Inversion қазақша: Never have I…, No sooner had I… Инверсия деген не?
Inversion I: Never Have I…, No Sooner Had I…
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз болымсыз мағыналы сөзді не тіркесті (never, rarely, seldom, little, at no time, under no circumstances, not only, no sooner, hardly және т.б.) сөйлемнің басына шығарып, одан кейінгі сөз тәртібін өзгерте аласыз. Бұл ресми жазбаға және сөйлеуге екпін мен әсер қосады.
Негізгі идея
Ағылшын тіліндегі қалыпты сөз тәртібі: бастауыш + етістік: I have never seen such a mess. Ең маңызды сөз never сөйлемнің ортасында жасырынып тұр.
Сол сөзді сахнаға шығару үшін оны ең алдына қоюға болады: Never… Бірақ сонда ағылшын тілі ерекше бір нәрсе болып жатқанын белгілейді. Болымсыз тіркестен кейін бірден көмекші етістік бастауыштың алдына секіріп шығады, дәл сұраулы сөйлемдегідей: Never have I seen such a mess.
Мұны барабанның дүмпуі деп елестетіңіз. Болымсыз сөз алға шығады, ал ауысқан сөз тәртібі тыңдаушыға «мұқият тыңда, бұл маңызды» дейтін барабан дүмпуі сияқты. Фактілер өзгермейді; тек әсер өзгереді.
Әсері өте күшті болғандықтан, инверсия (inversion) негізінен ресми жазбада, сөз сөйлегенде, жаңалықта, ресми хабарландыруда және әңгіме-хикаяда қолданылады. Күнделікті сөйлесуде қалыпты сөз тәртібі әдетте табиғирақ.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде сөз тәртібі еркінірек, ал маңызды сөзді біз көбіне етістіктің алдына қоямыз немесе шылау, интонация арқылы ерекшелейміз: «Мұндай қонақжайлықты ешқашан көрген емеспін», «Ешқашан мұндайды көрмеппін». «Ешқашан» сөзін басқа шығарсақ та, бастауыш пен етістіктің орны ауыспайды, сұраулы сөйлемде де ауыспайды. Сондықтан ағылшынның көмекші етістік + бастауыш ауысуы бізге мүлдем жат. Тағы бір айырмашылық: қазақшада болымсыз сөзбен бірге етістік те болымсыз болады («Ешқандай жағдайда ашпаңыз»), ал ағылшыншада under no circumstances, never, at no time өзі жеткілікті, етістікке екінші not қосылмайды. Ал жалғаса жүретін екі оқиға үшін қазақша -ысымен, -ғаны сол еді («Төлегенім сол еді, …») деп айтамыз; ағылшыншада бұл No sooner had I… than… немесе Hardly had I… when….
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Мұндай тәртіпсіздікті ешқашан көрген емеспін. | екпін: ешқашан | Never have I seen such a mess. |
| Ол сирек шағымданады. | екпін: сирек | Rarely does she complain. |
| Оның өмірі өзгергелі тұрғанын мүлде білмеді. | «мүлде білмеді» | Little did she know that her life was about to change. |
| Ешқандай жағдайда балаларды бассейнде жалғыз қалдырмау керек. | қатаң ереже, қазақшада қос болымсыздық | Under no circumstances should children be left alone in the pool. |
| Пәтер арзан ғана емес, вокзалдың дәл қасында да. | тек … ғана емес, … да | Not only is the flat cheap, but it's also right next to the station. |
| Үйден шыққанымыз сол еді, нөсер құйып берді. | бірден кейін | Hardly had we left the house when it started to pour. |
Құрылым
Ереже: болымсыз тіркес + көмекші етістік + бастауыш + сөйлемнің қалған бөлігі
| Қалыпты тәртіп | Инверсия |
|---|---|
| I have never seen anything like it. | Never have I seen anything like it. |
| She rarely complains. | Rarely does she complain. |
| We didn't realise the danger at all. | Little did we realise the danger. |
| You can't leave under any circumstances. | Under no circumstances can you leave. |
Қай көмекші етістік ауысады?
| Қалыпты сөйлемдегі етістік | Не ауысады | Мысал |
|---|---|---|
| негізгі етістік ретіндегі be | am / is / are / was / were | Seldom is she late. |
| перфект, созылыңқы не ырықсыз етіс | бірінші көмекші етістік | Never had they been so busy. |
| модаль етістік | модаль етістік | On no account should you sign it. |
| Present Simple / Past Simple (көмекші етістік жоқ) | do / does / did + негізгі түрі қосылады | Rarely does he call. Little did I know. |
Екі бөлікті үлгілер: тек бірінші бөлік ауысады
| Үлгі | Мысал |
|---|---|
| Not only + көмекші етістік + бастауыш…, but (also)… | Not only did she win, but she also broke the record. |
| No sooner + had + бастауыш + үшінші форма… than… | No sooner had we arrived than it started to rain. |
| Hardly / Scarcely / Barely + had + бастауыш + үшінші форма… when… | Hardly had I sat down when the phone rang. |
Қолданылуы
1Never, rarely, seldom, little
Бұл сөздер болымсыз не болымсызға жақын. Сөйлемнің басында олар бір нәрсенің қаншалықты сирек, ерекше екенін көрсетеді. Never before және never again жиі айтылады. Бұл үлгідегі little «мүлде … емес» дегенді білдіреді және білу етістіктерімен келеді: know, realise, suspect, imagine, think, dream.
2At no time, under no circumstances, on no account, in no way, not once
Бұл тіркестерде no не not бар және олар «ешқашан» не «мүлде» дегенді білдіреді. Ресми мәлімдемелерге, ережелерге, ескертулерге және қатаң жоққа шығаруға тән. Алға шығарылған not a (single) толықтауышы да осылай жұмыс істейді.
3Not only… but (also)
Бірінші фактінің өзі таңғаларлық екенін, бірақ одан да көп нәрсе бар екенін көрсету үшін not only сөзін басқа қойыңыз. Тек бірінші бөлік ауысады; екінші бөлік қалыпты тәртіпте қалады. But көбіне түсіп қалады, ал also орнын ауыстыра алады не too, as well сөзімен алмасады.
4No sooner… than; hardly / scarcely / barely… when
Бұл үлгілер бір оқиғаның екіншісінен кейін бірден болғанын айтады. Бірінші оқиға әдетте Past Perfect, екіншісі Past Simple шағында болады. no sooner сөзінен кейін than, ал hardly / scarcely / barely сөздерінен кейін when (сиректеу before) қолданыңыз.
5Стиль: инверсия қай жерге жарасады
Инверсия ресми әрі әсерлі. Ол баяндамаларда, жаңалықта, сөз сөйлегенде, заң және ресми мәтіндерде, әсерлі әңгіме-хикаяда табиғи. Сөйлесуде адамдар әдетте қалыпты тәртіпті қолданады; онда инверсия әдейі айтылған, күшті сөз болып естіледі. Бейресми бір ерекшелік — no way, ол ауызекі тілде өте жиі.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Сөз тәртібі өзгермейді. Қазақшада «Ешқашан мұндай дәмді бауырсақ жеп көрмеппін» деп, болымсыз сөзді басқа шығарсақ та, бастауыш пен етістік орнында қалады. Ағылшыншада болымсыз сөз алға шықса, көмекші етістік бастауыштың алдына өтеді. not only де солай.
2. Қос болымсыздық. Қазақшада «Ешқандай жағдайда бұл кодты ешкімге айтпаңыз», «Енді ешқашан оның уәдесіне сенбеймін» деп, болымсыз сөзбен бірге етістікті де болымсыз етеміз. Ағылшыншада under no circumstances, never, at no time өзі болымсыз, етістікке not қосылмайды.
3. «-ысымен», «-ғаны сол еді» → No sooner + Past Simple. «Пойызға отырысымен, телефоным шырылдады» деген сөйлемді аударғанда, көбіне инверсия да, Past Perfect те, than да түсіп қалады. Ағылшыншада: No sooner + had + бастауыш + үшінші форма + than + Past Simple.
Шатастырмаңыз
Болымсыз сөз ортада және басында — Инверсия тек болымсыз тіркес алға шыққанда болады. Өз орнында тұрса, тәртіп қалыпты. not only де солай.
At no time және in no time — At no time «ешқашан» дегенді білдіреді және бөлікті болымсыз етеді, сондықтан инверсия болады. In no time «өте тез» дегенді білдіреді. Бөлік болымды, сондықтан инверсия жоқ. Бөлікті болымсыз етпейтін басқа алғы тіркестер де (not long ago, not surprisingly) қалыпты тәртіпті сақтайды.
Болымсыз бастауыш және алға шыққан болымсыз үстеу — Hardly anyone, few people және nobody бастауыш бола алады. Онда ештеңе орнын ауыстырмаған, тәртіп қалыпты.
Инверсия және сұрақ — Сөз тәртібі сұраққа ұқсайды, бірақ сөйлем хабарлы: сұрақ белгісі жоқ, дауыс төмендейді. Алға шыққан only, not until және so… that де инверсия талап етеді: C1-02 қараңыз. never және hardly бар сөйлемдердің сұрақ-тіркестері болымды: B1-15 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Негізгі екпінді алға шыққан тіркес алады: NEver have I…, NOT ONly did she…, under NO circumstances…. (Бас әріптер мұнда тек екпінді көрсетеді.) never сөзінде екпін бірінші буынға түседі; қазақша әдетпен соңғы буынды күшейтпеңіз.
- Инверсияда көмекші етістік толық түрінде айтылады: Never have I… (Never've I… емес).
- Қысқа болымсыз алғы сөзден кейін әдетте үтір қойылмайды: Rarely does he….
- Seldom /ˈseldəm/ және scarcely /ˈskeəsli/ (UK), /ˈskersli/ (US) негізінен жазба тілдің сөздері; сөйлеуде rarely мен hardly жиірек. scarcely басындағы /sk/ тіркесінің алдына дауысты қоспаңыз: «ыскарсли» емес.
- Инверсия бар хабарлы сөйлемде дауыс сұрақтағыдай көтерілмейді, соңына қарай төмендейді.
- Little did I know әңгімелерде соншалық жиі кездеседі, ол тұрақты тіркес сияқты дерлік.
Алтын ереже
Бүкіл бөлікті болымсыз ететін тіркесті алға шығарсаңыз, сұраулы сөйлемнің тәртібін қолданыңыз: көмекші етістік + бастауыш. Көмекші етістік жоқ, етістік be емес пе? do / does / did + негізгі түрін қосыңыз. Екі бөлікті үлгілерде (not only, no sooner, hardly) тек бірінші бөлік ауысады. Етістікке екінші not қоспаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді қайта жазыңыз. Берілген сөздерден бастап, мағынасын сақтаңыз.
-
«Never» сөзінен бастап қайта жазыңыз: I had never felt so out of place in my own office.
-
«Seldom» сөзінен бастап қайта жазыңыз: Our director rarely praises anyone in public.
-
«Little» сөзінен бастап қайта жазыңыз: She had no idea that the whole team was planning a surprise party.
-
«Under no circumstances» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: Staff must never give out customers' passwords over the phone.
-
«Not only» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: The new software is cheaper, and it is also far easier to use.
-
«No sooner» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: The speaker had just finished her talk when protesters ran onto the stage.
-
«Hardly» сөзінен бастап қайта жазыңыз: The match had only just started when it began to snow heavily.
-
«At no time» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: The company never told its customers that their data had been sold.
B. Мағына
Жағдайды оқып, жақсырақ сөйлемді таңдаңыз.
-
Кофе ішіп отырғанда досыңыз парашютпен секіріп көрдің бе деп сұрайды. Қай жауап табиғи естіледі?қарапайым әңгіме үшін инверсия тым әсерлі
-
Қызығушылық тудыруға арналған қысқа әңгіменің алғашқы жолы. Қайсысы жақсырақ?әңгімені бастаудың классикалық тәсілі; қалыпты нұсқасы жай әрі ыңғайсыз
-
Деректердің таралып кетуін қатаң жоққа шығаратын компания мәлімдемесі. Қайсысы әсерлірек?жоққа шығару алда тұр және екпінді алады
-
Қай сөйлем жұмыстың өте тез біткенін айтады?in no time = өте тез (инверсия жоқ); at no time = ешқашан
-
Акционерлер алдындағы сөз: бірінші нәтиженің өзі әсерлі, оның үстіне тағы жаңалық бар. Қайсысы жарасымдырақ?not only… but also екінші фактіге қарай әсерді күшейтеді
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір грамматикалық қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Never before the city council had received so many complaints about a single building project.
-
Rarely the new manager attends the Friday meetings, and the team has started to notice.
-
No sooner had the guests sat down to dinner when the fire alarm went off in the kitchen.
-
Not only the hotel was overbooked, but the staff also refused to find us another room nearby.
-
Little did the passengers realise that their flight would be the last one to leave before the storm.
D. Мәтін ішінде
Мұражайдың қайта ашылуындағы сөзді оқыңыз. Нөмірленген сөйлемдерді әсерлірек әрі ресмирек етіп қайта жазыңыз.
Good evening, everyone, and welcome back. (19) We have never welcomed so many visitors on a single night.
When the roof collapsed two years ago, (20) we didn't realise at all how long the repairs would take. (21) The building was badly damaged, and our oldest paintings were also at risk. Volunteers worked through the winter to save them. (22) The last crates had only just come back from storage when the first schools began asking to visit. (23) We never considered closing for good, not even once. And finally, a word for our younger guests: (24) you must not touch the exhibits under any circumstances, however tempting they are!
-
(19) сөйлемін «Never» сөзінен бастап қайта жазыңыз.
-
(20) сөйлемін «little» сөзінен бастап қайта жазыңыз.
-
(21) сөйлемін «Not only» тіркесінен бастап қайта жазыңыз.
-
(22) сөйлемін «No sooner» тіркесінен бастап қайта жазыңыз.
-
(23) сөйлемін «Not once» тіркесінен бастап қайта жазыңыз.
-
(24) сөйлемін ресми хабарландыру стилінде «under no circumstances» тіркесінен бастап қайта жазыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Қысқа әңгіменің басын жазыңыз (2–3 сөйлем). Кемінде екі түрлі инверсия қолданыңыз, мысалы Little did…, No sooner… than немесе Hardly… when.
-
Ортақ зертхана не шеберхана үшін ресми стильде үш ереже жазыңыз. Үш түрлі болымсыз алғы тіркес қолданыңыз (Under no circumstances, On no account, At no time).
-
Тұтынушының тапсырысы кешігіп, бүлінген күйде келді. Ресми жауап жазыңыз (2–3 сөйлем). Екі мәселені де мойындау үшін Not only қолданыңыз, ал бұл қайталанбайтынына уәде беру үшін тағы бір инверсия қолданыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B2-02 Mixed conditionals қазақша: аралас шартты сөйлемдер, «-ған болса, қазір … -ар едім» «If» сөзінен бастап бір аралас шартты сөйлем етіп қайта жазыңыз: I didn't take the job in Madrid, so I'm not fluent in Spanish now.
-
B2-04 I wish I had… және regret қазақша: өткенге өкініш және «-са ғой» «I wish» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: I regret not telling her the truth.
-
B2-23 Whereas, nevertheless, much as қазақша: «ал», «соған қарамастан», «қанша … -са да» «Much as» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: I like my colleagues, but I don't want to spend my weekends with them.
Жауаптар
A. Құрылым
- Never had I felt so out of place in my own office.
- Seldom does our director praise anyone in public.
- Little did she know that the whole team was planning a surprise party. / Little did she realise that the whole team was planning a surprise party.
- Under no circumstances must staff give out customers' passwords over the phone. / Under no circumstances should staff give out customers' passwords over the phone.
- Not only is the new software cheaper, but it is also far easier to use. / Not only is the new software cheaper, it is also far easier to use.
- No sooner had the speaker finished her talk than protesters ran onto the stage.
- Hardly had the match started when it began to snow heavily.
- At no time did the company tell its customers that their data had been sold. / At no time were the company's customers told that their data had been sold.
B. Мағына
- No, I've never done anything like that.
- Little did Mara know that the parcel would change everything.
- At no time was customer data shared with third parties.
- In no time we had the whole kitchen clean.
- Not only did we cut costs, but we also increased sales.
C. Қатені табыңыз
- Never before had the city council received so many complaints about a single building project.
- Rarely does the new manager attend the Friday meetings, and the team has started to notice.
- No sooner had the guests sat down to dinner than the fire alarm went off in the kitchen. / Hardly had the guests sat down to dinner when the fire alarm went off in the kitchen.
- Not only was the hotel overbooked, but the staff also refused to find us another room nearby. / Not only was the hotel overbooked, the staff also refused to find us another room nearby.
- ✓ Little did the passengers realise that their flight would be the last one to leave before the storm.
D. Мәтін ішінде
- Never have we welcomed so many visitors on a single night. / Never before have we welcomed so many visitors on a single night.
- little did we realise how long the repairs would take. / little did we know how long the repairs would take.
- Not only was the building badly damaged, but our oldest paintings were also at risk. / Not only was the building badly damaged, our oldest paintings were also at risk.
- No sooner had the last crates come back from storage than the first schools began asking to visit.
- Not once did we consider closing for good.
- under no circumstances must you touch the exhibits / under no circumstances should you touch the exhibits
E. Сіздің кезегіңіз
- Little did Jonah know, as he boarded the night train, that he would never see his home town again. No sooner had the train left the station than all the lights went out.
- Under no circumstances should equipment be removed from the laboratory. On no account must the fire doors be left open. At no time are visitors allowed to enter without a member of staff.
- Please accept our apologies: not only did your order arrive a week late, but it was also damaged in transit. Never again will a parcel leave our warehouse without being checked.
F. Аралас қайталау
- If I had taken the job in Madrid, I would be fluent in Spanish now.
- I wish I had told her the truth.
- Much as I like my colleagues, I don't want to spend my weekends with them.
