Ағылшын тіліндегі шақтар жүйесі қазақша: 12 шақтың бір картасы
The English Tense System: The Map
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз ағылшын тіліндегі 12 шақ түрін бір картадан көре аласыз, кез келгенін екі таңдау (уақыт + аспект) арқылы құра аласыз және әр аспектінің мағынасын айта аласыз: simple, continuous, perfect және perfect continuous.
Негізгі идея
Ағылшын етістігінің түрлері жаттап алу керек 12 бөлек шақтың ұзын тізімі сияқты көрінуі мүмкін. Олай емес. Әр түр тек екі таңдаудан шығады.
1-таңдау: Уақыт — қашан? Өткен, осы немесе келер шақ. Үш аймағы бар уақыт сызығын елестетіңіз: өткен, қазір, келешек.
2-таңдау: Аспект (aspect) — мен іске қалай қараймын?
- Simple: тұтас дерек немесе аяқталған оқиға ретінде.
- Continuous: іштен, белгілі бір сәттің айналасында жүріп жатқан іс ретінде.
- Perfect: кейінгі бір нүктеден, сол нүктеге дейін болған және әлі де маңызы бар іске артқа қарап.
- Perfect continuous: кейінгі бір нүктеден, сол нүктеге дейін созылып келген әрекетке артқа қарап: қанша уақытқа созылғанына немесе жаңа ғана тоқтап, нәтижесі көрініп тұрған әрекетке назар аударады.
Екі таңдауды біріктірсеңіз, үш жолы (өткен, осы, келер) және төрт бағаны бар карта шығады. Әр шақтың өз мекенжайы бар: past + perfect = past perfect. Төрт бағанның мағынасын бір рет үйреніп алсаңыз, олар уақыт сызығының әр аймағында бірдей жұмыс істейді. Бүкіл жүйенің артында он екі емес, бір ғана идея тұр.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде де бұл идея таныс: шақ пен іс-әрекеттің қалай өтіп жатқанын көмекші етістіктер мен жұрнақтар біріктіріп береді. Жүріп жатқан іс -ып отыр / -ып жатыр / -ып тұр / -ып жүр арқылы айтылады (continuous), ал өткенге еді қосылады: «күтіп тұрмын» → «күтіп тұр едім». Негізгі айырмашылық — уақыттың орны. Қазақшада уақыт етістіктер тізбегінің соңында («басталып кеткен еді»), ал ағылшыншада басында, бірінші көмекші етістікте тұрады: the film had already started. Сондай-ақ кейбір мағыналарды қазақ тілі басқаша бөледі. -а / -е / -й (осы-келер шақ) әдетті де, келешекті де білдіреді: «Ол ауруханада жұмыс істейді» (works) және «Жақында жұмыс табады» (will find). -ған («сатып алғанбыз») тәжірибе мен нәтижеге жақын, бірақ аяқталған уақытпен де келе береді, ал ағылшынның Present Perfect шағы (осы шақтың аяқталған түрі) аяқталған уақытпен келмейді. «… бері» тіркесі қазақша осы шақпен айтылады («қырық минуттан бері күтіп тұрмыз»), ал ағылшыншада бұл — perfect немесе perfect continuous.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Автобусты күтіп тұрмын. | қазір жүріп жатыр | I'm waiting for the bus. |
| Автобусты күтіп тұр едім. | өткендегі бір сәтте жүріп жатты | I was waiting for the bus. |
| Әпкем ауруханада жұмыс істейді. | жалпы дерек | My sister works in a hospital. |
| Ол жақында жаңа жұмыс табады деп ойлаймын. | болжам, келешек | I think she'll find a new job soon. |
| Кілтімді жоғалтып алдым. | бұрын болды, нәтижесі қазір | I've lost my keys. |
| Фильм басталып кеткен еді. | өткендегі бір сәттен бұрын | The film had already started. |
| Қырық минуттан бері күтіп тұрмыз. | қазірге дейін созылып келеді | We've been waiting for forty minutes. |
Құрылым
Құрылыс блоктары
| Аспект | Көмекші етістік + етістік түрі | Мысал (work) |
|---|---|---|
| simple | осы және өткен шақтың хабарлы сөйлемінде көмекші етістік жоқ | work / worked |
| continuous | be + -ing формасы | be working |
| perfect | have + үшінші форма | have worked |
| perfect continuous | have been + -ing формасы | have been working |
Үшінші форма (past participle, кейде V3 деп аталады): worked, gone, written. Уақыт бірінші етістікте көрсетіледі: am / was / will be, have / had / will have.
Карта: work етістігінің 12 түрі
| Simple | Continuous | Perfect | Perfect continuous | |
|---|---|---|---|---|
| Past | I worked | I was working | I had worked | I had been working |
| Present | I work | I am working | I have worked | I have been working |
| Future | I will work | I will be working | I will have worked | I will have been working |
Формулалар мен мысалдар: 12 шақ бір кестеде
S = бастауыш, V = етістік, V2 = өткен шақ формасы (ran), V3 = past participle (run). Мысалдар төмендегі Сэм туралы әңгімеден алынған.
| Шақ | Формула | Мысал |
|---|---|---|
| present simple | S + V (he/she/it: V-s) | Sam runs five kilometres every morning. |
| present continuous | S + am / is / are + V-ing | He's running along the river. |
| present perfect | S + have / has + V3 | He's run three marathons so far. |
| present perfect continuous | S + have / has been + V-ing | He's been running since six o'clock. |
| past simple | S + V2 | He ran his first marathon in 2021. |
| past continuous | S + was / were + V-ing | He was running through the park when he hurt his knee. |
| past perfect | S + had + V3 | He had never run more than twenty kilometres. |
| past perfect continuous | S + had been + V-ing | He had been running for four hours. |
| future simple | S + will + V | He'll run his fastest time next Sunday. |
| future continuous | S + will be + V-ing | He'll be running through the city centre. |
| future perfect | S + will have + V3 | He'll have run forty-two kilometres by lunchtime. |
| future perfect continuous | S + will have been + V-ing | He'll have been running for nearly four hours. |
Болымсыз және сұраулы сөйлемдер: жұмысты бірінші көмекші етістік атқарады
| Түрі | Болымсыз | Сұраулы |
|---|---|---|
| Present / Past Simple | She doesn't work. / She didn't work. | Does she work? / Did she work? |
| көмекші етістігі бар кез келген түр | She isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working. | Is she working? / Has she worked? / Will she be working? |
| екі-үш көмекші етістігі бар түрлер | She hadn't been working. | Had she been working? |
Not сөзін бірінші көмекші етістіктен кейін қойыңыз немесе бірінші көмекші етістікті бастауыштың алдына шығарыңыз. Present Simple мен Past Simple шақтарында көмекші етістік жоқ, сондықтан олар do / does / did етістігін «қарызға алады».
Әр аспектінің мағынасы
| Аспект | Негізгі мағынасы | Қандай сұраққа жауап береді |
|---|---|---|
| simple | тұтас дерек немесе оқиға | Не болады / болды / болады? |
| continuous | белгілі бір сәттің айналасында жүріп жатыр | Сол сәтте не болып жатыр / жатты / жатады? |
| perfect | бір нүктеден бұрын, сол нүктеде маңызды | Сол уақытқа дейін не істеліп қойды? |
| perfect continuous | бір нүктеге дейін созылған әрекет немесе нәтижесі көрініп тұрған, жаңа ғана тоқтаған әрекет | Сол уақытқа дейін қанша уақыт жүріп келді? Не болып жатты? |
Карта туралы ескертулер
- Дәлірек айтқанда, ағылшын етістігінің өзінде тек екі шақ бар (осы шақ work, өткен шақ worked); келешек will модаль етістігі арқылы жасалады. «12 шақ» — оқуға ыңғайлы карта.
- Келешекті тек will білдірмейді: going to, Present Continuous және Present Simple де келешек туралы айта алады. A2-05 қараңыз.
- Күй етістіктері (know, like, want, believe) әдетте continuous және perfect continuous бағандарына кірмейді. A1-23 және B1-34 қараңыз.
- Future Continuous B1-05 сабағында өтіледі. Future Perfect пен Future Perfect Continuous мұнда тек танысу үшін берілген; олар B2-01 сабағында өтіледі.
Қолданылуы
1Уақыт — оны бірінші етістік көтеріп жүреді
Тек бірінші етістікті өзгертсеңіз, бүкіл іс уақыт сызығы бойымен жылжиды. Етістік тіркесінің қалған бөлігі өзгермейді.
2Simple — тұтас дерек
Simple аспектісі іс-әрекетті тұтас бірлік немесе жалпы дерек ретінде көрсетеді: әдет, аяқталған оқиға, қарапайым болжам.
3Continuous — жүріп жатқан іс
Continuous аспектісі сізді белгілі бір сәттегі іс-әрекеттің ішіне қояды: ол сол сәттен бұрын басталған және әлі біткен жоқ.
4Perfect — бұрын болған және әлі маңызды
Perfect аспектісі бір нүктеден (қазірден, өткендегі немесе келешектегі сәттен) одан бұрын болған және сол нүктеде маңызы бар іске артқа қарайды.
5Perfect continuous — бір нүктеге дейін қанша уақыт
Perfect continuous бір нүктеге дейін созылып келген әрекетке артқа қарайды және әдетте қанша уақыт екенін айтады. Ол жаңа ғана тоқтаған, нәтижесі қазір көрініп тұрған әрекетті де сипаттай алады (толығырақ B1-01 сабағында).
612 шақтың бәрі бір оқиғада
Жүгіруші Сэмнің артынан бір етістіктің 12 түрі арқылы еріп көріңіз: run – ran – run.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «… бері» + осы шақ. Қазақшада «бала кезінен бері домбыра тартады» деп осы шақты қолданамыз. Ағылшыншада өткенде басталып, қазірге дейін созылып келген іс perfect немесе perfect continuous бағанында тұрады.
2. «-ған» + аяқталған уақыт → Present Perfect. «Бұл көлікті үш жыл бұрын сатып алғанбыз» деген сөйлемдегі «-ған» Present Perfect сияқты көрінеді. Бірақ ago, yesterday, in 2019 сияқты аяқталған уақыт айтылса, ағылшыншада Past Simple керек.
3. «-а / -е» осы-келер шақ → Present Simple келешек үшін. Қазақша «Ертең жаңбыр жауады деп ойлаймын» осы-келер шақпен айтылады, ал ағылшынша болжам will арқылы жасалады.
4. Уақыт соңында → көмекші етістік жоғалады. Қазақшада уақытты соңындағы «еді», «-мын» көрсетеді, ал ағылшынша сөйлемде бірінші көмекші етістікті ұмытып кету оңай. Continuous пен perfect түрлеріне көмекші етістік (be, have) міндетті.
Шатастырмаңыз
's = is немесе has — Келесі сөзге қараңыз: -ing формасы → is; үшінші форма → has.
'd = had немесе would — 'd сөзінен кейін үшінші форма → had; етістіктің негізгі түрі → would.
Аспект бірдей, уақыт әртүрлі — Бағанның мағынасы өзгермейді; уақыт сызығындағы нүкте ғана жылжиды.
Ең жиі шатастырылатын алты айырмашылық (Present Simple және Present Continuous, Past Simple және Present Perfect, Present Perfect пен Present Perfect Continuous, Past Simple және Past Continuous, Past Simple және Past Perfect, келешекті білдіретін түрлер) B1-R4 сабағында жаттықтырылады.
Жазылуы мен айтылуы
- Ауызша сөйлеуде қысқарған түрлер қалыпты: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't.
- been сөйлегенде әлсіз айтылады: /bɪn/, bin сөзі сияқты: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/.
- Модаль етістіктен кейінгі have әлсіз айтылады: I'll have finished /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/ сияқты естіледі. Бірақ әрдайым will have немесе 'll have деп жазыңыз, ешқашан 'll of деп жазбаңыз.
- -ed жалғауы: қатаң дыбыстан кейін /t/ (worked /wɜːkt/), ұяң дыбыстан кейін /d/ (played /pleɪd/), /t/ немесе /d/ дыбысынан кейін /ɪd/ (waited /ˈweɪtɪd/). Тек үшінші жағдайда жаңа буын пайда болады: worked бір буын, оған дауысты қоспаңыз.
- worked сөзіндегі /ɜː/ дыбысы (bird, work) қазақ тілінде жоқ: ерінді домаламай, тілді ортада ұстап, созып айтыңыз. Оны ө немесе о дыбысына айналдырмаңыз.
Алтын ереже
Әр шақ = уақыт (өткен / осы / келер) + аспект: simple = тұтас дерек; continuous = жүріп жатқан іс; perfect = бір нүктеден бұрын және маңызды; perfect continuous = бір нүктеге дейін қанша уақыт (немесе нәтижесі көрініп тұрған, жаңа ғана біткен әрекет). Уақытты таңдаңыз, аспектіні таңдаңыз, ал уақытты, болымсыздықты және сұрақты бірінші көмекші етістік көтерсін. Есте сақтаңыз: қазақшада уақыт соңында, ағылшыншада басында.
Картаны меңгергеннен кейін, C2 деңгейінде дәл осы шақтардың сыпайырақ не алшағырақ естілу үшін қалай «жылжытылатынын» көріңіз: C2-01.
Жаттығулар
A. Құрылым
Шақтың атын жазыңыз немесе тапсырма бойынша сөйлемді толықтырыңыз не өзгертіңіз.
-
Шақтың атын жазыңыз: "She had been waiting."
-
Шақтың атын жазыңыз: "They'll have finished."
-
Present perfect continuous: I (study) for three hours.
-
Past continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
-
Future continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
-
Сұраулы сөйлемге айналдырыңыз: They have been living here for a year.
-
Болымсыз сөйлемге айналдырыңыз: She was working yesterday.
B. Мағына
Мағынасына қарай жауап беріңіз немесе дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Қай аспект «Қазірге дейін қанша уақыт?» деген сұраққа жауап береді? …
-
Қай аспект белгілі бір сәтте жүріп жатқан іс-әрекетті көрсетеді?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Look! It ….
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Her hands are dirty because she ….
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
I know him since we were children.
-
Did you saw the match?
-
He's been running for an hour.
-
We was having dinner when you called.
D. Мәтін ішінде
Мәтінді оқып, жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз.
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңіз туралы үш сөйлем жазыңыз: біреуі Present Continuous, біреуі Present Perfect, біреуі Past Simple шағында.
-
Ұзақ уақыттан бері істеп келе жатқан бір ісіңіз туралы бір сөйлем жазып, қанша уақыт екенін айтыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-19 Present Perfect пе, Past Simple ме? Айырмашылығы оңай тілмен I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
-
B1-34 State verbs Present Continuous шағында: I think пе, I'm thinking бе? She's being silly қазақша I (think) about changing my job.
-
B1-03 Past Perfect қазақша: «кетіп қалған еді» ағылшынша қалай айтылады? By the time I got to the party, most people (go) home.
Жауаптар
A. Құрылым
- past perfect continuous
- future perfect
- have been studying
- were watching
- will be flying
- Have they been living here for a year?
- She wasn't working yesterday.
B. Мағына
- perfect continuous
- continuous
- 's snowing / is snowing
- had started
- has been gardening
C. Қатені табыңыз
- I have known him since we were children.
- Did you see the match?
- ✓ He's been running for an hour.
- We were having dinner when you called.
D. Мәтін ішінде
- works / is working
- started
- had studied / had been studying / studied
- is training
- has been doing
- will move / is moving / is going to move / will be moving
E. Сіздің кезегіңіз
- I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
- I've been playing the piano for eight years.
F. Аралас қайталау
- lost
- am thinking
- had gone
