Should na Ought To kwa Kiswahili: Jinsi ya Kutoa Ushauri
Should and Ought To: Giving Advice
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kutoa ushauri, kusema unachofikiri ni sahihi au si sahihi, na kuwaomba watu wengine ushauri, kwa kutumia should, shouldn't, ought to na misemo michache muhimu ya ushauri.
Wazo Kuu
Should ni kitenzi cha mawazo mazuri. Hakisemi "hii ni sheria" — hiyo ni must au have to A2-20. Kinasema "kwa maoni yangu, hili ndilo jambo sahihi" au "huu ndio mpango bora". Unayemshauri yuko huru kukataa.
Fikiria rafiki amesimama kwenye njia panda. Huwezi kumsukuma aende njia moja, lakini unaweza kumwonyesha kwa kidole na kusema, You should go this way. Kidole hicho kinachoelekeza ndicho should: msukumo mpole, si amri.
Kwa sababu kinatoa maoni, should hutumika pia kwa mawazo ya jumla kuhusu jema na baya: People should be kind to animals. Na kwa sababu ni cha adabu na hakilazimishi, ndiyo njia ya kawaida ya kuomba ushauri pia: What should I do?
Ought to ina maana karibu sawa na should. Haitumiki sana, hasa katika maswali na sentensi hasi.
Kwetu sisi wazungumzaji wa Kiswahili, kuna habari njema na tahadhari. Habari njema: Kiswahili nacho kinatofautisha ushauri (unapaswa, inafaa) na wajibu (lazima, inabidi). Tahadhari: katika mazungumzo ya kila siku tunatumia lazima hata kwa ushauri wa kirafiki, na unapaswa hufuatwa na kitenzi cha ku- (unapaswa kwenda), wakati should haifuatwi na to.
Kiswahili na Kiingereza
Kwa ushauri, Kiswahili husema unapaswa / inafaa / ingefaa; kwa wajibu, lazima / inabidi A2-20. Hii inalingana vizuri na should dhidi ya must / have to. Lakini angalia hasi: hupaswi au usi- = shouldn't (si wazo zuri), wakati si lazima = don't have to (hakuna wajibu). Na unapoomba ushauri, Kiswahili mara nyingi hakina neno la "should" kabisa: hutumia kitenzi cha kuishia na -e (subjunctive): Nivae nini? Kiingereza kinahitaji should: What should I wear?
| Kiswahili | Maana | Kiingereza |
|---|---|---|
| Unapaswa kwenda kwa daktari. | ushauri | You should see a doctor. |
| Inafaa umwambie ukweli. | ushauri, maoni kuhusu jema | You should tell her the truth. / You ought to tell her the truth. |
| Lazima uvae helmeti ukiwa kwenye pikipiki. | wajibu (sheria) | You have to wear a helmet on a motorbike. |
| Hupaswi kuacha baiskeli yako nje. | ushauri hasi | You shouldn't leave your bike outside. |
| Si lazima ulete chakula. | hakuna wajibu | You don't have to bring food. |
| Nivae nini? | kuomba ushauri | What should I wear? |
| Kwa nini usimwulize mwalimu wako? | pendekezo | Why don't you ask your teacher? |
| Ningekuwa wewe, ningechukua kazi hiyo. | ushauri binafsi | If I were you, I'd take the job. |
Mambo matatu ya kuzingatia. Kwanza, habari njema: Kwa nini usi…? inafanya kazi sawa kabisa na Why don't you…? — ni pendekezo, si swali la kweli. Pili, Kiswahili, kama Kiingereza, huweka si- kwenye dhani: Sidhani kama unapaswa… = I don't think you should… Tatu, Ningekuwa wewe, ningechukua… ina -nge- katika sehemu zote mbili, lakini Kiingereza husema If I were you, I'd… — were katika sehemu ya kwanza, 'd (would) katika sehemu ya pili tu.
Muundo
Should — modal (modal verb): umbo ni lile lile kwa kila kiima, na hufuatwa na base form (umbo la msingi la kitenzi: bila to, bila -s).
| Umbo | Mfano |
|---|---|
| Chanya (affirmative) | You should see a doctor. |
| Hasi (negative) | She shouldn't (should not) drink so much coffee. |
| Swali la yes/no | Should I call him? |
| Swali la what, where, which… | What should we do? |
| Majibu mafupi | Yes, you should. / No, you shouldn't. |
Ought to — maana sawa na should; to ni sehemu ya umbo.
| Umbo | Mfano |
|---|---|
| Chanya | You ought to apologise. |
| Hasi (haitumiki sana) | You ought not to worry so much. — mara nyingi zaidi: You shouldn't worry so much. |
| Swali | Nadra — tumia should: Should I…? |
Njia nyingine za kutoa ushauri
| Msemo | Muundo | Mfano |
|---|---|---|
| I think you should… | I think + you should + base form | I think you should rest. |
| I don't think you should… | I don't think + you should + base form | I don't think you should go. |
| Why don't you…? | Why don't you + base form? | Why don't you ask your teacher? |
| If I were you, I'd… | msemo usiobadilika + base form | If I were you, I'd take the job. |
Matumizi
1Kutoa Ushauri
Tumia should / shouldn't kusema unachofikiri ni wazo zuri au baya kwa mtu.
2Maoni Kuhusu Jambo Sahihi
Tumia should kwa maoni yako kuhusu jinsi mambo yanavyopaswa kuwa — katika jamii, kazini, maishani.
3Ought To
Ought to ina maana sawa na should. Inasikika kwa uzito kidogo zaidi na hutumika zaidi katika Kiingereza cha Uingereza (British English). Itumie hasa katika sentensi chanya.
4Kuomba Ushauri
Tumia Should I / we…? na What / Where / Which… should I…? kuomba maoni ya mtu. Do you think I should…? pia ni ya kawaida sana. Kiswahili mara nyingi huomba ushauri kwa kitenzi cha -e bila neno la "should" (Nilete…? Nivae nini?). Katika Kiingereza, should lazima iwepo, na huja kabla ya kiima.
5I Think You Should / I Don't Think You Should
Ili kulainisha ushauri, anza na I think. Kwa ushauri hasi, Kiingereza kwa kawaida hufanya think kuwa hasi: I don't think you should… Kiswahili hufanya vivyo hivyo: Sidhani kama… I think you shouldn't… pia ni sahihi, lakini haitumiki sana na inasikika moja kwa moja zaidi.
6Why Don't You…? na If I Were You, I'd…
Why don't you…? ni pendekezo la kirafiki, si swali la kweli, kama Kwa nini usi…? katika Kiswahili. If I were you, I'd… ni msemo usiobadilika wa ushauri mzito na binafsi, kama Ningekuwa wewe…: ujifunze kama kipande kimoja. Sarufi yake iko katika B1-06. (If I was you pia ni ya kawaida katika mazungumzo yasiyo rasmi; were ndilo chaguo salama.)
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Unapaswa kwenda → "should to go". Katika Kiswahili, kupaswa hufuatwa na kitenzi cha ku-: unapaswa kwenda, anapaswa kusoma. Kwa sababu tumefundishwa kwamba ku- = to, ni rahisi kuongeza to baada ya should. Lakini should hufuatwa na base form tu. (Ought to ndiyo pekee yenye to.)
2. Lazima kwa ushauri wa kirafiki. Katika mazungumzo tunasema Lazima uende hospitali! hata tunapotoa ushauri tu. Ukitafsiri lazima kama must, unaweza kusikika kama unatoa amri. Kwa ushauri wa kawaida, tumia should. (Lakini pendekezo la shauku kama You must try this cake! ni la kawaida katika Kiingereza pia.)
3. Si lazima au hupaswi? Haya ni tofauti katika Kiswahili na katika Kiingereza. Hupaswi = shouldn't (si wazo zuri). Si lazima = don't have to (hakuna wajibu, ni uamuzi wako). Kwa sababu si lazima ina neno lazima (must), wengi huitafsiri kama mustn't au shouldn't, na maana inabadilika kabisa.
4. Maswali bila kugeuza mpangilio. Kiswahili hakigeuzi mpangilio wa maneno katika swali (Niegeshe gari wapi?), na mara nyingi hakina neno la "should" kabisa. Kwa hiyo ni rahisi kusahau kuweka should kabla ya kiima. Katika Kiingereza, baada ya neno la swali huja should, kisha kiima.
5. Ningekuwa wewe, ninge… → "If I would be you". Kiswahili hutumia -nge- katika sehemu zote mbili za sentensi. Ukitafsiri -nge- kama would kila mahali, unapata would mara mbili. Katika msemo huu, Kiingereza husema If I were you katika sehemu ya kwanza na I'd katika sehemu ya pili tu. Tazama B1-06.
Usichanganye
should na must / have to — Should ni ushauri: unaweza kukataa. Must / have to ni wajibu: huwezi kukataa. Kiswahili kina tofauti hiyo hiyo (unapaswa dhidi ya lazima), lakini kumbuka kwamba katika mazungumzo lazima hutumika pia kwa ushauri. Tazama A2-20.
Why don't you…? (pendekezo) na Why didn't you…? (swali la kweli au lalamiko) — Umbo la wakati uliopo peke yake ndilo ushauri. Kiswahili pia kinaonyesha tofauti hii kwenye kitenzi: usimpigie (pendekezo) na hukumpigia (wakati uliopita).
should, had better na should have — Had better ina nguvu zaidi na inaonya kuhusu matokeo mabaya: tazama B2-05. Ushauri na majuto kuhusu wakati uliopita (You should have told me, "Ulipaswa kuniambia") yako katika B1-09.
Tahajia na Matamshi
- should /ʃʊd/: l haitamkwi. Katika Kiswahili kila herufi hutamkwa, kwa hiyo tunaelekea kutamka l; usifanye hivyo. should ina vina sawa na good na could.
- Sauti ya kwanza, /ʃ/, ni ile ile ya sh katika shule au shamba. Hii ni rahisi kwako.
- Irabu /ʊ/ ni fupi na legevu, fupi kuliko u ya Kiswahili. Usiirefushe kama katika shoe /ʃuː/: Kiingereza kinatofautisha /ʊ/ na /uː/ (full / fool, pull / pool), ingawa Kiswahili kina u moja tu.
- Katika mazungumzo ya haraka, should mara nyingi ni dhaifu: /ʃəd/ — karibu bila irabu. Si lazima kutamka kila irabu kikamilifu kama tunavyofanya katika Kiswahili.
- shouldn't /ˈʃʊdnt/ ina silabi mbili. d na n zinaungana: ulimi unabaki nyuma ya meno ya juu, na hewa inatoka kupitia pua. Usiongeze irabu kati yao wala mwishoni; epuka matamshi kama "shudenti".
- ought to /ˈɔːtə/ (UK), /ˈɑːtə/ au /ˈɑːdə/ (US): gh haitamkwi. Msisitizo uko kwenye silabi ya kwanza; /ɔː/ ni ndefu na ya mviringo (UK), na to ni dhaifu: "OR-tuh". Epuka kutamka kila herufi kama "o-gu-ti".
- Katika If I were you, I'd…, I'd /aɪd/ = I would. d ya mwisho ni fupi, lakini usiiache na usiongeze irabu baada yake: bila d, I'd buy inasikika kama I buy.
Kanuni ya Dhahabu
Toa ushauri kwa should + base form (bila to, hata kama Kiswahili kinasema unapaswa kwenda). Ought to ina maana sawa. Kwa ushauri hasi, I don't think you should… ndilo chaguo la kawaida zaidi. Na kumbuka: ushauri → should; wajibu au sheria → must / have to; si lazima → don't have to, si shouldn't.
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha sentensi. Katika namba 1–2, tumia should, shouldn't au ought to.
-
You have a bad cough. You see a doctor.
-
You eat so many sweets. They're bad for your teeth.
-
Kamilisha: We ought leave soon.
-
Tunga swali: I / what / should / cook / tonight?
-
Jibu fupi: "Should I bring a coat?" "Yes, you ."
-
Kamilisha pendekezo: Why you ask your neighbour?
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: You … try yoga. It really helps with stress.
-
Chagua jibu sahihi: In the UK you … drive on the left. It's the law.
-
Chagua sentensi ya kawaida zaidi:
-
Rafiki yako ana tatizo na dada yake. Sentensi ipi ni ushauri?
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
He should to call his mother.
-
Do I should take an umbrella?
-
She shoulds rest more.
-
If I were you, I'd talk to her.
D. Katika Muktadha
Tumia should, ought to, don't au were. Unaweza kutumia neno moja zaidi ya mara moja.
Kim: My boss gives me too much work. What 15 I do?
Ana: I think you 16 talk to her about it.
Kim: 17 I write her an email?
Ana: No, I don't think you 18 write an email. Why 19 you ask for a meeting?
Kim: Good idea.
Ana: And if I 20 you, I'd prepare a list of all your tasks.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza ushauri na maoni yako.
-
Rafiki yako anasema: "I want to learn English faster." Mpe ushauri mara mbili: mara moja kwa should, na mara moja kwa Why don't you…?
-
Andika sentensi moja ya maoni yako kuhusu mji wako kwa should au shouldn't.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A2-20 Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima You wear a seat belt. It's the law.
-
A2-20 Must na Have To kwa Kiswahili: Lazima, Hairuhusiwi na Si Lazima Tomorrow is a holiday, so we go to work.
-
A1-25 Like, Want na Would Like kwa Kiswahili: Napenda, Nataka, Ningependa Would you like (come) with us?
Majibu
A. Muundo
- should / ought to
- shouldn't / should not / ought not to
- to
- What should I cook tonight?
- should
- don't
B. Maana
- should
- have to
- I don't think you should buy it.
- Why don't you call her?
C. Tafuta Kosa
- He should call his mother.
- Should I take an umbrella?
- She should rest more.
- ✓ If I were you, I'd talk to her.
D. Katika Muktadha
- should
- should / ought to
- Should
- should
- don't
- were / was
E. Zamu Yako
- You should read something in English every day. Why don't you watch films with English subtitles?
- The city should build more parks. Cars shouldn't drive in the old town.
F. Marudio Mchanganyiko
- must / have to
- don't have to / do not have to / won't have to / will not have to
- to come
