuiacha.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A2-31 Good At, Afraid Of, Listen To: Maneno na Vihusishi (Dependent Prepositions) kwa Kiswahili
    We waited the bus for half an hour.
  2. A2-33 Who Called You au Who Did You Call? Maswali ya Kiima na Yambwa (Subject and Object Questions)
    Who (turn off) the lights? It's so dark! (wakati uliopita)
  3. A2-28 Used To kwa Kiswahili: Zamani Nilikuwa Nikifanya (Tabia za Zamani)
    I (get up) early, but now I work from home. Tumia used to.
  4. A1-22 Present Continuous kwa Kiswahili: Jinsi ya Kusema Kinachoendelea Sasa
    Be quiet! The baby (sleep).
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play