SlowingoГрамматика
B1 38 / 39

Ағылшын тіліндегі шақтар жүйесі қазақша: 12 шақтың бір картасы

The English Tense System: The Map

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз ағылшын тіліндегі 12 шақ түрін бір картадан көре аласыз, кез келгенін екі таңдау (уақыт + аспект) арқылы құра аласыз және әр аспектінің мағынасын айта аласыз: simple, continuous, perfect және perfect continuous.

Негізгі идея

Ағылшын етістігінің түрлері жаттап алу керек 12 бөлек шақтың ұзын тізімі сияқты көрінуі мүмкін. Олай емес. Әр түр тек екі таңдаудан шығады.

1-таңдау: Уақыт — қашан? Өткен, осы немесе келер шақ. Үш аймағы бар уақыт сызығын елестетіңіз: өткен, қазір, келешек.

2-таңдау: Аспект (aspect) — мен іске қалай қараймын?

  • Simple: тұтас дерек немесе аяқталған оқиға ретінде.
  • Continuous: іштен, белгілі бір сәттің айналасында жүріп жатқан іс ретінде.
  • Perfect: кейінгі бір нүктеден, сол нүктеге дейін болған және әлі де маңызы бар іске артқа қарап.
  • Perfect continuous: кейінгі бір нүктеден, сол нүктеге дейін созылып келген әрекетке артқа қарап: қанша уақытқа созылғанына немесе жаңа ғана тоқтап, нәтижесі көрініп тұрған әрекетке назар аударады.

Екі таңдауды біріктірсеңіз, үш жолы (өткен, осы, келер) және төрт бағаны бар карта шығады. Әр шақтың өз мекенжайы бар: past + perfect = past perfect. Төрт бағанның мағынасын бір рет үйреніп алсаңыз, олар уақыт сызығының әр аймағында бірдей жұмыс істейді. Бүкіл жүйенің артында он екі емес, бір ғана идея тұр.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде де бұл идея таныс: шақ пен іс-әрекеттің қалай өтіп жатқанын көмекші етістіктер мен жұрнақтар біріктіріп береді. Жүріп жатқан іс -ып отыр / -ып жатыр / -ып тұр / -ып жүр арқылы айтылады (continuous), ал өткенге еді қосылады: «күтіп тұрмын» → «күтіп тұр едім». Негізгі айырмашылық — уақыттың орны. Қазақшада уақыт етістіктер тізбегінің соңында («басталып кеткен еді»), ал ағылшыншада басында, бірінші көмекші етістікте тұрады: the film had already started. Сондай-ақ кейбір мағыналарды қазақ тілі басқаша бөледі. -а / -е / -й (осы-келер шақ) әдетті де, келешекті де білдіреді: «Ол ауруханада жұмыс істейді» (works) және «Жақында жұмыс табады» (will find). -ған («сатып алғанбыз») тәжірибе мен нәтижеге жақын, бірақ аяқталған уақытпен де келе береді, ал ағылшынның Present Perfect шағы (осы шақтың аяқталған түрі) аяқталған уақытпен келмейді. «… бері» тіркесі қазақша осы шақпен айтылады («қырық минуттан бері күтіп тұрмыз»), ал ағылшыншада бұл — perfect немесе perfect continuous.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Автобусты күтіп тұрмын.қазір жүріп жатырI'm waiting for the bus.
Автобусты күтіп тұр едім.өткендегі бір сәтте жүріп жаттыI was waiting for the bus.
Әпкем ауруханада жұмыс істейді.жалпы дерекMy sister works in a hospital.
Ол жақында жаңа жұмыс табады деп ойлаймын.болжам, келешекI think she'll find a new job soon.
Кілтімді жоғалтып алдым.бұрын болды, нәтижесі қазірI've lost my keys.
Фильм басталып кеткен еді.өткендегі бір сәттен бұрынThe film had already started.
Қырық минуттан бері күтіп тұрмыз.қазірге дейін созылып келедіWe've been waiting for forty minutes.

Құрылым

Құрылыс блоктары

АспектКөмекші етістік + етістік түріМысал (work)
simpleосы және өткен шақтың хабарлы сөйлемінде көмекші етістік жоқwork / worked
continuousbe + -ing формасыbe working
perfecthave + үшінші формаhave worked
perfect continuoushave been + -ing формасыhave been working

Үшінші форма (past participle, кейде V3 деп аталады): worked, gone, written. Уақыт бірінші етістікте көрсетіледі: am / was / will be, have / had / will have.

Карта: work етістігінің 12 түрі

SimpleContinuousPerfectPerfect continuous
PastI workedI was workingI had workedI had been working
PresentI workI am workingI have workedI have been working
FutureI will workI will be workingI will have workedI will have been working

Формулалар мен мысалдар: 12 шақ бір кестеде

S = бастауыш, V = етістік, V2 = өткен шақ формасы (ran), V3 = past participle (run). Мысалдар төмендегі Сэм туралы әңгімеден алынған.

ШақФормулаМысал
present simpleS + V (he/she/it: V-s)Sam runs five kilometres every morning.
present continuousS + am / is / are + V-ingHe's running along the river.
present perfectS + have / has + V3He's run three marathons so far.
present perfect continuousS + have / has been + V-ingHe's been running since six o'clock.
past simpleS + V2He ran his first marathon in 2021.
past continuousS + was / were + V-ingHe was running through the park when he hurt his knee.
past perfectS + had + V3He had never run more than twenty kilometres.
past perfect continuousS + had been + V-ingHe had been running for four hours.
future simpleS + will + VHe'll run his fastest time next Sunday.
future continuousS + will be + V-ingHe'll be running through the city centre.
future perfectS + will have + V3He'll have run forty-two kilometres by lunchtime.
future perfect continuousS + will have been + V-ingHe'll have been running for nearly four hours.

Болымсыз және сұраулы сөйлемдер: жұмысты бірінші көмекші етістік атқарады

ТүріБолымсызСұраулы
Present / Past SimpleShe doesn't work. / She didn't work.Does she work? / Did she work?
көмекші етістігі бар кез келген түрShe isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working.Is she working? / Has she worked? / Will she be working?
екі-үш көмекші етістігі бар түрлерShe hadn't been working.Had she been working?

Not сөзін бірінші көмекші етістіктен кейін қойыңыз немесе бірінші көмекші етістікті бастауыштың алдына шығарыңыз. Present Simple мен Past Simple шақтарында көмекші етістік жоқ, сондықтан олар do / does / did етістігін «қарызға алады».

Әр аспектінің мағынасы

АспектНегізгі мағынасыҚандай сұраққа жауап береді
simpleтұтас дерек немесе оқиғаНе болады / болды / болады?
continuousбелгілі бір сәттің айналасында жүріп жатырСол сәтте не болып жатыр / жатты / жатады?
perfectбір нүктеден бұрын, сол нүктеде маңыздыСол уақытқа дейін не істеліп қойды?
perfect continuousбір нүктеге дейін созылған әрекет немесе нәтижесі көрініп тұрған, жаңа ғана тоқтаған әрекетСол уақытқа дейін қанша уақыт жүріп келді? Не болып жатты?

Карта туралы ескертулер

  • Дәлірек айтқанда, ағылшын етістігінің өзінде тек екі шақ бар (осы шақ work, өткен шақ worked); келешек will модаль етістігі арқылы жасалады. «12 шақ» — оқуға ыңғайлы карта.
  • Келешекті тек will білдірмейді: going to, Present Continuous және Present Simple де келешек туралы айта алады. A2-05 қараңыз.
  • Күй етістіктері (know, like, want, believe) әдетте continuous және perfect continuous бағандарына кірмейді. A1-23 және B1-34 қараңыз.
  • Future Continuous B1-05 сабағында өтіледі. Future Perfect пен Future Perfect Continuous мұнда тек танысу үшін берілген; олар B2-01 сабағында өтіледі.

Қолданылуы

1Уақыт — оны бірінші етістік көтеріп жүреді

Тек бірінші етістікті өзгертсеңіз, бүкіл іс уақыт сызығы бойымен жылжиды. Етістік тіркесінің қалған бөлігі өзгермейді.

I'm waiting for the bus.
Автобусты күтіп тұрмын.
осы шақ: am
I was waiting for the bus when it started to rain.
Автобусты күтіп тұрғанымда жаңбыр жауа бастады.
өткен шақ: was; қазақшада «еді» соңында, ағылшыншада was басында
I'll be waiting for you at the station.
Сені вокзалда күтіп тұрамын.
келер шақ: will be

2Simple — тұтас дерек

Simple аспектісі іс-әрекетті тұтас бірлік немесе жалпы дерек ретінде көрсетеді: әдет, аяқталған оқиға, қарапайым болжам.

My sister works in a hospital.
Әпкем ауруханада жұмыс істейді.
осы шақ: жалпы дерек
She worked nights for three years.
Ол үш жыл бойы түнгі ауысымда жұмыс істеді.
өткен шақ: аяқталған кезең
I think she'll find a new job soon.
Ол жақында жаңа жұмыс табады деп ойлаймын.
«табады» осы-келер шақ, мұнда болжам → will find

3Continuous — жүріп жатқан іс

Continuous аспектісі сізді белгілі бір сәттегі іс-әрекеттің ішіне қояды: ол сол сәттен бұрын басталған және әлі біткен жоқ.

Sorry, I can't talk — I'm driving.
Кешір, сөйлесе алмаймын, көлік айдап келе жатырмын.
осы сәт: am driving
At midnight we were still talking.
Түн ортасында біз әлі сөйлесіп отыр едік.
өткендегі сәт: «отыр едік» → were talking
This time tomorrow, I'll be lying on a beach.
Ертең дәл осы уақытта жағажайда жатқан боламын.
келешектегі сәт: will be lying

4Perfect — бұрын болған және әлі маңызды

Perfect аспектісі бір нүктеден (қазірден, өткендегі немесе келешектегі сәттен) одан бұрын болған және сол нүктеде маңызы бар іске артқа қарайды.

I've lost my keys, so I can't get in.
Кілтімді жоғалтып алдым, сондықтан ішке кіре алмаймын.
қазақшада «-дым», бірақ нәтиже қазір → I've lost
When we arrived, the film had already started.
Біз келгенде, фильм басталып кеткен еді.
«-ған еді» → had started: өткендегі сәттен бұрын
By Friday, I'll have finished the report.
Жұмаға дейін есепті бітіріп қоямын.
келешектегі сәттен бұрын (алдағы сабақ: B2-01)

5Perfect continuous — бір нүктеге дейін қанша уақыт

Perfect continuous бір нүктеге дейін созылып келген әрекетке артқа қарайды және әдетте қанша уақыт екенін айтады. Ол жаңа ғана тоқтаған, нәтижесі қазір көрініп тұрған әрекетті де сипаттай алады (толығырақ B1-01 сабағында).

We've been waiting for forty minutes.
Қырық минуттан бері күтіп тұрмыз.
«… бері» + осы шақ → have been waiting
She'd been working there for ten years when the company closed.
Компания жабылғанда ол сол жерде он жыл бойы жұмыс істеп келген еді.
өткендегі сәтке дейін
In June, I'll have been living here for exactly five years.
Маусымда осында тұрып жатқаныма тура бес жыл болады.
келешектегі сәтке дейін (алдағы сабақ: B2-01)
Her hands are dirty. She's been gardening.
Оның қолы лас. Бақта жұмыс істеген ғой.
жаңа ғана тоқтады; нәтижесі көрініп тұр

612 шақтың бәрі бір оқиғада

Жүгіруші Сэмнің артынан бір етістіктің 12 түрі арқылы еріп көріңіз: run – ran – run.

Sam runs five kilometres every morning before work.
Сэм күн сайын таңертең жұмыс алдында бес шақырым жүгіреді.
Present Simple; АҚШ: kilometers
Right now he's running along the river.
Дәл қазір ол өзен жағалауымен жүгіріп келе жатыр.
Present Continuous
He's run three marathons so far.
Ол осы уақытқа дейін үш марафон жүгіріп шыққан.
Present Perfect: өмірдегі тәжірибе, уақыты айтылмаған
He's been running since six o'clock this morning.
Ол бүгін таңғы алтыдан бері жүгіріп келеді.
«… бері» → Present Perfect Continuous
He ran his first marathon in 2021.
Ол алғашқы марафонын 2021 жылы жүгірді.
Past Simple: нақты уақыт
Last spring he was running through the park when he hurt his knee.
Өткен көктемде саябақпен жүгіріп келе жатқанда, тізесін жарақаттап алды.
Past Continuous
Before his first marathon, he had never run more than twenty kilometres.
Алғашқы марафонына дейін ол ешқашан жиырма шақырымнан артық жүгірмеген еді.
Past Perfect: «-ген еді»
He had been running for four hours when he finally saw the finish line.
Ақыры мәре сызығын көргенде, ол төрт сағат бойы жүгіріп келе жатқан еді.
Past Perfect Continuous
He thinks he'll run his fastest time ever next Sunday.
Ол келесі жексенбіде ең үздік уақытын көрсетемін деп ойлайды.
Future Simple: болжам
This time next Sunday, he'll be running through the city centre.
Келесі жексенбіде дәл осы уақытта ол қала орталығымен жүгіріп бара жатқан болады.
Future Continuous; АҚШ: center
By lunchtime, he'll have run forty-two kilometres.
Түске дейін ол қырық екі шақырым жүгіріп болады.
Future Perfect
By the time he crosses the line, he'll have been running for nearly four hours.
Мәре сызығын кесіп өткенде, ол төрт сағатқа жуық жүгірген болады.
Future Perfect Continuous

Жиі кездесетін қателер

❌I have been work here since May.
✅I have been working here since May.
Perfect continuous: have been + -ing формасы.
❌She has went home.
✅She has gone home.
Perfect: have + үшінші форма, Past Simple емес.
❌Did you finished your homework?
✅Did you finish your homework?
Уақытты тек бірінші етістік көрсетеді.
❌I living in Rome now.
✅I am living in Rome now.
Continuous түріне be керек. Мына нұсқа да дұрыс: I live in Rome now.
❌They was playing football.
✅They were playing football.
Көмекші етістік бастауышпен қиысады.
❌I'm knowing the answer.
✅I know the answer.
Күй етістіктері continuous түрінде келмейді. B1-34 қараңыз.
❌Has she been worked here long?
✅Has she been working here long?
have been + -ing формасы, үшінші форма емес.
❌I work here since 2020.
✅I have worked here since 2020.
Қазірге дейін: perfect. Мына нұсқа да дұрыс: I have been working here since 2020.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «… бері» + осы шақ. Қазақшада «бала кезінен бері домбыра тартады» деп осы шақты қолданамыз. Ағылшыншада өткенде басталып, қазірге дейін созылып келген іс perfect немесе perfect continuous бағанында тұрады.

❌Dauren plays the dombra since he was a child.
✅Dauren has played the dombra since he was a child. немесе Dauren has been playing the dombra since he was a child.

2. «-ған» + аяқталған уақыт → Present Perfect. «Бұл көлікті үш жыл бұрын сатып алғанбыз» деген сөйлемдегі «-ған» Present Perfect сияқты көрінеді. Бірақ ago, yesterday, in 2019 сияқты аяқталған уақыт айтылса, ағылшыншада Past Simple керек.

❌We have bought this car three years ago.
✅We bought this car three years ago.
⚠️(Досыңыз «Жаңа фильмді көрдің бе?» деп сұрады.) Yes, I saw it.
✅Yes, I've seen it.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс (әсіресе АҚШ ағылшынында қалыпты), бірақ британ ағылшынында уақыты айтылмаған тәжірибе үшін Present Perfect табиғирақ.

3. «-а / -е» осы-келер шақ → Present Simple келешек үшін. Қазақша «Ертең жаңбыр жауады деп ойлаймын» осы-келер шақпен айтылады, ал ағылшынша болжам will арқылы жасалады.

⚠️I think it rains tomorrow, so take an umbrella.
✅I think it will rain tomorrow, so take an umbrella.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс құрылым, бірақ болжам үшін Present Simple қолданылмайды: will керек.

4. Уақыт соңында → көмекші етістік жоғалады. Қазақшада уақытты соңындағы «еді», «-мын» көрсетеді, ал ағылшынша сөйлемде бірінші көмекші етістікті ұмытып кету оңай. Continuous пен perfect түрлеріне көмекші етістік (be, have) міндетті.

❌Erlan waiting for you outside.
✅Erlan is waiting for you outside.

Шатастырмаңыз

's = is немесе has — Келесі сөзге қараңыз: -ing формасы → is; үшінші форма → has.

She's working.
Ол жұмыс істеп жатыр.
she is working
She's worked here for years.
Ол бұл жерде көп жылдан бері жұмыс істейді.
she has worked; «… бері» + осы шақ → Present Perfect

'd = had немесе would — 'd сөзінен кейін үшінші форма → had; етістіктің негізгі түрі → would.

He'd left before I arrived.
Мен келгенше ол кетіп қалған еді.
he had left
He'd leave if he could.
Қолынан келсе, ол кетіп қалар еді.
he would leave; «-ар еді» → would

Аспект бірдей, уақыт әртүрлі — Бағанның мағынасы өзгермейді; уақыт сызығындағы нүкте ғана жылжиды.

I've finished.
Бітіріп қойдым.
қазірден бұрын
I'd finished.
Бітіріп қойған едім.
өткендегі сәттен бұрын

Ең жиі шатастырылатын алты айырмашылық (Present Simple және Present Continuous, Past Simple және Present Perfect, Present Perfect пен Present Perfect Continuous, Past Simple және Past Continuous, Past Simple және Past Perfect, келешекті білдіретін түрлер) B1-R4 сабағында жаттықтырылады.

Жазылуы мен айтылуы

  • Ауызша сөйлеуде қысқарған түрлер қалыпты: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't.
  • been сөйлегенде әлсіз айтылады: /bɪn/, bin сөзі сияқты: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/.
  • Модаль етістіктен кейінгі have әлсіз айтылады: I'll have finished /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/ сияқты естіледі. Бірақ әрдайым will have немесе 'll have деп жазыңыз, ешқашан 'll of деп жазбаңыз.
  • -ed жалғауы: қатаң дыбыстан кейін /t/ (worked /wɜːkt/), ұяң дыбыстан кейін /d/ (played /pleɪd/), /t/ немесе /d/ дыбысынан кейін /ɪd/ (waited /ˈweɪtɪd/). Тек үшінші жағдайда жаңа буын пайда болады: worked бір буын, оған дауысты қоспаңыз.
  • worked сөзіндегі /ɜː/ дыбысы (bird, work) қазақ тілінде жоқ: ерінді домаламай, тілді ортада ұстап, созып айтыңыз. Оны ө немесе о дыбысына айналдырмаңыз.

Алтын ереже

Әр шақ = уақыт (өткен / осы / келер) + аспект: simple = тұтас дерек; continuous = жүріп жатқан іс; perfect = бір нүктеден бұрын және маңызды; perfect continuous = бір нүктеге дейін қанша уақыт (немесе нәтижесі көрініп тұрған, жаңа ғана біткен әрекет). Уақытты таңдаңыз, аспектіні таңдаңыз, ал уақытты, болымсыздықты және сұрақты бірінші көмекші етістік көтерсін. Есте сақтаңыз: қазақшада уақыт соңында, ағылшыншада басында.

Картаны меңгергеннен кейін, C2 деңгейінде дәл осы шақтардың сыпайырақ не алшағырақ естілу үшін қалай «жылжытылатынын» көріңіз: C2-01.

Жаттығулар

A. Құрылым

Шақтың атын жазыңыз немесе тапсырма бойынша сөйлемді толықтырыңыз не өзгертіңіз.

  1. Шақтың атын жазыңыз: "She had been waiting."
  2. Шақтың атын жазыңыз: "They'll have finished."
  3. Present perfect continuous: I (study) for three hours.
  4. Past continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
  5. Future continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
  6. Сұраулы сөйлемге айналдырыңыз: They have been living here for a year.
  7. Болымсыз сөйлемге айналдырыңыз: She was working yesterday.

B. Мағына

Мағынасына қарай жауап беріңіз немесе дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Қай аспект «Қазірге дейін қанша уақыт?» деген сұраққа жауап береді? …
  2. Қай аспект белгілі бір сәтте жүріп жатқан іс-әрекетті көрсетеді?
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: Look! It ….
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
  5. Дұрыс жауапты таңдаңыз: Her hands are dirty because she ….

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. I know him since we were children.
  2. Did you saw the match?
  3. He's been running for an hour.
  4. We was having dinner when you called.

D. Мәтін ішінде

Мәтінді оқып, жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз.

Mia's career
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Өзіңіз туралы үш сөйлем жазыңыз: біреуі Present Continuous, біреуі Present Perfect, біреуі Past Simple шағында.
  2. Ұзақ уақыттан бері істеп келе жатқан бір ісіңіз туралы бір сөйлем жазып, қанша уақыт екенін айтыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A2-19 Present Perfect пе, Past Simple ме? Айырмашылығы оңай тілмен
    I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
  2. B1-34 State verbs Present Continuous шағында: I think пе, I'm thinking бе? She's being silly қазақша
    I (think) about changing my job.
  3. B1-03 Past Perfect қазақша: «кетіп қалған еді» ағылшынша қалай айтылады?
    By the time I got to the party, most people (go) home.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. past perfect continuous
  2. future perfect
  3. have been studying
  4. were watching
  5. will be flying
  6. Have they been living here for a year?
  7. She wasn't working yesterday.

B. Мағына

  1. perfect continuous
  2. continuous
  3. 's snowing / is snowing
  4. had started
  5. has been gardening

C. Қатені табыңыз

  1. I have known him since we were children.
  2. Did you see the match?
  3. ✓ He's been running for an hour.
  4. We were having dinner when you called.

D. Мәтін ішінде

  1. works / is working
  2. started
  3. had studied / had been studying / studied
  4. is training
  5. has been doing
  6. will move / is moving / is going to move / will be moving

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
  2. I've been playing the piano for eight years.

F. Аралас қайталау

  1. lost
  2. am thinking
  3. had gone
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play