SlowingoSarufi
A2 22 / 38

Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima

Must, Have To, Mustn't, Don't Have To

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kuzungumza kuhusu sheria na wajibu, kusema jambo gani haliruhusiwi, na kusema jambo gani si lazima — kwa kutumia must, have to, mustn't, can't na don't have to — katika wakati uliopo, uliopita na ujao.

Wazo Kuu

Must na have to zote zinasema "hili ni lazima". Tofauti mara nyingi ni msukumo unatoka wapi. Kwa must, kwa kawaida msukumo unatoka kwa msemaji mwenyewe: I must call my mum — mimi ninaona ni muhimu. Kwa have to, msukumo unatoka nje: bosi, sheria, ratiba. I have to wear a uniform — kazi yangu inasema hivyo.

Sentensi hasi ni tofauti kabisa, na hii ndiyo sehemu muhimu zaidi ya somo. Fikiria vitu viwili. Mustn't ni kamba nyekundu ya kizuizi kwenye jumba la makumbusho: usivuke — hairuhusiwi. Don't have to ni menyu: unaweza kuchagua. You mustn't park here (ni marufuku). You don't have to pay (si lazima — lakini ukitaka, unaweza kulipa).

Mwisho, must ni modal (modal verb), kama can: haibadiliki kamwe, na haina umbo la wakati uliopita. Have to ni kitenzi cha kawaida, kwa hiyo kinaweza kuingia katika kila wakati (tense): had to, will have to.

Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, tahadhari kubwa iko kwenye neno lazima. Lazima = must / have to, lakini si lazima = don't have to (hakuna wajibu), si mustn't. Kwa marufuku, Kiswahili husema usi- au hairuhusiwi: hapo ndipo mustn't au can't.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili kina njia nyingi za wajibu: lazima, inabidi / inanibidi, ni sharti. Kwa wakati uliopita husema ilibidi na kwa wakati ujao itabidi — na Kiingereza kinafanya vivyo hivyo kwa have to: had to, will have to. Tofauti ya must (msukumo wa ndani) na have to (msukumo wa nje) haipo wazi katika Kiswahili: tunasema lazima kwa yote mawili. Habari njema: katika sentensi chanya mara nyingi zote mbili ni sahihi. Hatari halisi iko kwenye sentensi hasi.

KiswahiliMaanaKiingereza
Lazima nimpigie bibi simu wikendi hii.wajibu wa ndani (wazo langu)I must call my grandmother this weekend.
Inanibidi nivae suti kazini.wajibu wa nje (sheria ya kampuni)I have to wear a suit at work.
Usiguse waya huo. / Hairuhusiwi kuegesha hapa.marufukuYou mustn't touch that wire. / You can't park here.
Si lazima ulipe.hakuna wajibu, ni chaguo lakoYou don't have to pay.
Ilibidi nifanye kazi hadi usiku jana.wajibu, wakati uliopitaI had to work late yesterday.
Itabidi uchukue teksi.wajibu, wakati ujaoYou'll have to take a taxi.

Angalia: si lazima ina neno lazima ndani yake, lakini maana yake ni "hakuna haja". Kwa hiyo si mustn't. Na ilibidi / itabidi zinaonyesha njia sahihi: wakati uliopita na ujao hujengwa kwa have to, kamwe si kwa must.

Muundo

Must — modal: umbo ni lile lile kwa kila kiima, na hufuatwa na base form (umbo la msingi la kitenzi).

UmboMfano
Chanya (affirmative)I / you / she / we / they must go.
Hasi (negative)I / you / she / we / they mustn't (must not) go.
Swali (nadra, rasmi kiasi)Must I go?

Have to — kitenzi cha kawaida: hubadilika kulingana na kiima na hutumia do / does / did katika sentensi hasi na maswali.

UmboI / you / we / theyhe / she / it
ChanyaI have to work.She has to work.
HasiI don't have to work.She doesn't have to work.
SwaliDo you have to work?Does she have to work?
Majibu mafupiYes, I do. / No, I don't.Yes, she does. / No, she doesn't.

Wakati uliopita na ujao — must haina umbo la wakati uliopita na haiwezi kufuata will, kwa hiyo tumia have to.

WakatiUmboMfano
Uliopitahad to / didn't have toWe had to wait an hour.
Swali, uliopitaDid you have to…?Did you have to pay?
Ujaowill have to / won't have toYou'll have to book early.

Ramani ya maana

MsemoMaana
must / have toNi lazima.
mustn't / can'tHairuhusiwi. Usifanye!
don't have toSi lazima. Unaweza kuchagua.

Matumizi

1Must — wajibu unaotoka kwa msemaji mwenyewe

Tumia must pale wewe unapoona jambo ni la lazima au muhimu. Hutumika pia sana kwa mapendekezo makali binafsi.

I must call my grandmother this weekend.
Lazima nimpigie bibi simu wikendi hii.
ni wazo langu mwenyewe
We must get a new sofa. This one is terrible.
Lazima tununue sofa mpya. Hii ni mbaya sana.
You must try the cheesecake here. It's amazing!
Lazima uonje keki ya cheesecake hapa. Ni tamu ajabu!
pendekezo kali, si amri
I really must go now. It's late.
Kwa kweli lazima niondoke sasa. Muda umekwenda.

2Must — sheria na matangazo yaliyoandikwa

Must ni ya kawaida sana katika sheria zilizoandikwa, mabango, fomu na maelekezo.

Passengers must show their tickets to the driver.
Abiria lazima wamwonyeshe dereva tiketi zao.
All visitors must sign in at reception.
Wageni wote lazima wajiandikishe mapokezi.
Answers must be in black ink.
Majibu lazima yaandikwe kwa wino mweusi.
Kiswahili hupenda kauli ya kutendwa (-w-): yaandikwe

3Have to — wajibu unaotoka nje

Tumia have to wajibu unapotoka kwenye sheria, mtu mwenye mamlaka, sheria ya nchi au hali fulani. Ndilo chaguo la kawaida kwa ratiba na mipango. Katika Kiingereza cha Uingereza kisicho rasmi, have got to ('ve got to) ina maana sawa: I've got to go.

I have to wear a suit at work.
Inanibidi nivae suti kazini.
sheria ya kampuni yangu
She has to take this medicine twice a day.
Inambidi anywe dawa hii mara mbili kwa siku.
daktari amesema; she = mwanamke
We have to be at the airport by six.
Inatubidi tuwe uwanja wa ndege kabla ya saa kumi na mbili.
saa ya ndege
My son has to do an hour of homework every evening.
Mwanangu wa kiume hulazimika kufanya kazi ya nyumbani kwa saa moja kila jioni.
mwanangu wa kiume → my son, kwa hiyo has
Do you have to work on Saturdays?
Huwa unalazimika kufanya kazi Jumamosi?
swali: Do you have to…?

4Mustn't na can't — marufuku

Tumia mustn't kusema jambo haliruhusiwi, au ni wazo baya sana. Katika mazungumzo ya kila siku, can't ni ya kawaida sana kwa sheria. Mustn't hutumika hasa Uingereza; katika Kiingereza cha Marekani, can't au don't ndilo chaguo la kawaida.

You mustn't touch that wire. It's dangerous.
Usiguse waya huo. Ni hatari.
usi- (amri hasi) → mustn't
We mustn't forget Dad's birthday this year.
Tusisahau siku ya kuzaliwa ya baba mwaka huu.
You can't park here. It's for buses only.
Huwezi kuegesha hapa. Ni kwa mabasi tu.
can't = hairuhusiwi; katika Kiswahili, huwezi hufanya kazi hiyo hiyo
Students can't use their phones during the exam.
Wanafunzi hawaruhusiwi kutumia simu zao wakati wa mtihani.

5Don't have to — hakuna wajibu

Tumia don't / doesn't have to jambo linapokuwa si la lazima. Unaweza kulifanya, lakini hakuna haja. Hii ndiyo si lazima yetu.

You don't have to bring anything. We've got lots of food.
Si lazima ulete kitu chochote. Tuna chakula kingi.
si lazima → don't have to
He doesn't have to get up early on Sundays.
Si lazima aamke mapema Jumapili.
he = mwanamume
It's free. You don't have to pay.
Ni bure. Si lazima ulipe.
We don't have to decide today.
Si lazima tuamue leo.

6Had to na will have to — wakati uliopita na ujao

Must haina umbo la wakati uliopita. Kwa wajibu wa wakati uliopita, tumia had to (ilibidi). Kwa wakati ujao, tumia will have to (itabidi). (Must inaweza kuzungumzia wakati ujao wa karibu kwa mipango yako mwenyewe — I must call her tomorrow — lakini kamwe haifuati will.)

I had to work late yesterday.
Ilibidi nifanye kazi hadi usiku jana.
ilibidi → had to
We didn't have to show our passports at the border.
Haikutubidi kuonyesha pasipoti zetu mpakani.
hakuna wajibu, wakati uliopita
Did you have to wait long at the doctor's?
Ilikubidi usubiri muda mrefu kwa daktari?
You'll have to take a taxi. There are no buses after midnight.
Itabidi uchukue teksi. Hakuna mabasi baada ya saa sita usiku.
itabidi → will have to
They won't have to change trains. It's a direct service.
Hawatalazimika kubadilisha treni. Ni treni ya moja kwa moja.

Makosa ya Kawaida

⚠️You don't have to smoke in the hospital.
✅You mustn't smoke in the hospital.
Sarufi ni sahihi, lakini maana si sahihi: don't have to = si lazima. Kwa sheria, tumia mustn't (au can't).
❌I musted leave early yesterday.
✅I had to leave early yesterday.
Must haina umbo la wakati uliopita.
❌She must to study tonight.
✅She must study tonight.
Hakuna to baada ya must.
❌He have to wear a uniform.
✅He has to wear a uniform.
he / she / it → has to.
❌Do you must work tomorrow?
✅Do you have to work tomorrow?
Must haitumii do; tumia have to.
❌She doesn't has to come.
✅She doesn't have to come.
Baada ya doesn't, tumia have.
❌I will must go.
✅I will have to go.
Modal mbili haziwezi kukaa pamoja: will have to.
❌He musts finish today.
✅He must finish today.
Must haichukui -s kamwe.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Si lazima → "mustn't". Kwa sababu lazima = must, ni rahisi kufikiri kwamba si lazima = mustn't. Lakini si lazima ni menyu: hakuna wajibu, ni uamuzi wako. Hiyo ni don't have to. Mustn't ni kamba nyekundu: marufuku, kama usi- au hairuhusiwi.

⚠️(Mkutano ni wa hiari.) You mustn't come to the meeting.
✅You don't have to come to the meeting.
Sarufi ni sahihi, lakini mustn't inamkataza mtu kuja; unataka kusema si lazima.
⚠️(Kesho ni sikukuu.) The children mustn't wear school uniform tomorrow.
✅The children don't have to wear school uniform tomorrow.
Sare si marufuku, ni hiari tu.

2. Ilibidi → "must" kwa wakati uliopita. Kiswahili husema lazima bila kubadilisha umbo, na wakati unaonekana kwenye maneno kama jana. Kwa hiyo wengi husema must hata kwa jambo lililokwisha. Lakini must haina wakati uliopita: ilibidi = had to.

❌Last week I must go to the hospital every day.
✅Last week I had to go to the hospital every day.
Wakati uliopita: had to.
❌When the car broke down, we must walk.
✅When the car broke down, we had to walk.

3. Hairuhusiwi kuvuta sigara → "It is not allowed to smoke". Tafsiri ya neno kwa neno ya hairuhusiwi ku- inatoa sentensi ambayo Kiingereza hakiitumii kwa kawaida. Weka mtu kama kiima, au tumia -ing form: You can't / mustn't…, You aren't allowed to…, au Smoking is not allowed.

⚠️It is not allowed to use phones in the library.
✅You can't use phones in the library. au You aren't allowed to use phones in the library.
Inaeleweka, lakini haisikiki ya asili; ni ya kawaida katika Kiingereza cha Afrika Mashariki.
⚠️It is not allowed to swim here.
✅Swimming is not allowed here. au You mustn't swim here.

4. Maswali bila do / does. Kiswahili huuliza kwa sauti tu: Kwa nini inabidi uende? Ukitafsiri moja kwa moja, do inapotea. Have to ni kitenzi cha kawaida, kwa hiyo swali linahitaji do / does / did.

❌Why you have to go so early?
✅Why do you have to go so early?
❌What time she has to be at work?
✅What time does she have to be at work?
Baada ya does: have, si has.

Usichanganye

mustn't na don't have to — Mustn't ni kamba ya kizuizi: usifanye. Don't have to ni menyu: wewe unachagua. Kwa Kiswahili: usi- / hairuhusiwi dhidi ya si lazima.

You mustn't wear shoes in the temple.
Hairuhusiwi kuvaa viatu hekaluni.
marufuku
You don't have to wear a tie to the party.
Si lazima uvae tai kwenye sherehe.
si lazima, lakini unaweza

must na have to (sentensi chanya) — Mara nyingi zote mbili zinawezekana. Must inasikika ya kibinafsi zaidi; have to inaelekeza kwenye sheria au hali ya nje. Katika Kiingereza cha Marekani, have to ni ya kawaida zaidi katika mazungumzo.

I must eat less chocolate.
Lazima nipunguze kula chokoleti.
uamuzi wangu mwenyewe
I have to stop at the bank. They close at four.
Inanibidi nipite benki. Wanafunga saa kumi jioni.
hali ya nje

can't (hairuhusiwi) na can't (siwezi) — Umbo ni lile lile; muktadha ndio unaoonyesha maana. Kiswahili kina hali hiyo hiyo: huwezi kuegesha hapa (hairuhusiwi) na siwezi kuogelea (sina uwezo). Uwezo: tazama A1-17.

You can't take photos in the museum.
Huwezi kupiga picha kwenye jumba la makumbusho.
sheria
I can't swim.
Siwezi kuogelea.
uwezo

must kwa sheria na must kwa kukisia — She must be tired si sheria; maana yake ni "nina uhakika amechoka". Matumizi hayo yako katika B1-16. Need to na needn't ziko katika B2-07.

Tahajia na Matamshi

  • mustn't /ˈmʌsnt/: t ya kwanza haitamkwi — "MUS-nt", si "must-nt". Kwa sababu katika Kiswahili kila herufi hutamkwa, tunaelekea kutamka t zote mbili na kuongeza irabu ("masitinti"). Usiongeze irabu: s, n na t zinaungana.
  • Irabu ya must, /ʌ/, ni fupi na iko karibu na a ya Kiswahili, lakini fupi zaidi na isiyo wazi sana. Katika sentensi, must mara nyingi ni dhaifu: /məst/ au /məs/ — I must go inasikika kama "I mhs go".
  • have to /ˈhæftə/: v inasikika kama /f/ kwa sababu ya /t/ inayofuata. has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/ — /d/ inapotea ndani ya /t/. Irabu /æ/ iko kati ya a na e ya Kiswahili: fungua mdomo zaidi kuliko kwa e. Usiandike kamwe "hafta"; andika umbo kamili.
  • to katika have to ni dhaifu (/tə/), si tu kamili ya Kiswahili.
  • Katika have to, usifupishe have: sema I have to go (au, bila urasmi, I've got to go).

Kanuni ya Dhahabu

Mustn't = usifanye — hairuhusiwi. Don't have to = si lazima — unaweza kuchagua. Kwa hiyo si lazima → don't have to, kamwe si mustn't. Must haina umbo la wakati uliopita: tumia had to (ilibidi) kwa wakati uliopita na will have to (itabidi) baada ya will.

Mazoezi

A. Muundo

Kamilisha au badilisha sentensi kama unavyoelekezwa.

  1. My sister (have to) work every Saturday.
  2. Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
  3. you have to wear a uniform at your school?
  4. Ifanye kuwa hasi: He has to pay.
  5. Ibadilishe kuwa wakati ujao: I have to take a taxi. (tomorrow)
  6. Tunga swali la wakati uliopita: you / have to / wait / long?

B. Maana

Chagua jibu linalolingana na maana.

  1. Chagua jibu sahihi: You … cross the road when the light is red.
  2. Chagua jibu sahihi: It's Sunday, so I … get up early.
  3. Chagua jibu sahihi: Entry is free. You … pay.
  4. Chagua jibu sahihi: It's a secret. You … tell anyone!
  5. Chagua jibu sahihi: In the museum: "Sorry, you … take photos here."

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. She must to finish the report today.
  2. I musted call the bank yesterday.
  3. He don't have to pay.
  4. We'll have to leave early tomorrow.

D. Katika Muktadha

Tumia must, mustn't, can't au umbo la have to.

First day at work
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.

  1. Andika mambo mawili ambayo lazima uyafanye wiki hii na jambo moja ambalo si lazima ulifanye.
  2. Andika sheria mbili za nyumbani kwako, shuleni au kazini kwa mustn't au can't.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A1-17 Can na Can't kwa Kiswahili: Uwezo, Ruhusa, Maombi na Matamshi
    Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
  2. A2-19 Present Perfect au Past Simple? Tofauti kwa Lugha Rahisi
    I (work) late three times this week.
  3. A2-04 Will kwa Kiswahili: Maamuzi, Ahadi, Ofa na Utabiri
    It's late. I think I (take) a taxi.
Majibu

A. Muundo

  1. has to
  2. had to
  3. Do
  4. He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
  5. I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
  6. Did you have to wait long?

B. Maana

  1. mustn't
  2. don't have to
  3. don't have to
  4. mustn't
  5. can't

C. Tafuta Kosa

  1. She must finish the report today.
  2. I had to call the bank yesterday.
  3. He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
  4. ✓ We'll have to leave early tomorrow.

D. Katika Muktadha

  1. don't have to / do not have to
  2. have to / must
  3. mustn't / must not / can't / cannot
  4. have to
  5. had to

E. Zamu Yako

  1. I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
  2. You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. can't / cannot
  2. 've worked / have worked
  3. 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play