Mixed conditionals қазақша: аралас шартты сөйлемдер, «-ған болса, қазір … -ар едім»
Mixed Conditionals
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз ойдан шығарылған өткенді қазірмен (If I had taken that job, I would be rich now) және ойдан шығарылған қазірді өткенмен (If I weren't so shy, I would have spoken to her) байланыстыра аласыз. Кез келген шартты сөйлемнің әр бөлігіне дұрыс түрді мына сұрақ арқылы таңдайсыз: шарт қашан, нәтиже қашан?
Негізгі идея
Шын өмір өткен мен қазірді бөлек жәшіктерде сақтамайды. Он жыл бұрын қабылдаған шешіміңіз бүгін қайда тұратыныңызды анықтайды. Мінезіңіздің әрқашан шындық болып тұрған бір қыры кеше не істегеніңізді түсіндіреді.
Аралас шартты сөйлемдер (mixed conditionals) сөйлемнің әр бөлігіне өз уақытын сақтауға мүмкіндік береді. Сөйлемді екі сағат ретінде елестетіңіз: біреуі шарттың үстінде, екіншісі нәтиженің үстінде. Әр сағатты бөлек қоясыз.
- Шарт өткенде, нәтиже қазір: If I had studied medicine (өткен), I would be a doctor (қазір).
- Шарт әрқашан немесе қазір шындық, нәтиже өткенде: If I weren't so shy (әрқашан), I would have spoken to her (кеше кешкі кеште).
Бұл сабақта жаңа түр жоқ. Екінші типті шартты сөйлемнің бөліктерін (B1-06) және үшінші типті шартты сөйлемнің бөліктерін (B1-07) білесіз. Екі сағат әртүрлі уақытты көрсеткен кезде, әрқайсысынан бір бөлікті алып қосасыз.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде шындыққа сай емес шарт -са … -ар едім («Уақытым болса, жүзуді үйренер едім») немесе өткен туралы -ған болса … -ар едім / -ған болар едім арқылы айтылады. Мұнда маңызды бір айырмашылық бар: қазақша -ар едім нәтиже қазір болса да, өткенде болса да айтыла береді. «Медицинаны оқығанымда, қазір дәрігер болар едім» (нәтиже қазір → would be) және «Сонша ұялшақ болмасам, кешегі кеште онымен сөйлесер едім» (нәтиже өткенде → would have spoken). Ағылшыншада нәтиженің уақытын анық таңдау керек: қазір → would + негізгі түрі, өткенде → would have + үшінші форма. Шарт бөлігінде де солай: ауызекі қазақ тілінде өткендегі бір сәт туралы да жай -са айтыла береді («Ертерек шықсақ, қазір жетіп қалар едік»), ал ағылшыншада өткендегі шарт үшін had + үшінші форма міндетті. Ал «қазір», «бүгін», «әлі» сияқты сөздер ағылшыншада да, қазақшада да нәтиженің уақытын көрсетуге көмектеседі.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Медицинаны оқыған болсам, қазір дәрігер болар едім. | өткен шарт → қазіргі нәтиже | If I had studied medicine, I would be a doctor now. |
| Сонша ұялшақ болмасам, кеште онымен сөйлесер едім. | тұрақты шарт → өткендегі нәтиже | If I weren't so shy, I would have spoken to her at the party. |
| Ертерек жатқаныңда, қазір мұнша шаршамас едің. | өткен шарт → қазіргі нәтиже | If you'd gone to bed earlier, you wouldn't feel so tired. |
| Көлік жүргізе білсе, бізді вокзалдан алып кеткен болар еді. | қабілет → өткендегі нәтиже | If she could drive, she would have picked us up. |
| Ұсынысқа келіскен болса, қазір Сингапурда тұрып жатуы мүмкін еді. | мүмкін нәтиже | She might be living in Singapore now. |
Құрылым
A түрі: өткен шарт → қазіргі нәтиже
| If бөлігі (шындыққа сай емес өткен) | Негізгі бөлік (шындыққа сай емес қазір) |
|---|---|
| if + Past Perfect | would / could / might + негізгі түрі |
| If I had taken that job, | I would be living in Tokyo now. |
| If she hadn't missed the flight, | she would be here. |
B түрі: қазіргі немесе тұрақты шарт → өткендегі нәтиже
| If бөлігі (шындыққа сай емес қазір / әрқашан шындық) | Негізгі бөлік (шындыққа сай емес өткен) |
|---|---|
| if + Past Simple (were) | would / could / might + have + үшінші форма |
| If I weren't so shy, | I would have spoken to her. |
| If he could read a map, | he could have found the hotel. |
If бөлігі екінші тұруы да мүмкін, онда үтір қойылмайды: I would be a doctor now if I had studied medicine.
Барлық шартты сөйлемдер: жиынтық
| Түрі | Шарт | Нәтиже | Мысал |
|---|---|---|---|
| zero (нөлдік) | Present Simple | Present Simple | If you heat ice, it melts. |
| first (бірінші) | Present Simple | will + негізгі түрі | If it rains, we'll stay in. |
| second (екінші) | Past Simple | would + негізгі түрі | If I had time, I'd learn to sail. |
| third (үшінші) | Past Perfect | would have + үшінші форма | If I'd known, I'd have helped. |
| mixed A (аралас A) | Past Perfect | would + негізгі түрі | If I'd saved, I'd be rich now. |
| mixed B (аралас B) | Past Simple | would have + үшінші форма | If I were rich, I'd have bought it. |
Нөлдік және бірінші тип — шын шартты сөйлемдер (A2-27); қалғандары шындыққа сай емес (ойдан шығарылған, фактілерге қарама-қарсы).
Қолданылуы
1Өткен шарт → қазіргі нәтиже
Өткен басқаша болса, қазір де басқаша болар еді. Нәтижеде көбіне now, today, still немесе қазіргі бір жағдай болады.
2Қазіргі немесе тұрақты шарт → өткендегі нәтиже
Жалпы шындық болып тұрған жағдай (мінез, қабілет, тұрақты дерек) өткендегі нәтижені түсіндіреді. If бөлігі өткендегі бір сәт туралы емес, әрқашан немесе қазір туралы.
3Дұрыс бөлікті таңдау — «қашан?» деп сұраңыз
Әр бөлікке сұрақ қойыңыз: Шарт қашан? Нәтиже қашан? Сосын сәйкес түрді таңдаңыз. Өткен шарттың нәтижесі тіпті келешекте болуы да мүмкін.
4Модаль етістіктер және continuous түрлер
Could пен might нәтижені анық емес, мүмкін етеді. Continuous түрлері екі бөлікте де келе алады: қазіргі әрекет үшін would be + -ing, өткендегі әрекет үшін had been + -ing, қазіргі немесе келешектегі келісілген жоспар үшін were + -ing.
5Өкініш, сын және түсіндіру
Аралас шартты сөйлемдер әлі де әсері бар өткен шешімге өкінгенде немесе өткен нәтижені біреудің мінезі арқылы сынағанда не түсіндіргенде өте жиі айтылады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «-ар едік» өткендегі нәтиже үшін → would + негізгі түрі. Қазақшадағы «-ар едім» қазірге де, өткенге де айтыла береді: «Ең мықты ойыншымыз жарақат алмаса, кешегі матчта жеңер едік». Ағылшыншада нәтиже өткенде болса, would have + үшінші форма міндетті.
2. Өткендегі бір сәт туралы «-са» → Past Simple. Ауызекі қазақ тілінде «Кеше төлқұжатын ұмытпаса, қазір Ыстамбұлда жүрер еді» деп жай «-са» айтыла береді. Ағылшыншада шарт өткендегі бір сәт туралы болса (yesterday, this morning, last week), had + үшінші форма керек. Past Simple тек тұрақты немесе қазіргі шарт үшін.
3. «-ған болар еді» қазіргі нәтиже үшін → would have. Қазақшада «Жинағын жоғалтпағанда, әпкемнің қазір өз бизнесі болған болар еді» деп «-ған болар еді» қазір туралы да айтылады. Ағылшыншада now бар нәтиже would + негізгі түрі (немесе would be + -ing) болады.
Шатастырмаңыз
Үшінші тип және аралас тип (өткен → қазір) — Шарт бірдей; тек нәтиженің уақыты өзгереді.
Екінші тип және аралас тип (қазір → өткен) — Шарт бірдей; нәтиже өткенге ауысады.
Аралас шартты сөйлем және wish — Екеуі де өкінішті білдіре алады, бірақ wish сөйлемінде нәтиже бөлігі жоқ. B2-04 қараңыз.
Had I known… және If it weren't for… сияқты ресми үлгілер туралы C1-03 сабағын, if сөзі жоқ шарттар туралы (Without your help…) C1-04 сабағын қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- 'd екі мағыналы: if бөлігінде If I'd = If I had (одан кейін үшінші форма); нәтиже бөлігінде I'd be = I would be (одан кейін негізгі түрі).
- would have сөйлегенде әлсіз айтылады: /ˈwʊdəv/; wouldn't have → /ˈwʊdntəv/. would сөзіндегі l оқылмайды. Әрдайым would have деп жазыңыз, ешқашан would of деп жазбаңыз.
- wouldn't сөзіндегі /dn/ тіркесінде араларына дауысты қоспаңыз: тіл сол орында қалады, ауа мұрыннан шығады.
- Аралас екенін анық көрсету үшін уақыт сөздеріне екпін түсіріңіз: If I'd taken the job, I'd be in Tokyo now.
- If бөлігі бірінші тұрса, үтір қойыңыз; нәтиже бірінші тұрса, үтір қоймаңыз.
Алтын ереже
Екі сағатты бөлек қойыңыз: өткен шарт → had done; қазіргі немесе тұрақты шарт → did / were; қазіргі нәтиже → would do; өткендегі нәтиже → would have done. Есте сақтаңыз: қазақшадағы «-ар едім» екі уақытқа да жарайды, ал ағылшыншада нәтиженің уақытын өзіңіз таңдайсыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз немесе сөйлемдерді біріктіріңіз.
-
If I (not spend) all my money last weekend, I could come out with you tonight.
-
If he were more careful, he (not break) the vase yesterday.
-
If we had left earlier, we (be) there by now.
-
If I (be) better at maths, I would have studied engineering.
-
If she (not move) to Berlin, she wouldn't speak German so well.
-
If they (not be) so rich, they wouldn't have bought a yacht.
-
Аралас шартты сөйлеммен біріктіріңіз: I didn't buy the tickets. I'm not at the concert now.
B. Мағына
Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз немесе сұраққа жауап беріңіз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: If she had taken the medicine, she … better now.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: If I knew more about history, I … the museum tour last week.
-
Нәтижесі сенімсіздеу нұсқаны таңдаңыз: If I'd trained harder, I … be in the team now.
-
Шарт өткен бе, әлде тұрақты ма (past / permanent)? "If he weren't so impatient, he would have waited."
-
Екінші тип пе, үшінші тип пе, әлде аралас па (second / third / mixed)? "If I'd caught the flight, I would be in Rome now."
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
If I had married him, I would have been unhappy now.
-
If he weren't so impatient, he would wait for us yesterday.
-
If I would have known, I would be there now.
-
If I hadn't lost my keys, I wouldn't be waiting outside now.
D. Мәтін ішінде
Диалогты оқып, жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз.
Jo: You look tired.
Kim: I am. If I 17 (not / stay) up so late, I 18 (not / feel) like this now.
Jo: Why did you stay up?
Kim: My brother called. If he 19 (not / be) so talkative, I 20 (go) to bed at ten!
Jo: And if you 21 (be) a morning person, you 22 (enjoy) this early class.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Өміріңізді өзгерткен бір өткен шешімді ойлаңыз. Қазіргі өміріңіз қалай басқаша болар еді, соны аралас шартты сөйлеммен жазыңыз.
-
Өткен аптада істеген (немесе істемеген) бір ісіңізді түсіндіретін мінезіңіздің бір қыры туралы жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B1-07 Third Conditional қазақша: «-ған болсам, … -ған болар едім» If you (tell) me, I would have helped you.
-
B1-06 Second Conditional қазақша: «-са, … -ар едім» ағылшынша If I (be) you, I'd take the job.
-
B1-09 Should have, could have, might have қазақша: «керек еді» ағылшынша You (should tell) me about the problem earlier.
Жауаптар
A. Құрылым
- hadn't spent
- wouldn't have broken
- would be / could be / might be
- were / was
- hadn't moved
- weren't / wasn't
- If I had bought the tickets, I would be at the concert now. / If I'd bought the tickets, I'd be at the concert now. / I would be at the concert now if I had bought the tickets.
B. Мағына
- would feel
- would have enjoyed
- might
- permanent
- mixed
C. Қатені табыңыз
- If I had married him, I would be unhappy now.
- If he weren't so impatient, he would have waited for us yesterday. / If he wasn't so impatient, he would have waited for us yesterday.
- If I had known, I would be there now. / If I'd known, I'd be there now.
- ✓ If I hadn't lost my keys, I wouldn't be waiting outside now.
D. Мәтін ішінде
- hadn't stayed
- wouldn't feel
- weren't / wasn't / hadn't been
- would have gone / could have gone / might have gone
- were / was
- would enjoy / might enjoy / could enjoy
E. Сіздің кезегіңіз
- If I hadn't moved to Dublin, I wouldn't speak English this well.
- If I weren't so lazy, I would have gone to the gym on Saturday.
F. Аралас қайталау
- had told
- were / was
- should have told
