Marudio A2: Modals, Verb + -ing au To na Conditionals kwa Kiswahili
Review: Modals, Verb Patterns and Conditionals
Katika ukurasa huu
Marudio haya yanahusu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuzungumza kuhusu sheria, ushauri, uwezekano, maombi na uwezo kwa kutumia modal sahihi (modal verb), kuweka kitenzi cha pili katika umbo sahihi, kueleza kwa nini unafanya mambo, kuzungumza kuhusu masharti halisi na tabia za zamani — na kuchagua kati ya miundo hii inapokutana pamoja.
Tulichojifunza
| Somo | Jambo kuu | Mfano muhimu |
|---|---|---|
| A2-20 | must / have to = ni lazima; mustn't / can't = hairuhusiwi; don't have to = si lazima; had to (ilibidi), will have to (itabidi) | You mustn't touch that wire. It's dangerous. |
| A2-21 | should / shouldn't / ought to kwa ushauri na maoni (unapaswa); I don't think you should…; Why don't you…? | You look tired. You should go to bed early tonight. |
| A2-22 | may / might / could = inawezekana, si hakika (huenda); may not / might not = huenda sivyo; maybe (labda) na may be | Take an umbrella. It might rain later. |
| A2-23 | maombi (Could you…?), ruhusa (Could I…? May I…?), kutoa msaada (Shall I…? I'll…); Would you mind + -ing? | Would you mind speaking more slowly? |
| A2-24 | could = uwezo wa jumla zamani; was able to / managed to = mafanikio ya mara moja; couldn't = yote mawili; will be able to (nitaweza) | After three hours, she finally managed to fix the printer. |
| A2-25 | want / decide / hope + to-infinitive; enjoy / finish / avoid + -ing form; want / ask / tell + mtu + to — hata kama Kiswahili kinasema ku- kwa yote | My parents want me to become a lawyer. |
| A2-26 | lengo: to + base form (ili, ku-); for + nomino; for + -ing form kwa kazi ya kitu | I went to the supermarket to buy some eggs. |
| A2-27 | if + present simple, present simple (kweli daima); if + present simple, will (wakati ujao halisi); unless (usipo-); present baada ya when, as soon as, until | If it rains tomorrow, we'll have the party inside. |
| A2-28 | used to + base form kwa tabia na hali za zamani ambazo sasa ni tofauti (zamani nilikuwa nikifanya); didn't use to; Did you use to…? | I used to have long hair. |
Ulinganisho Muhimu
mustn't na don't have to — Mustn't ni kamba ya kizuizi: hairuhusiwi. Don't have to ni menyu: si lazima, unaweza kuchagua. Kwa Kiswahili: usi- / hairuhusiwi dhidi ya si lazima. Usidanganywe na neno lazima katika si lazima. A2-20
- Jaribio: Ni marufuku? → mustn't / can't. Si lazima tu? → don't have to.
must / have to na should — Must / have to ni wajibu: huwezi kukataa (lazima, inabidi). Should ni ushauri: wazo zuri, lakini unaweza kukataa (unapaswa, inafaa). Katika mazungumzo tunasema lazima hata kwa ushauri; kwa Kiingereza, ushauri ni should. A2-20 A2-21
- Jaribio: Sheria au wajibu? → must / have to. Maoni yako? → should.
might not na couldn't; could (uwezekano) na could (uwezo wa zamani) — May not / might not = huenda sivyo (huenda asije). Couldn't = haiwezekani, au hakuweza (sikuweza). Could inaweza kumaanisha "inawezekana" au "niliweza". A2-22 A2-24
- Jaribio: Huna uhakika? → may / might (not). Hukuweza, au ujuzi wa zamani? → could / couldn't.
could (ujuzi wa jumla) na was able to / managed to (mafanikio ya mara moja) — Could ni beji: ujuzi uliokuwa nao. Was able to / managed to ni kombe: mafanikio ya mara moja, mara nyingi kwa shida. Kiswahili husema niliweza kwa yote mawili; nilifanikiwa = managed to. Katika hasi, couldn't inafaa kwa yote. A2-24
- Jaribio: Ujuzi kwa kipindi fulani? → could. Mafanikio moja siku moja? → was able to / managed to. Hasi? → couldn't.
Could you…? na Could I…? na Shall I…? — Chagua kazi kwanza. Wewe unatenda → ombi (ungeweza). Mimi ninatenda → ruhusa (ningeweza). Mimi ninajitolea kukufanyia → kutoa msaada (nifungue…?). A2-23
- Jaribio: Nani anatenda, na je ni kutoa msaada? You → ombi; I (ninauliza) → ruhusa; I (ninasaidia) → kutoa msaada.
to-infinitive na -ing form; to (lengo) na for — Kitenzi cha kwanza kinaamua muundo: decide to, enjoy -ing — Kiswahili kinasema ku- kwa yote mawili, kwa hiyo hakikusaidii hapa. Kwa lengo, angalia neno linalofuata: kitenzi → to; nomino → for; kazi ya kitu → for + -ing. A2-25 A2-26
- Jaribio: Jifunze kitenzi na mwenzake. Unajibu Why? → to + kitenzi, for + nomino.
if na when; hakuna will baada ya if — If = huenda ikatokea. When = itatokea. Baada ya if, unless, when, as soon as, until, tumia umbo la sasa hata kwa wakati ujao — hata kama Kiswahili kinasema kama itanyesha au nitakapofika. A2-27
- Jaribio: Huenda? → if. Una uhakika? → when. Katika sehemu ya if / when → present; katika matokeo → will (au amri, can, might).
used to na Past Simple na usually — Used to = jambo lililorudiwa au la muda mrefu zamani, sasa ni tofauti (zamani nilikuwa nikienda). Past Simple = tukio moja, idadi ya mara, muda kamili. Usually + Present Simple = tabia ya sasa (huwa). A2-28
- Jaribio: Mara moja, au "mara ngapi"? → Past Simple. Tabia ya zamani iliyobadilika? → used to. Sasa? → Present Simple.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Si lazima → "mustn't". Kwa sababu lazima = must, wengi hufikiri si lazima = mustn't. Lakini si lazima ni menyu: hakuna wajibu. Hiyo ni don't have to. Mustn't ni marufuku (usi-, hairuhusiwi). A2-20
2. -ta- baada ya kama na katika nitakapo- → "will". Kiswahili husema kama duka litafungwa na nitakapopata mshahara. Kiingereza hakiweki will baada ya if, when, as soon as, until. Fikiria umbo la -ki- (duka likifungwa): hakuna -ta-. A2-27
3. Ku- = "to" kila mahali, na kwa ajili ya = "for" kabla ya kitenzi. Kiswahili husema ninafurahia kucheza na nilimpigia dada yangu kwa ajili ya kuuliza. Kiingereza: enjoy / finish / avoid + -ing, na kwa lengo la mtu to + base form, si for. A2-25 A2-26
4. Niliweza na nitaweza → "could" na "will can". Niliweza inatumika kwa ujuzi na kwa mafanikio ya siku moja; Kiingereza husema could kwa ujuzi tu, na was able to / managed to kwa mafanikio ya mara moja. Na nitaweza → will be able to, kamwe si will can. A2-24
5. Huwa → "I use to". Huwa ni tabia ya sasa (huwa nawatembelea wazazi Jumapili), lakini wengi huitafsiri kama use to. Ni ya kawaida sana katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania, lakini si sahihi: used to ni ya zamani tu. Kwa tabia ya sasa: Present Simple, mara nyingi pamoja na usually. A2-28
Kanuni za Dhahabu
- A2-20 Mustn't = usifanye — hairuhusiwi. Don't have to = si lazima — unaweza kuchagua. Must haina umbo la wakati uliopita: tumia had to (ilibidi) kwa wakati uliopita na will have to (itabidi) baada ya will.
- A2-21 Toa ushauri kwa should + base form (bila to, hata kama Kiswahili kinasema unapaswa kwenda). Ought to ina maana sawa. Kwa ushauri hasi, I don't think you should… mara nyingi ndilo chaguo la asili zaidi.
- A2-22 Huna uhakika? Tumia may / might / could + base form. Kwa "huenda sivyo", tumia may not / might not — si couldn't, ambayo inamaanisha "haiwezekani" au "hakuweza".
- A2-23 Kwanza amua kazi: ombi (Could you…?), ruhusa (Could I…?) au kutoa msaada (Shall I…?). Umbali zaidi (could, would, would you mind, I was wondering if) unasikika wa adabu zaidi. Kwa Would you mind…? na Do you mind if I…?, jibu la kirafiki ni No (not at all).
- A2-24 Could = ujuzi wa jumla zamani. Was able to / managed to = mafanikio ya mara moja (lakini could see / hear / understand ni sawa). Couldn't = yote mawili. Baada ya will, have au to, tumia be able to.
- A2-25 Jifunze kila kitenzi na mwenzake: want / decide / hope + to, enjoy / finish / avoid + -ing. Like, love, hate, start, begin, continue zinaweza kuchukua yote mawili. Mtu mwingine: want / ask / tell + mtu + to.
- A2-26 Kusema kwa nini mtu anafanya jambo, tumia to + base form — si for + base form. Tumia for kabla ya nomino na for + -ing kwa kazi ya kitu.
- A2-27 Baada ya if, unless, when, as soon as, before, after, until, tumia umbo la sasa (Present Simple, au Present Perfect kwa kitendo kilichokamilika) — hata kwa wakati ujao. Will kwa kawaida huenda kwenye matokeo tu.
- A2-28 Used to + base form = jambo lilitokea mara kwa mara au lilikuwa kweli kwa muda mrefu zamani, na kwa kawaida sasa ni tofauti. Baada ya did / didn't, andika use to. Kwa tukio moja au idadi ya mara, tumia Past Simple.
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha au badilisha sentensi kama unavyoelekezwa.
-
A2-20 Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima Yesterday I (have to) work late.
-
A2-20 Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima Ifanye kuwa hasi: She has to wear a uniform.
-
A2-21 Should na Ought To kwa Kiswahili: Jinsi ya Kutoa Ushauri Tunga swali: what / I / should / wear / to the wedding?
-
A2-22 May, Might na Could kwa Kiswahili: Huenda, Labda na Inawezekana Andika upya kwa might not: Perhaps she won't come tonight.
-
A2-23 Kuomba, Kutoa Msaada na Kuomba Ruhusa kwa Kiingereza: Could You, May I, Shall I Would you mind (close) the door?
-
A2-24 Could, Was Able To na Managed To kwa Kiswahili: Niliweza, Nilifanikiwa na Nitaweza I haven't able to sleep this week.
-
A2-25 Verb + -ing au Verb + To kwa Kiswahili: Want to, Enjoy -ing na Want Someone To We've decided (move) to the coast.
-
A2-25 Verb + -ing au Verb + To kwa Kiswahili: Want to, Enjoy -ing na Want Someone To Have you finished (use) the laptop?
-
A2-27 Zero na First Conditional kwa Kiswahili: If, Unless na When (Kama, -ki-, -sipo-) If you (heat) ice, it melts.
-
A2-28 Used To kwa Kiswahili: Zamani Nilikuwa Nikifanya (Tabia za Zamani) Tunga swali: you / use to / have / a pet?
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
A2-20 Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima Chagua jibu sahihi: It's free. You … pay.
-
A2-20 Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima Chagua jibu sahihi: It's a secret. You … tell anyone!
-
A2-21 Should na Ought To kwa Kiswahili: Jinsi ya Kutoa Ushauri Chagua jibu sahihi: It's only my advice, but you … take the earlier train.
-
A2-22 May, Might na Could kwa Kiswahili: Huenda, Labda na Inawezekana Chagua jibu sahihi: I'm not sure, but I … be at the meeting tomorrow.
-
A2-23 Kuomba, Kutoa Msaada na Kuomba Ruhusa kwa Kiingereza: Could You, May I, Shall I Chagua jibu sahihi: … leave early today? I have a dentist's appointment.
-
A2-24 Could, Was Able To na Managed To kwa Kiswahili: Niliweza, Nilifanikiwa na Nitaweza Chagua jibu sahihi: The door was locked, but we … get in through the window.
-
A2-26 To na For kwa Kiswahili: Jinsi ya Kusema Kwa Nini (Ili, Kwa Ajili Ya) Chagua jibu sahihi: We stopped at a café … a coffee.
-
A2-27 Zero na First Conditional kwa Kiswahili: If, Unless na When (Kama, -ki-, -sipo-) Chagua jibu sahihi: … I get home tonight, I'll call you.
-
A2-27 Zero na First Conditional kwa Kiswahili: If, Unless na When (Kama, -ki-, -sipo-) Chagua jibu sahihi: … you have a ticket, you can't go in.
-
A2-28 Used To kwa Kiswahili: Zamani Nilikuwa Nikifanya (Tabia za Zamani) Chagua jibu sahihi: We … Paris three times last year.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
A2-21 Should na Ought To kwa Kiswahili: Jinsi ya Kutoa Ushauri She shoulds rest more.
-
A2-22 May, Might na Could kwa Kiswahili: Huenda, Labda na Inawezekana The bus maybe late.
-
A2-23 Kuomba, Kutoa Msaada na Kuomba Ruhusa kwa Kiingereza: Could You, May I, Shall I Do you mind if I will open the window?
-
A2-24 Could, Was Able To na Managed To kwa Kiswahili: Niliweza, Nilifanikiwa na Nitaweza I want to can play the guitar.
-
A2-25 Verb + -ing au Verb + To kwa Kiswahili: Want to, Enjoy -ing na Want Someone To I want that you help me.
-
A2-26 To na For kwa Kiswahili: Jinsi ya Kusema Kwa Nini (Ili, Kwa Ajili Ya) This bag is to carrying a laptop.
-
A2-27 Zero na First Conditional kwa Kiswahili: If, Unless na When (Kama, -ki-, -sipo-) We'll wait until he will come.
-
A2-28 Used To kwa Kiswahili: Zamani Nilikuwa Nikifanya (Tabia za Zamani) I didn't use to like coffee, but now I love it.
D. Katika Muktadha
Kamilisha mazungumzo. Pale penye mabano, tumia kitenzi katika umbo sahihi au chagua neno sahihi.
Leo: I start at the language school next week. Do I 29 bring anything on the first day?
Mia: Just a notebook. You 30 wear a uniform — you can wear what you like. But you 31 use your phone in class. That's a strict rule.
Leo: OK. What else 32 (should / have to) I do?
Mia: I think you should practise 33 (speak) every day. And if you 34 (have) a problem, ask the teacher. She's very kind.
Leo: Great. I'm a bit nervous. When I was at school, I 35 (not / like) speaking in front of the class.
Mia: Me too! But last term I 36 (manage) to give a ten-minute talk in English.
Leo: Wow. I went to a bookshop yesterday 37 buy a dictionary, but they didn't have one.
Mia: Don't worry. I've got two. 38 I lend you one?
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu maisha yako.
-
A2-20 Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima Andika kuhusu kazi yako au shule yako: jambo moja ambalo lazima ulifanye na jambo moja ambalo si lazima ulifanye. Kisha mpe rafiki ushauri mmoja kwa should.
-
A2-27 Zero na First Conditional kwa Kiswahili: If, Unless na When (Kama, -ki-, -sipo-) Andika sentensi mbili kuhusu wikendi hii: moja kwa if na moja kwa when.
-
A2-28 Used To kwa Kiswahili: Zamani Nilikuwa Nikifanya (Tabia za Zamani) Andika kuhusu utoto wako: jambo moja ulilokuwa ukilifanya, jambo moja uliloweza kufanya na jambo moja ambalo hukulipenda.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A2-19 Present Perfect au Past Simple? Tofauti kwa Lugha Rahisi I (see) that film last week.
-
A2-15 Give Me the Book au Give It to Me? Vitenzi vyenye Vitu Viwili Chagua jibu sahihi: Can you ?
-
A2-05 Wakati Ujao kwa Kiingereza: Will, Going To, Present Continuous au Present Simple? Hurry up! The film (start). Tumia be about to.
Majibu
A. Muundo
- had to
- She doesn't have to wear a uniform. / She does not have to wear a uniform.
- What should I wear to the wedding?
- She might not come tonight.
- closing
- been
- to move
- using
- heat
- Did you use to have a pet?
B. Maana
- don't have to
- mustn't
- should
- might not
- Could I
- managed to
- for
- When
- Unless
- visited
C. Tafuta Kosa
- She should rest more.
- The bus may be late. / The bus might be late. / The bus could be late.
- Do you mind if I open the window?
- I want to be able to play the guitar.
- I want you to help me.
- This bag is for carrying a laptop.
- We'll wait until he comes. / We will wait until he comes.
- ✓ I didn't use to like coffee, but now I love it.
D. Katika Muktadha
- have to / need to
- don't have to / don't need to / needn't
- mustn't / can't / aren't allowed to
- should
- speaking
- have
- didn't use to like / never used to like / didn't like
- managed
- to / in order to
- Shall / Can / Should
E. Zamu Yako
- I have to start at eight. I don't have to wear a suit. You should get up earlier!
- If the weather is nice, I'll go for a walk. When I get home on Friday, I'll order a pizza.
- I used to play in the park every day. I could swim when I was five. I didn't use to like fish.
F. Marudio Mchanganyiko
- saw
- explain the rules to me
- is about to start
