Phrasal Verbs za Kila Siku kwa Kiswahili: Get Up, Put On, Turn Off na Zaidi
Common Phrasal Verbs
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuelewa na kutumia phrasal verbs za kawaida zaidi za kila siku — get up, put on, turn off, look for, find out, give up na nyinginezo — na kuweka kiwakilishi (pronoun) mahali sahihi (put it on, si put on it).
Wazo Kuu
Phrasal verb ni kitenzi + neno dogo kama up, down, on, off, out, in au back. Neno hili dogo linaitwa particle. Pamoja, maneno hayo mawili hufanya kazi kama kitenzi kimoja chenye maana yake yenyewe.
Fikiria kuchanganya rangi. Bluu + njano haikupi "bluu-njano". Inakupa kijani — rangi mpya. Vivyo hivyo, give + up haimaanishi "kutoa kitu juu". Give up inamaanisha "kuacha kujaribu" au "kuacha tabia".
Phrasal verbs nyingine ni rahisi kukisia: sit down, stand up, come back. Nyingine si rahisi: find out inamaanisha "kugundua habari". Kwa hiyo jifunze kila phrasal verb kama neno moja, pamoja na maana yake na mfano.
Phrasal verbs ziko kila mahali katika Kiingereza cha kila siku. Wazungumzaji asilia kwa kawaida husema I got up at seven; I rose at seven inasikika rasmi na ya kizamani.
Kwa Kiswahili, mara nyingi tuna kitenzi kimoja pale Kiingereza kina phrasal verb: amka (wake up / get up), vaa (put on), vua (take off), washa (turn on), zima (turn off), tafuta (look for), acha (give up). Ndiyo sababu ni rahisi kusahau particle.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili hutumia kitenzi kimoja chenye maana kamili; Kiingereza mara nyingi hutumia kitenzi + particle, na particle ndiyo inayobeba maana: turn peke yake si washa. Kiswahili huweka kiambishi cha yambwa ndani ya kitenzi (livae!, izime!); Kiingereza huweka kiwakilishi ndani ya phrasal verb, kati ya kitenzi na particle (put it on, turn it off).
| Kiswahili | Maana | Kiingereza |
|---|---|---|
| Niliamka saa kumi na mbili asubuhi. | kuacha usingizi | I woke up at six. |
| Nilitoka kitandani saa moja asubuhi. | kuacha kitanda | I got up at seven. |
| Vaa koti lako. | kitendo cha kuvaa | Put on your coat. |
| Livae! | yambwa ndani ya kitenzi | Put it on! |
| Amevaa gauni jekundu. | hali ya sasa (-me-) | She's wearing a red dress. |
| Washa taa. / Zima kompyuta. | kitenzi kimoja | Turn on the light. / Turn off the computer. |
| Ninatafuta simu yangu. | kitenzi kimoja | I'm looking for my phone. |
| Baba yangu aliacha kuvuta sigara. | kuacha tabia | My dad gave up smoking. |
Angalia: amka ya Kiswahili inaweza kumaanisha wake up na get up; Kiingereza kinazitenganisha. Na amevaa (kwa -me-) ni hali ya sasa → is wearing, wakati vaa (kitendo) → put on.
Muundo
Phrasal verbs bila yambwa
| Phrasal verb | Maana | Mfano |
|---|---|---|
| get up | kutoka kitandani | I get up at seven. |
| wake up | kuacha kulala, kuamka | I woke up at six. |
| go out | kutoka nyumbani kwenda kujifurahisha | Let's go out tonight. |
| come back | kurudi | She came back at midnight. |
| sit down / stand up | kukaa / kusimama | Please sit down. |
Phrasal verbs zenye yambwa (put on, turn off, pick up, try on…) — nomino: nafasi mbili; kiwakilishi: katikati
| Pamoja na nomino | Pamoja na kiwakilishi (it, them, me…) |
|---|---|
| Put on your coat. / Put your coat on. | Put it on. |
| Turn off the lights. / Turn the lights off. | Turn them off. |
| Pick up the box. / Pick the box up. | Pick it up. |
| Try on these shoes. / Try these shoes on. | Try them on. |
Look for na look at — yambwa daima huja baada ya for / at, hata ikiwa ni kiwakilishi: I'm looking for my keys. I'm looking for them. (Kwa nini? Tazama B1-28.)
Maumbo ya wakati uliopita — kitenzi tu ndicho hubadilika; particle hubaki vile vile: get up → got up, wake up → woke up, put on → put on, take off → took off, come back → came back, sit down → sat down, stand up → stood up, find out → found out, give up → gave up.
Matumizi
1Ratiba Yako ya Asubuhi na Jioni
Phrasal verbs nyingi zinaeleza maisha ya kila siku. Angalia tofauti: unawake up (macho yanafunguka), kisha unaget up (unatoka kitandani).
2Sit Down na Stand Up
Hizi mbili hazina yambwa. Mara nyingi tunazitumia katika maagizo.
3Look For na Look At
Look for = kujaribu kupata, kutafuta. Look at = kuelekeza macho kwenye kitu, kutazama. Yambwa daima huja baada ya for au at.
4Find Out, Give Up, Pick Up, Fill In, Try On
Vitenzi hivi ni vya kawaida sana katika hali za kila siku.
5Viwakilishi Huenda Katikati
Kwa put on, take off, turn on, turn off, pick up, fill in na try on, kiwakilishi (it, them, me, her…) daima huenda kati ya kitenzi na particle. Nomino inaweza kukaa mahali popote kati ya hizo mbili.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Washa taa / zima taa → "on the light / off the light". Kwa sababu washa na zima ni vitenzi kamili, wengi hutumia on na off kama vitenzi: on the TV, off the fan. Ni ya kawaida sana katika mazungumzo Afrika Mashariki, lakini si sahihi: on na off ni particles, si vitenzi. Tumia turn on / turn off au switch on / switch off.
2. Nakuja → "I'm coming" kumaanisha "nitarudi sasa hivi". Kwa Kiswahili, unapotoka chumbani kwa muda mfupi, unasema Nakuja! Kwa Kiingereza, I'm coming inamaanisha unaelekea kwa msikilizaji — si kwamba unaondoka na utarudi. Ni ya kawaida katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania, lakini msikilizaji wa kimataifa atachanganyikiwa. Tumia come back au be right back.
3. Kitenzi kimoja cha Kiswahili → kusahau particle. Nitakuchukua, vaa, tafuta ni vitenzi kamili, kwa hiyo tunasema pick me, wear your shoes, search my phone. Kiingereza kinahitaji particle au kitenzi tofauti.
Usichanganye
wake up na get up — Wake up = kuacha kulala. Get up = kutoka kitandani. Kiswahili mara nyingi husema amka kwa yote mawili.
look for na find — Look for ni shughuli (kujaribu). Find ni matokeo (kufanikiwa). Kama tafuta na pata katika Kiswahili.
put on na wear — Put on ni kitendo (kwa muda mfupi). Wear ni hali (nguo ziko mwilini mwako). Kiswahili: vaa (kitendo) na amevaa (hali, kwa -me-).
Phrasal verbs: hatua zinazofuata — Ni phrasal verbs zipi zinaweza kutenganishwa, phrasal verbs za maneno matatu (look forward to) na jinsi ya kuzitafuta kwenye kamusi zinafundishwa katika B1-28. Maana za particles (up = kukamilika, off = kuondoka…) zinafundishwa katika B2-25.
Tahajia na Matamshi
- Katika phrasal verbs, particle kwa kawaida ina msisitizo: get up, sit down, give up. Kukiwa na kiwakilishi, msisitizo unabaki kwenye particle: put it on.
- Maneno huungana: get up inasikika kama "ge-tup", pick it up kama "pi-ki-tup", turn it off kama "tur-ni-toff". Maneno ya Kiswahili huishia kwa irabu, kwa hiyo tunaelekea kuongeza irabu: epuka "geti apu" au "piki iti apu". Konsonanti ya mwisho inaungana moja kwa moja na irabu inayofuata.
- up /ʌp/: irabu fupi, katikati ya kinywa, karibu na a fupi — si u ya Kiswahili.
- turn /tɜːn/ (UK), /tɝːn/ (US): irabu ndefu ya katikati, kama katika bird na work. Kiswahili hakina sauti hii; usiseme "tan" wala "tani". Midomo ikae legevu, bila mviringo.
- Katika British English, fill in fomu ni kawaida; katika American English, fill out hutumika zaidi.
- Switch on / switch off zina maana sawa na turn on / turn off kwa taa na mashine; switch hutumika zaidi katika British English — na ni ya kawaida sana Afrika Mashariki.
Kanuni ya Dhahabu
Jifunze kila phrasal verb kama neno moja lenye maana yake yenyewe — particle si pambo, inabeba maana (turn on, si on). Kukiwa na kiwakilishi, kiweke katikati: put it on, turn them off — lakini look for it.
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha au badilisha sentensi kama unavyoelekezwa.
-
I (wake up) at six this morning. (wakati uliopita)
-
She (put on) her coat and left. (wakati uliopita)
-
Badilisha nomino kuwa kiwakilishi: Turn off the TV.
-
Badilisha nomino kuwa kiwakilishi: Pick up your toys.
-
Badilisha nomino kuwa kiwakilishi: I'm looking for my glasses.
-
Kamilisha: My grandfather gave smoking last year.
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: You need to … the opening times before you go.
-
Chagua jibu sahihi: I … in the night because of the storm, but I stayed in bed.
-
Chagua jibu sahihi: Can I … these jeans before I buy them?
-
Phrasal verb ipi inamaanisha "return" (kurudi)? …
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
It's cold. Put on it.
-
Can you turn off them?
-
I'm looking my wallet.
-
Please fill in this form.
D. Katika Muktadha
Kamilisha maandishi kwa neno moja katika kila nafasi.
Every day I 15 up at 6.30 when my alarm rings, but I usually stay in bed for ten minutes. Then I 16 up, have a shower and 17 on my clothes. Yesterday I couldn't find my keys. I looked 18 them everywhere! Finally, I found them in my coat pocket. When I got to work, I 19 on my computer and checked my emails.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.
-
Andika sentensi tatu kuhusu ratiba yako ya asubuhi ukitumia phrasal verbs.
-
Andika kuhusu tabia uliyoiacha au unayotaka kuiacha.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A2-31 Good At, Afraid Of, Listen To: Maneno na Vihusishi (Dependent Prepositions) kwa Kiswahili We waited the bus for half an hour.
-
A2-33 Who Called You au Who Did You Call? Maswali ya Kiima na Yambwa (Subject and Object Questions) Who (turn off) the lights? It's so dark! (wakati uliopita)
-
A2-28 Used To kwa Kiswahili: Zamani Nilikuwa Nikifanya (Tabia za Zamani) I (get up) early, but now I work from home. Tumia used to.
-
A1-22 Present Continuous kwa Kiswahili: Jinsi ya Kusema Kinachoendelea Sasa Be quiet! The baby (sleep).
