Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima
Must, Have To, Mustn't, Don't Have To
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuzungumza kuhusu sheria na wajibu, kusema jambo gani haliruhusiwi, na kusema jambo gani si lazima — kwa kutumia must, have to, mustn't, can't na don't have to — katika wakati uliopo, uliopita na ujao.
Wazo Kuu
Must na have to zote zinasema "hili ni lazima". Tofauti mara nyingi ni msukumo unatoka wapi. Kwa must, kwa kawaida msukumo unatoka kwa msemaji mwenyewe: I must call my mum — mimi ninaona ni muhimu. Kwa have to, msukumo unatoka nje: bosi, sheria, ratiba. I have to wear a uniform — kazi yangu inasema hivyo.
Sentensi hasi ni tofauti kabisa, na hii ndiyo sehemu muhimu zaidi ya somo. Fikiria vitu viwili. Mustn't ni kamba nyekundu ya kizuizi kwenye jumba la makumbusho: usivuke — hairuhusiwi. Don't have to ni menyu: unaweza kuchagua. You mustn't park here (ni marufuku). You don't have to pay (si lazima — lakini ukitaka, unaweza kulipa).
Mwisho, must ni modal (modal verb), kama can: haibadiliki kamwe, na haina umbo la wakati uliopita. Have to ni kitenzi cha kawaida, kwa hiyo kinaweza kuingia katika kila wakati (tense): had to, will have to.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, tahadhari kubwa iko kwenye neno lazima. Lazima = must / have to, lakini si lazima = don't have to (hakuna wajibu), si mustn't. Kwa marufuku, Kiswahili husema usi- au hairuhusiwi: hapo ndipo mustn't au can't.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili kina njia nyingi za wajibu: lazima, inabidi / inanibidi, ni sharti. Kwa wakati uliopita husema ilibidi na kwa wakati ujao itabidi — na Kiingereza kinafanya vivyo hivyo kwa have to: had to, will have to. Tofauti ya must (msukumo wa ndani) na have to (msukumo wa nje) haipo wazi katika Kiswahili: tunasema lazima kwa yote mawili. Habari njema: katika sentensi chanya mara nyingi zote mbili ni sahihi. Hatari halisi iko kwenye sentensi hasi.
| Kiswahili | Maana | Kiingereza |
|---|---|---|
| Lazima nimpigie bibi simu wikendi hii. | wajibu wa ndani (wazo langu) | I must call my grandmother this weekend. |
| Inanibidi nivae suti kazini. | wajibu wa nje (sheria ya kampuni) | I have to wear a suit at work. |
| Usiguse waya huo. / Hairuhusiwi kuegesha hapa. | marufuku | You mustn't touch that wire. / You can't park here. |
| Si lazima ulipe. | hakuna wajibu, ni chaguo lako | You don't have to pay. |
| Ilibidi nifanye kazi hadi usiku jana. | wajibu, wakati uliopita | I had to work late yesterday. |
| Itabidi uchukue teksi. | wajibu, wakati ujao | You'll have to take a taxi. |
Angalia: si lazima ina neno lazima ndani yake, lakini maana yake ni "hakuna haja". Kwa hiyo si mustn't. Na ilibidi / itabidi zinaonyesha njia sahihi: wakati uliopita na ujao hujengwa kwa have to, kamwe si kwa must.
Muundo
Must — modal: umbo ni lile lile kwa kila kiima, na hufuatwa na base form (umbo la msingi la kitenzi).
| Umbo | Mfano |
|---|---|
| Chanya (affirmative) | I / you / she / we / they must go. |
| Hasi (negative) | I / you / she / we / they mustn't (must not) go. |
| Swali (nadra, rasmi kiasi) | Must I go? |
Have to — kitenzi cha kawaida: hubadilika kulingana na kiima na hutumia do / does / did katika sentensi hasi na maswali.
| Umbo | I / you / we / they | he / she / it |
|---|---|---|
| Chanya | I have to work. | She has to work. |
| Hasi | I don't have to work. | She doesn't have to work. |
| Swali | Do you have to work? | Does she have to work? |
| Majibu mafupi | Yes, I do. / No, I don't. | Yes, she does. / No, she doesn't. |
Wakati uliopita na ujao — must haina umbo la wakati uliopita na haiwezi kufuata will, kwa hiyo tumia have to.
| Wakati | Umbo | Mfano |
|---|---|---|
| Uliopita | had to / didn't have to | We had to wait an hour. |
| Swali, uliopita | Did you have to…? | Did you have to pay? |
| Ujao | will have to / won't have to | You'll have to book early. |
Ramani ya maana
| Msemo | Maana |
|---|---|
| must / have to | Ni lazima. |
| mustn't / can't | Hairuhusiwi. Usifanye! |
| don't have to | Si lazima. Unaweza kuchagua. |
Matumizi
1Must — wajibu unaotoka kwa msemaji mwenyewe
Tumia must pale wewe unapoona jambo ni la lazima au muhimu. Hutumika pia sana kwa mapendekezo makali binafsi.
2Must — sheria na matangazo yaliyoandikwa
Must ni ya kawaida sana katika sheria zilizoandikwa, mabango, fomu na maelekezo.
3Have to — wajibu unaotoka nje
Tumia have to wajibu unapotoka kwenye sheria, mtu mwenye mamlaka, sheria ya nchi au hali fulani. Ndilo chaguo la kawaida kwa ratiba na mipango. Katika Kiingereza cha Uingereza kisicho rasmi, have got to ('ve got to) ina maana sawa: I've got to go.
4Mustn't na can't — marufuku
Tumia mustn't kusema jambo haliruhusiwi, au ni wazo baya sana. Katika mazungumzo ya kila siku, can't ni ya kawaida sana kwa sheria. Mustn't hutumika hasa Uingereza; katika Kiingereza cha Marekani, can't au don't ndilo chaguo la kawaida.
5Don't have to — hakuna wajibu
Tumia don't / doesn't have to jambo linapokuwa si la lazima. Unaweza kulifanya, lakini hakuna haja. Hii ndiyo si lazima yetu.
6Had to na will have to — wakati uliopita na ujao
Must haina umbo la wakati uliopita. Kwa wajibu wa wakati uliopita, tumia had to (ilibidi). Kwa wakati ujao, tumia will have to (itabidi). (Must inaweza kuzungumzia wakati ujao wa karibu kwa mipango yako mwenyewe — I must call her tomorrow — lakini kamwe haifuati will.)
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Si lazima → "mustn't". Kwa sababu lazima = must, ni rahisi kufikiri kwamba si lazima = mustn't. Lakini si lazima ni menyu: hakuna wajibu, ni uamuzi wako. Hiyo ni don't have to. Mustn't ni kamba nyekundu: marufuku, kama usi- au hairuhusiwi.
2. Ilibidi → "must" kwa wakati uliopita. Kiswahili husema lazima bila kubadilisha umbo, na wakati unaonekana kwenye maneno kama jana. Kwa hiyo wengi husema must hata kwa jambo lililokwisha. Lakini must haina wakati uliopita: ilibidi = had to.
3. Hairuhusiwi kuvuta sigara → "It is not allowed to smoke". Tafsiri ya neno kwa neno ya hairuhusiwi ku- inatoa sentensi ambayo Kiingereza hakiitumii kwa kawaida. Weka mtu kama kiima, au tumia -ing form: You can't / mustn't…, You aren't allowed to…, au Smoking is not allowed.
4. Maswali bila do / does. Kiswahili huuliza kwa sauti tu: Kwa nini inabidi uende? Ukitafsiri moja kwa moja, do inapotea. Have to ni kitenzi cha kawaida, kwa hiyo swali linahitaji do / does / did.
Usichanganye
mustn't na don't have to — Mustn't ni kamba ya kizuizi: usifanye. Don't have to ni menyu: wewe unachagua. Kwa Kiswahili: usi- / hairuhusiwi dhidi ya si lazima.
must na have to (sentensi chanya) — Mara nyingi zote mbili zinawezekana. Must inasikika ya kibinafsi zaidi; have to inaelekeza kwenye sheria au hali ya nje. Katika Kiingereza cha Marekani, have to ni ya kawaida zaidi katika mazungumzo.
can't (hairuhusiwi) na can't (siwezi) — Umbo ni lile lile; muktadha ndio unaoonyesha maana. Kiswahili kina hali hiyo hiyo: huwezi kuegesha hapa (hairuhusiwi) na siwezi kuogelea (sina uwezo). Uwezo: tazama A1-17.
must kwa sheria na must kwa kukisia — She must be tired si sheria; maana yake ni "nina uhakika amechoka". Matumizi hayo yako katika B1-16. Need to na needn't ziko katika B2-07.
Tahajia na Matamshi
- mustn't /ˈmʌsnt/: t ya kwanza haitamkwi — "MUS-nt", si "must-nt". Kwa sababu katika Kiswahili kila herufi hutamkwa, tunaelekea kutamka t zote mbili na kuongeza irabu ("masitinti"). Usiongeze irabu: s, n na t zinaungana.
- Irabu ya must, /ʌ/, ni fupi na iko karibu na a ya Kiswahili, lakini fupi zaidi na isiyo wazi sana. Katika sentensi, must mara nyingi ni dhaifu: /məst/ au /məs/ — I must go inasikika kama "I mhs go".
- have to /ˈhæftə/: v inasikika kama /f/ kwa sababu ya /t/ inayofuata. has to /ˈhæstə/, had to /ˈhætə/ — /d/ inapotea ndani ya /t/. Irabu /æ/ iko kati ya a na e ya Kiswahili: fungua mdomo zaidi kuliko kwa e. Usiandike kamwe "hafta"; andika umbo kamili.
- to katika have to ni dhaifu (/tə/), si tu kamili ya Kiswahili.
- Katika have to, usifupishe have: sema I have to go (au, bila urasmi, I've got to go).
Kanuni ya Dhahabu
Mustn't = usifanye — hairuhusiwi. Don't have to = si lazima — unaweza kuchagua. Kwa hiyo si lazima → don't have to, kamwe si mustn't. Must haina umbo la wakati uliopita: tumia had to (ilibidi) kwa wakati uliopita na will have to (itabidi) baada ya will.
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha au badilisha sentensi kama unavyoelekezwa.
-
My sister (have to) work every Saturday.
-
Yesterday we (have to) walk home. The buses weren't running.
-
you have to wear a uniform at your school?
-
Ifanye kuwa hasi: He has to pay.
-
Ibadilishe kuwa wakati ujao: I have to take a taxi. (tomorrow)
-
Tunga swali la wakati uliopita: you / have to / wait / long?
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: You … cross the road when the light is red.
-
Chagua jibu sahihi: It's Sunday, so I … get up early.
-
Chagua jibu sahihi: Entry is free. You … pay.
-
Chagua jibu sahihi: It's a secret. You … tell anyone!
-
Chagua jibu sahihi: In the museum: "Sorry, you … take photos here."
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
She must to finish the report today.
-
I musted call the bank yesterday.
-
He don't have to pay.
-
We'll have to leave early tomorrow.
D. Katika Muktadha
Tumia must, mustn't, can't au umbo la have to.
Nina: So, what are the rules here?
Sam: Well, you 16 wear a suit. Jeans are fine. But you 17 wear your ID card all the time. That's the company rule.
Nina: OK. And can I use my phone at my desk?
Sam: Yes, but you 18 take photos in the lab. It's not allowed.
Nina: Do I 19 work at weekends?
Sam: No. Last year we 20 work on Saturdays, but not now.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.
-
Andika mambo mawili ambayo lazima uyafanye wiki hii na jambo moja ambalo si lazima ulifanye.
-
Andika sheria mbili za nyumbani kwako, shuleni au kazini kwa mustn't au can't.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A1-17 Can na Can't kwa Kiswahili: Uwezo, Ruhusa, Maombi na Matamshi Sorry, I (not / can) come tonight. I'm working.
-
A2-19 Present Perfect au Past Simple? Tofauti kwa Lugha Rahisi I (work) late three times this week.
-
A2-04 Will kwa Kiswahili: Maamuzi, Ahadi, Ofa na Utabiri It's late. I think I (take) a taxi.
Majibu
A. Muundo
- has to
- had to
- Do
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- I'll have to take a taxi tomorrow. / I will have to take a taxi tomorrow.
- Did you have to wait long?
B. Maana
- mustn't
- don't have to
- don't have to
- mustn't
- can't
C. Tafuta Kosa
- She must finish the report today.
- I had to call the bank yesterday.
- He doesn't have to pay. / He does not have to pay.
- ✓ We'll have to leave early tomorrow.
D. Katika Muktadha
- don't have to / do not have to
- have to / must
- mustn't / must not / can't / cannot
- have to
- had to
E. Zamu Yako
- I have to finish a report. I have to go to the dentist. I don't have to work on Friday.
- You mustn't feed the cat at the table. You can't eat in the bedrooms.
F. Marudio Mchanganyiko
- can't / cannot
- 've worked / have worked
- 'll take / will take / 'm going to take / am going to take
