Ресми шартты сөйлемдер қазақша: Should you need, Were I to, Had I known, But for
Formal Conditionals: Should You Need, Were I To, Had I Known, But For
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз if… should және if… were to арқылы шартты ықтималдығы азырақ, қиялдағыдай немесе ресмирек етіп айта аласыз, if сөзін инверсиямен алмастыра аласыз (Should you…, Were I to…, Had I known…), сондай-ақ if it weren't for, if it hadn't been for және but for арқылы бір нәрсенің қаншалықты маңызды екенін көрсете аласыз.
Негізгі идея
Шартты сөйлем (conditional) екі бөліктен тұрады: шарт және нәтиже. Әдетте шартқа есікті if сөзі ашады.
Ресми ағылшын тілінде дәл сол есіктерге арналған кілттердің екінші жиынтығы бар, және олар тек үшеу. if сөзін алып тастап, бастауыштың алдына should, were немесе had қойыңыз: Should you need help… Were I in charge… Had I known… Енді сөз тәртібінің өзі «бұл — шарт» дейді.
Әр кілт бір есікке арналған. Should нақты, бірақ күтілмеген мүмкіндіктерді ашады. Were шын емес не қиялдағы жағдайларды ашады. Had шын емес өткенді ашады.
Мағынасы if… should, if… were (to) немесе if… had құрылымымен бірдей; тек стиль өзгереді. Бұл формалар мұқият әрі әдемі естіледі, сондықтан оларды іскерлік хаттардан, келісімшарттардан, нұсқаулықтардан, баяндамалар мен сөздерден кездестіресіз.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде шартты етістіктің өзі белгілейді: -са / -се. Сондықтан «егер» сөзін түсіріп тастай береміз: «Сұрағыңыз болса, хабарласыңыз». Ағылшыншада да if түсіп қалуы мүмкін, бірақ сонда шартты сөз тәртібі белгілейді: Should you have any questions… Мағыналары да жақсы сәйкес келеді. Күтілмеген мүмкіндікті қазақша -а қалса береді («Көмек керек бола қалса…») — бұл дәл Should you need help…. Қиялдағы келешек -атын болса / -ар болса … -ар еді («Компания жабылатын болса, жүздеген адам жұмыссыз қалар еді») were to құрылымына жақын. Шын емес өткен -ған болса / -ғанда … -ар едім / -ған болар едім — Had I known…. Ал бір нәрсенің шешуші рөлін … болмағанда / болмаса («Қақпашы болмағанда, жеңіліп қалар едік») береді — бұл if it hadn't been for / but for. Бір қиындық: қазақтың -ар еді формасы қазірге де, өткенге де жарайды, ал ағылшыншада would пен would have арасынан таңдау керек.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Сұрақтарыңыз бола қалса, бізге хабарласыңыз. | мүмкін, бірақ күтілмейді | Should you have any questions, please contact us. |
| Үкімет салықты көтеретін болса, тұтыну азаяр еді. | қиялдағы келешек | Were the government to raise taxes, consumer spending would fall. |
| Мен басшы болсам, бүкіл жүйені өзгертер едім. | шын емес қазір | Were I in charge, I would change the whole system. |
| Кептеліс туралы білгенімде, пойызбен барар едім. | шын емес өткен | Had I known about the traffic, I would have taken the train. |
| Қақпашы болмағанда, жеңіліп қалар едік. | бір нәрсенің шешуші рөлі (өткен) | If it hadn't been for the goalkeeper, we'd have lost the match. |
Құрылым
if сөзінен инверсияға
| Мағынасы | if арқылы | if сөзінсіз (инверсия) |
|---|---|---|
| мүмкін, бірақ күтілмейді | If you should need help, call me. | Should you need help, call me. |
| қиялдағы келешек | If the company were to close, … | Were the company to close, … |
| шын емес қазір | If I were in your position, … | Were I in your position, … |
| шын емес өткен (үшінші / аралас) | If we had left earlier, … | Had we left earlier, … |
Нәтиже бөлігі қалыпты шартты сөйлемдердегідей: бұйрық рай, will, would, would have + үшінші форма. Аралас шартты сөйлемдер үшін B2-02 қараңыз.
Бір факторды алып тастау
| Уақыт | Бейтарап | Ресми |
|---|---|---|
| қазір | If it weren't for + зат есім, … would… | Were it not for + зат есім, … |
| өткен | If it hadn't been for + зат есім, … would have… | Had it not been for + зат есім, … |
| кез келген уақыт | — | But for + зат есім, … would / would have… |
Болымсыз түрі: not бастауыштан кейін тұрады, қысқарған түр жоқ
| ✅ | ❌ |
|---|---|
| Should you not receive the parcel, … | Shouldn't you receive… |
| Were he not so stubborn, … | Weren't he so stubborn… |
| Had they not warned us, … | Hadn't they warned us… |
Қолданылуы
1If… should / Should + бастауыш: мүмкін, бірақ күтілмейді
if сөзінен кейін немесе if орнына алда тұрған should нақты мүмкіндікті ықтималдығы азырақ етіп көрсетеді, не жай ғана сыпайырақ естіледі. Нәтиже көбіне бұйрық рай, will, can не сыпайы өтініш болады. Нұсқаулықтарда және тұтынушыларға қызмет көрсетуде өте жиі.
2If… were to / Were + бастауыш (+ to): қиялдағы жағдайлар
If + were to + негізгі түрі келешектегі оқиғаны тек қиял ретінде көрсетеді; бұл сондай-ақ бір нәрсені әдеппен ұсынудың тәсілі. Were + бастауыш + to — оның ресми инверсиялы түрі. to жоқ болса, Were + бастауыш шын емес қазіргі жағдайлар үшін if… were орнына келеді. Барлық бастауышпен were қолданыңыз. Were to әдетте know, like сияқты күй етістіктерімен қолданылмайды.
3Had + бастауыш + үшінші форма: шын емес өткен
Алдағы Had if… had құрылымын алмастырады. Нәтиже өткенде (would have done) не аралас шартты сөйлемде қазірде (would be / would do) болуы мүмкін. Had I known… — ауызекі тілде де жиі кездесетін жалғыз инверсиялы түр.
4If it weren't for, if it hadn't been for, but for
Бұларды бір адамның не бір нәрсенің шешуші рөл атқаратынын не атқарғанын айту үшін қолданыңыз: оны алып тастасаңыз, нәтиже өзгереді. If it weren't for қазір туралы; if it hadn't been for өткен туралы. Were it not for және Had it not been for — олардың ресми инверсиялы түрлері. But for + зат есім ресми және кез келген уақытқа жарайды. Бейресми сөйлеуде if it wasn't for та жиі айтылады.
5Стиль: хаттар, келісімшарттар және ресми жазба
Инверсиялы шартты сөйлемдер ресми. Олар заң мәтіндеріне, қызмет көрсету шарттарына, ресми хаттарға, баяндамаларға және мұқият жазылған іскерлік хаттарға тән. Күнделікті әңгімеде if әлдеқайда табиғи.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Егер» + «-са» → if + инверсия. Қазақшада шартты екі рет белгілей береміз: «Егер құжат керек болса…». Сондықтан ағылшыншада да if сөзін қалдырып, инверсия қосып жібереміз. Инверсия if сөзінің орнына келеді: не біреуі, не екіншісі.
2. «… болмағанда» → But for + бағыныңқы. «Күзетшіде қосалқы кілт болмағанда, түнді далада өткізер едік» деген сөйлемде «болмағанда» толық сөйлемге жалғанады, сондықтан but for сөзінен кейін де толық бағыныңқы қойылып кетеді. But for сөзінен кейін тек зат есім келеді; бағыныңқы керек болса, Had… not не if қолданыңыз.
3. «-ар еді» → would (өткен туралы да). «Көршіміз болмағанда, үйіміз өртеніп кетер еді» деген сөйлемдегі «-ар еді» өткенге де жарайды. Ағылшыншада өткен оқиға үшін if it hadn't been for / had it not been for … would have керек.
Шатастырмаңыз
Инверсиялы шарт және сұрақ — Сөз тәртібі сұрақтағыдай, бірақ инверсиялы шарттың нәтиже бөлігі болады және сұрақ белгісі жоқ.
But for және except for — But for = «if it weren't / hadn't been for» (шарт, would бар). Except for = «… басқа» (факт, would жоқ).
Should (шарт) және should (кеңес) — Бөліктің басында тұрып, одан кейін нәтиже келсе, should «if» дегенді білдіреді. Бастауыштан кейін тұрса, әдетте кеңес береді (A2-21 қараңыз).
Had I known… және If only I had known… — Had I known нәтиже бөлігін талап етеді. If only I had known! өз алдына толық өкініш білдіреді (B2-04 қараңыз).
Жазылуы мен айтылуы
- Инверсиялы шартта көмекші етістікті ешқашан қысқартпаңыз: Had I not…, Were it not…. Нәтиже бөлігіндегі қысқарған түрлер ресмилігі азырақ мәтіндерде дұрыс: Had I known, I'd have come.
- Шарт алда тұрса, одан кейін үтір қойыңыз: Should you need help, call us. Нәтиже алда тұрса, үтір қажет емес: Call us should you need help.
- Сөйлегенде бастағы көмекші етістікке сәл екпін түседі. Үтір тұрған жерде дауыс сәл көтеріліп не төмендеп-көтеріліп, әлі жалғасы барын білдіреді (нәтиже). Сөйлем соңында дауыс сұрақтағыдай көтерілмей, төмендейді.
- But for бір бүтін болып айтылады, екпін зат есімге түседі: but for your HELP. (Бас әріптер мұнда тек екпінді көрсетеді.)
- Were /wɜː/ (UK), /wɝː/ (US): ерінді алдымен домалақтап, содан кейін тілді ортада ұстап айтыңыз. Оны «вер» деп айтпаңыз: бастағы дыбыс в емес, /w/.
Алтын ереже
Шартты ресми ету үшін if сөзін алып тастап, бастауыштың алдына Should, Were немесе Had қойыңыз — мұны тек осы үшеуі ғана істей алады — ал not бастауыштан кейін тұрады (Had I not…). if пен инверсияны қатар қолданбаңыз. Бір нәрсенің қаншалықты маңызды екенін көрсету үшін оны алып тастаңыз: if it weren't for / if it hadn't been for / but for + зат есім. Өткен туралы болса, нәтижеде would have қолданыңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді if сөзінсіз қайта жазыңыз. Берілген сөздерден бастап, мағынасын сақтаңыз.
-
«Should» сөзінен бастап қайта жазыңыз: If you have any further questions about your booking, please contact our customer service team.
-
«Should» сөзінен бастап қайта жазыңыз: If the parcel does not arrive within five working days, please let us know.
-
«Were» сөзінен бастап қайта жазыңыз: If the government were to raise fuel taxes again, transport companies would pass the cost on to consumers.
-
«Had» сөзінен бастап қайта жазыңыз: We didn't know about the roadworks, so we didn't leave earlier.
-
«Had» сөзінен бастап қайта жазыңыз: She missed the penalty, so her team didn't win the cup.
-
«Had» сөзінен бастап қайта жазыңыз: I didn't accept the job in Zurich, so I'm not living in Switzerland now.
-
«Were it not for» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: The tourists are the only reason this village is not almost empty.
-
«But for» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: The goalkeeper made three brilliant saves; that is the only reason we didn't lose.
B. Мағына
Жағдайды оқып, жақсырақ сөйлемді таңдаңыз.
-
Пәтерді жалға алу келісімшартындағы бір тармақ. Қайсысы орындырақ?стиль: келісімшарттарда инверсиялы шарт пен ресми сөздер қолданылады
-
Кеңсе қызметкерлеріне арналған нұсқаулық. Қай сөйлем мәселені мүмкін, бірақ күтілмейтін нәрсе ретінде көрсетеді?should: нақты, бірақ күтілмеген мүмкіндік
-
Жиналыста бір өзгерісті тек қиял ретінде, әдеппен ұсынғыңыз келеді. Қайсысы жақсырақ?were to: қиялдағы, әдепті ұсыныс
-
Былтырғы фестивальді құтқарған демеушіге алғыс сөз. Әдеттегі таңдау қайсысы?өткен жағдай: had it not been for
-
Қай сөйлем жаңбырдың нәтижені өзгерткенін айтады?but for = шарт (would бар); except for = … басқа (факт)
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір грамматикалық қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Hadn't the receptionist noticed the smoke, the whole hotel could have burned down during the night.
-
Was the company more open about its finances, investors would trust it a great deal more.
-
Should you will require any assistance during your stay, please do not hesitate to call reception.
-
But for the volunteers worked through the night, the festival could never have opened on time.
-
Were the board to approve the merger, around two hundred jobs would be lost over the next year.
D. Мәтін ішінде
Хатты оқыңыз. Нөмірленген сөйлемдерді берілген сөздерден бастап, ресмирек стильде қайта жазыңыз. if сөзін қолданбаңыз.
Dear Ms Rossi,
Thank you for your booking for 12–15 May. (19) If you need anything during your stay, please contact reception at any time. (20) If you want to cancel, you must do so at least 48 hours before arrival.
We were very sorry to read about the problem with your room last month. (21) We didn't know the heating was broken, so we didn't move you to another room. (22) Your patience was the only thing that stopped the situation from becoming much worse. (23) If you came back next year, we would be delighted to offer you a 20% discount.
Kind regards,
Daniel Ferrer, Guest Relations
-
(19) сөйлемін «Should» сөзінен бастап қайта жазыңыз.
-
(20) сөйлемін «Should you wish» тіркесінен бастап қайта жазыңыз.
-
(21) сөйлемін «Had» сөзінен басталатын бір сөйлем етіп қайта жазыңыз.
-
(22) сөйлемін «Had it not been for» тіркесінен бастап қайта жазыңыз.
-
(23) сөйлемін «Were» сөзінен бастап қайта жазыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Бір құрылғының, мысалы кофе машинасының нұсқаулығын жазыңыз (2–3 сөйлем). Should арқылы кемінде екі инверсиялы шарт қолданыңыз, біреуі болымсыз болсын (Should… not…).
-
Өміріңіздегі бетбұрыс сәт туралы 2–3 сөйлем жазыңыз. Had I (not)… және Had it not been for… не But for… қолданыңыз.
-
Басшыңызға арналған ресми ұсыныс үшін 2–3 сөйлем жазыңыз. Were we to… арқылы бір өзгерісті әдеппен ұсыныңыз, ал Should… арқылы бір тәуекелді атаңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B2-02 Mixed conditionals қазақша: аралас шартты сөйлемдер, «-ған болса, қазір … -ар едім» «If» сөзінен бастап аралас шартты сөйлем етіп қайта жазыңыз: I didn't study medicine, so I'm not a doctor now.
-
C1-01 Inversion қазақша: Never have I…, No sooner had I… Инверсия деген не? «Not only» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: He arrived late, and he also forgot the contract.
-
C1-02 Inversion қазақша: Only then did I, Not until, So… that, Here comes the bus «Only if» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: The plan will go ahead only if every department agrees.
Жауаптар
A. Құрылым
- Should you have any further questions about your booking, please contact our customer service team.
- Should the parcel not arrive within five working days, please let us know.
- Were the government to raise fuel taxes again, transport companies would pass the cost on to consumers.
- Had we known about the roadworks, we would have left earlier.
- Had she not missed the penalty, her team would have won the cup.
- Had I accepted the job in Zurich, I would be living in Switzerland now.
- Were it not for the tourists, this village would be almost empty.
- But for the goalkeeper's three brilliant saves, we would have lost. / But for the goalkeeper, we would have lost.
B. Мағына
- Should the tenant fail to pay the rent, the landlord may terminate this agreement.
- Should the server crash, call the IT helpdesk immediately.
- If we were to move the launch to May, we would have more time.
- Had it not been for your generosity, last year's festival would have been cancelled.
- But for the rain, it would have been a perfect day.
C. Қатені табыңыз
- Had the receptionist not noticed the smoke, the whole hotel could have burned down during the night. / If the receptionist hadn't noticed the smoke, the whole hotel could have burned down during the night.
- Were the company more open about its finances, investors would trust it a great deal more. / If the company were more open about its finances, investors would trust it a great deal more. / If the company was more open about its finances, investors would trust it a great deal more.
- Should you require any assistance during your stay, please do not hesitate to call reception.
- Had the volunteers not worked through the night, the festival could never have opened on time. / But for the volunteers, who worked through the night, the festival could never have opened on time.
- ✓ Were the board to approve the merger, around two hundred jobs would be lost over the next year.
D. Мәтін ішінде
- Should you need anything during your stay, please contact reception at any time.
- Should you wish to cancel, you must do so at least 48 hours before arrival.
- Had we known the heating was broken, we would have moved you to another room. / Had we known that the heating was broken, we would have moved you to another room.
- Had it not been for your patience, the situation would have become much worse. / Had it not been for your patience, the situation would have been much worse.
- Were you to come back next year, we would be delighted to offer you a 20% discount. / Were you to return next year, we would be delighted to offer you a 20% discount.
E. Сіздің кезегіңіз
- Should the red light start flashing, switch the machine off and wait ten minutes. Should the machine not heat up after this, please contact our service centre.
- Had I not missed the bus that morning, I would never have met my business partner. Had it not been for her advice, I would still be working in a job I hated.
- Were we to move the launch to May, we would have time to test the app properly. Should serious problems appear after launch, our reputation could suffer.
F. Аралас қайталау
- If I had studied medicine, I would be a doctor now.
- Not only did he arrive late, but he also forgot the contract. / Not only did he arrive late, he also forgot the contract.
- Only if every department agrees will the plan go ahead.
