SlowingoQrammatika
A1 13 / 32

Present Simple azərbaycanca: I work, she works — he, she, it ilə -s nə vaxt artırılır?

Present Simple: I Work, She Works

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz Present Simple (sadə indiki zaman) ilə vərdişləriniz və gündəlik işləriniz, həyatınızla bağlı faktlar və həmişə doğru olan şeylər haqqında danışa biləcəksiniz. Həmçinin he, she və it üçün -s sonluğunu düzgün yazıb deyə biləcəksiniz.

Əsas fikir

Present Simple əslində «bu an» haqqında deyil. O, ümumiyyətlə doğru olan şeylər haqqındadır: mütəmadi nə edirsiniz, harada yaşayırsınız, nəyi sevirsiniz, dünya necə işləyir. Onu sosial şəbəkədəki profil səhifəniz kimi təsəvvür edin: I live in Lima. I work in a hotel. I love jazz. I play tennis on Sundays. Bu faktlar uzun müddət doğru qalır.

Forması çox sadədir. Feilin əsas formasını (base form) işlədirsiniz, yəni lüğətdə gördüyünüz formanı, to olmadan: work, live, play. Yalnız bir qrup fərqlidir: he, she, it (və bir nəfər və ya bir əşya). Onlarla feilə əlavə -s artırılır: I work → she works.

Niyə məhz orada? Bu, köhnə ingilis dilindən qalmış kiçik bir izdir: o vaxt sonluqlar çox idi, indi isə yalnız bu biri qalıb. Kiçikdir, amma o olmayanda dinləyən dərhal hiss edir. Ona görə bunu vərdişə çevirin: he / she / it → -s.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycan dilində feil hər şəxsdə öz sonluğunu alır: işləyirəm, işləyirsən, işləyirik. Maraqlıdır ki, üçüncü şəxsdə («o işləyir») heç bir şəxs sonluğu yoxdur. İngilis dilində isə tam əksinədir: bütün şəxslərdə feil dəyişmir, sonluğu yalnız he / she / it alır. Ona görə «o» deyəndə ağlınıza gəlsin: ingiliscədə məhz burada -s lazımdır. Daha bir fərq: azərbaycanca «Uşaqlar oynayır» deyirik, cəm mübtəda ilə də feil «tək» formada qala bilər; ingiliscədə cəm mübtəda ilə feilə -s artırılmır.

Ən vacib fərq isə zamanla bağlıdır. Azərbaycan dilindəki -ır / -ir forması («işləyirəm») həm vərdişi, həm də indi baş verən hərəkəti bildirir. İngilis dilində bunlar iki ayrı zamandır: vərdiş və fakt üçün Present Simple (I work), indi baş verən üçün Present Continuous (I'm working, A1-22 dərsinə baxın). Ümumi həqiqətlər üçün azərbaycanca -ar / -ər formasını da işlədirik («Su yüz dərəcədə qaynar»), bu da Present Simple sözünə uyğun gəlir.

AzərbaycancaİngiliscəFərq
Mən oteldə işləyirəm.I work in a hotel.-ır + -əm; ingiliscədə work dəyişmir, am lazım deyil
O, xəstəxanada işləyir.She works in a hospital.azərbaycancada şəxs sonluğu yoxdur; ingiliscədə məhz burada -s
Uşaqlar cizgi filmlərinə baxır.The kids watch cartoons.cəm mübtəda → -s yoxdur
İndi işləyirəm.I'm working now.eyni -ır forması; amma «indi» → Present Continuous (A1-22)
Su yüz dərəcədə qaynar.Water boils at 100 degrees.-ar / -ər ümumi həqiqət → Present Simple
Bu çanta Samındır.This bag belongs to Sam.azərbaycancada xəbərlik şəkilçisi; ingiliscədə feil belong to

Nəticə: cümlədə hərəkət və ya vəziyyət feili varsa, ona am / is / are əlavə etməyin. Mübtəda he, she, it və ya bir nəfərdirsə, feilə -s artırın.

Quruluş

Təsdiq cümləsi (affirmative)

MübtədaFeilNümunə
I / you / we / theybase formI work in a hotel.
he / she / itbase form + -sShe works in a hotel.
cəm isim (my parents, the kids)base formMy parents live in Leeds.
tək isim (my mum, the shop)base form + -sThe shop opens at nine.

he / she / it formasının yazılışı

Feil necə bitirQaydaNümunələr
əksər feillər+ swork → works, eat → eats, play → plays
-s, -ss, -sh, -ch, -x, -z+ esmiss → misses, wash → washes, watch → watches, fix → fixes
go, do+ esgo → goes, do → does
samit + yy → iesstudy → studies, try → tries, carry → carries
sait + y+ splay → plays, buy → buys, enjoy → enjoys
haveqaydasızhave → has

İstifadə

1Vərdişlər və gündəlik işlər

Mütəmadi etdiyiniz işlər üçün Present Simple işlədin. every day, on Mondays, in the morning kimi zaman ifadələri tez-tez onunla gəlir.

I get up at seven.
Mən saat yeddidə qalxıram.
«qalxıram» həm vərdiş, həm də «indi» ola bilər; burada vərdişdir → Present Simple
My sister goes to the gym on Mondays and Thursdays.
Bacım bazar ertələri və cümə axşamları idman zalına gedir.
bacım = she → goes
We eat out every Friday.
Biz hər cümə günü restoranda yemək yeyirik.
every Friday → vərdiş
He drinks three coffees a day.
O, gündə üç fincan qəhvə içir.
kişi → he; three coffees = üç fincan qəhvə
The kids watch cartoons on Saturday mornings.
Uşaqlar şənbə səhərləri cizgi filmlərinə baxır.
cəm mübtəda → watch, -s yoxdur
She walks to work every day.
O, hər gün işə piyada gedir.
qadın → she, walks

2Sizin və başqaları haqqında faktlar

İş, ev və uzun müddət doğru qalan başqa faktlar üçün işlədin.

I live in a small flat in the city centre.
Mən şəhərin mərkəzində kiçik bir mənzildə yaşayıram.
flat, centre (UK); apartment, center (US)
My brother works for a tech company.
Qardaşım bir texnologiya şirkətində işləyir.
azərbaycancada -da; ingiliscədə works for
She speaks three languages.
O, üç dil bilir.
azərbaycanca «bilir» deyirik; ingiliscədə speaks
Our neighbours have two dogs.
Qonşularımızın iki iti var.
«var» → have; cəm mübtəda → have, has yox
My best friend teaches maths.
Ən yaxın dostum riyaziyyat dərsi deyir.
teach → teaches; maths (UK), math (US)

3Daimi vəziyyətlər, zövqlər və hisslər

like, love, hate, want, need, know kimi feillər hərəkəti yox, vəziyyəti bildirir. Onlar adətən Present Simple formasında işlənir (ətraflı: A1-23 dərsinə baxın).

I love this song.
Bu mahnını çox sevirəm.
«sevirəm» → love; I'm loving yox
He knows the answer.
O, cavabı bilir.
kişi → he, knows
My dad hates cold weather.
Atam soyuq havaya nifrət edir.
və ya «Atam soyuq havanı heç sevmir»
She needs a new laptop.
Ona yeni noutbuk lazımdır.
azərbaycanca «ona lazımdır»; ingiliscədə she + needs
This bag belongs to Sam.
Bu çanta Samındır.
«Samındır» → belongs to Sam

4Ümumi həqiqətlər və işlərin necə getdiyi

Dünya haqqında faktlar və mütəmadi baş verən şeylər (məsələn, iş saatları) üçün işlədin.

Water boils at 100 degrees Celsius.
Su 100 dərəcə Selsidə qaynar.
-ar forması ümumi həqiqətdir → boils
The sun rises in the east.
Günəş şərqdən doğur.
şərqdən (-dən), amma ingiliscədə in the east
Cats sleep a lot.
Pişiklər çox yatır.
cəm, ümumiyyətlə pişiklər → sleep
The museum opens at ten and closes at six.
Muzey saat onda açılır, altıda bağlanır.
museum = it → opens, closes
It rains a lot in Ireland.
İrlandiyada çox yağış yağır.
azərbaycancada mübtəda «yağış»; ingiliscədə It rains

Tez-tez edilən səhvlər

❌She work in a bank.
✅She works in a bank.
He / she / it → feil + -s.
❌They works hard.
✅They work hard.
I / you / we / they ilə -s yoxdur.
❌My parents lives in Rome.
✅My parents live in Rome.
Cəm mübtəda → -s yoxdur.
❌He studys medicine.
✅He studies medicine.
Samit + y → -ies.
❌She plaies tennis.
✅She plays tennis.
Sait + y → sadəcə -s.
❌She gos to school by bus.
✅She goes to school by bus.
go → goes.
❌He watchs TV every night.
✅He watches TV every night.
ch sonluğundan sonra -es.
❌My dad haves a big car.
✅My dad has a big car.
have → has.
❌I am work in an office.
✅I work in an office.
Present Simple feilinə am / is / are artırılmır.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. «O işləyir» → She work. Azərbaycancada üçüncü şəxsin sonluğu yoxdur: «işləyirəm», amma «o işləyir». Ona görə ingiliscədə də ən «sadə» forma ağla gəlir və -s düşür. Halbuki ingiliscədə sonluğu məhz üçüncü şəxs alır.

❌Murad speak English very well.
✅Murad speaks English very well.
❌My grandmother make jam every summer.
✅My grandmother makes jam every summer.
nənə = she → makes

2. «-ıram» → I am … Azərbaycan dilindəki «gedirəm», «oxuyuram» formalarının sonundakı -am, -əm bəzən ingiliscə am kimi hiss olunur, belə cümlələr yaranır. Present Simple cümləsində am / is / are yoxdur: feilin özü kifayətdir.

❌I am go to university by metro.
✅I go to university by metro.
❌Aysel is play the piano.
✅Aysel plays the piano.
Ya da bu an üçün: Aysel is playing the piano. (A1-22 dərsinə baxın.)

3. «Hər gün gedirəm» → I'm going every day. «Gedirəm» həm «hər gün gedirəm», həm də «indi gedirəm» deməkdir. Ona görə vərdiş üçün də Present Continuous seçilir. İngiliscədə vərdiş, cədvəl, daimi iş üçün Present Simple lazımdır.

⚠️Kamran is working in a bank in Ganja. (= onun daimi işi)
✅Kamran works in a bank in Ganja.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma Present Continuous müvəqqəti vəziyyət kimi səslənir; daimi iş üçün Present Simple.
⚠️I'm taking the bus to work every morning.
✅I take the bus to work every morning.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma every morning vərdişdir; adi forma Present Simple.

4. «O» → he, yoxsa she? Azərbaycancada «o» kişiyə də, qadına da deyilir, feil də cinsi göstərmir. Present Simple ilə çoxlu faktlar sadalayanda he və she asanlıqla qarışır.

⚠️My aunt lives in Sheki. He sells carpets.
✅My aunt lives in Sheki. She sells carpets.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma he kişi deməkdir; xala qadındır, ona görə she.

Qarışdırmayın

Present Simple və Present Continuous — Present Simple = vərdiş, fakt, daimi vəziyyət. Present Continuous = indi və ya bu günlərdə baş verən. Azərbaycancada ikisi də çox vaxt «-ır» ilə deyilir. A1-22 və A1-23 dərslərinə baxın.

I work in a bank.
Mən bankda işləyirəm.
mənim işim: daimi → Present Simple
I'm working from home today.
Bu gün evdən işləyirəm.
eyni «işləyirəm», amma yalnız bu gün → Present Continuous: A1-22 dərsinə baxın

be və hərəkət feilləri — Hərəkət feili ilə am / is / are lazım deyil. A1-02 dərsinə baxın.

She's a nurse.
O, tibb bacısıdır.
be: kimlik
She works in a hospital.
O, xəstəxanada işləyir.
hərəkət feili: is yoxdur

İsmin cəm -s sonluğu və feilin -s sonluğu — İsmin sonundakı -s «birdən çox» deməkdir (A1-05 dərsinə baxın); feilin sonundakı -s isə «he / she / it» deməkdir. Bir cümlədə adətən onlardan yalnız biri olur!

The student works hard.
Tələbə çox çalışır.
bir tələbə → feil + -s
The students work hard.
Tələbələr çox çalışır.
çox tələbə → feildə -s yoxdur; azərbaycancada isə feil hər iki cümlədə eynidir

Yazılış və tələffüz

-s / -es sonluğunun üç tələffüzü var, cəm isimlərdəki kimi (A1-05 dərsinə baxın). Hansının lazım olduğunu feilin son səsi (hərfi yox) həll edir.

Son səsSonluq necə səslənirNümunələr
kar samitlər /p/ /t/ /k/ /f/ /θ//s/stops, gets, works, laughs
cingiltili samitlər və saitlər/z/lives, plays, goes, runs
/s/ /z/ /ʃ/ /tʃ/ /dʒ//ɪz/ — əlavə hecamisses, uses, washes, watches, changes
  • /z/ səsini sona qədər cingiltili deyin. Azərbaycan dilində söz sonunda samitlər tez-tez karlaşır; lives /lɪvz/ sözünü /lɪfs/ kimi demək mənanı çətinləşdirir. Sondakı /v/ və /z/ səslərində boğazda titrəyişi saxlayın.
  • Əlavə heca /ɪz/ qısa və zəifdir, vurğu ona düşmür: watches /ˈwɒtʃɪz/ sözündə vurğu birinci hecadadır. Azərbaycan dilindəki kimi son hecanı vurğulamayın.
  • İki feil qaydasız səslənir: does /dʌz/ və says /sez/. does sözündəki /ʌ/ qısa, açıq saitdir, dodaqlar yuvarlaqlaşmır; «u» kimi deməyin. says sözündə sait sadə /e/ səsidir, say sözündəki /eɪ/ deyil.
  • has /hæz/ bir hecadır. /æ/ səsi azərbaycan dilindəki ə səsinə çox yaxındır, ona görə sizin üçün asandır; sondakı /z/ səsini karlaşdırmayın.
  • -th ilə bitən feillərdə (he breathes) /ð/ + /z/ birlikdə gəlir: dilin ucunu dişlərin arasına qoyun, sonra /z/ əlavə edin.

Qızıl qayda

Present Simple = ümumiyyətlə doğru olan şeylər (vərdişlər, faktlar, vəziyyətlər). He / she / it → base form + -s; bütün başqa mübtədalar → base form. Azərbaycancada «o işləyir» heç bir sonluq almasa da, ingiliscədə məhz «o» -s tələb edir: She works.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

Present Simple işlədin.

  1. She (live) in Toronto.
  2. My parents (work) at the weekend.
  3. He (study) law.
  4. The train (leave) at 8:15.
  5. My dog (love) the park.
  6. Tom (fix) computers.
  7. She (go) to bed at eleven.
  8. My grandmother (have) a garden.

B. Məna

Düzgün variantı seçin.

  1. Düzgün cavabı seçin: My parents … in Rome.
  2. Düzgün cavabı seçin: The shop … at nine.
  3. Düzgün cavabı seçin: The students … hard.
  4. Hansı feilin sonunda əlavə heca var? …
  5. Düzgün cavabı seçin: She … in a hospital.

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. My brother play the guitar.
  2. Water freeze at 0°C.
  3. I'm live near the station.
  4. He studys medicine.
  5. My parents have a small car.

D. Mətndə

Present Simple işlədin.

Meet Kenji
Kenji 19 (live) in Osaka. He 20 (work) in a hospital — he's a nurse. He 21 (get) up at six and 22 (go) to work by bike. His wife, Yuki, 23 (teach) English. They 24 (have) two children. In the evening, Yuki 25 (watch) TV and Kenji 26 (study) Spanish.

E. Sizin növbəniz

İngiliscə yazın.

  1. Gündəlik işləriniz haqqında üç cümlə yazın.
  2. Bir dostunuz və ya ailə üzvünüz haqqında üç fakt yazın. he və ya she işlədin.
Cavablar

A. Quruluş

  1. lives
  2. work
  3. studies
  4. leaves
  5. loves
  6. fixes
  7. goes
  8. has

B. Məna

  1. live
  2. opens
  3. work
  4. washes
  5. works

C. Səhvi tapın

  1. My brother plays the guitar. / My brothers play the guitar.
  2. Water freezes at 0°C.
  3. I live near the station.
  4. He studies medicine.
  5. ✓ My parents have a small car.

D. Mətndə

  1. lives
  2. works
  3. gets
  4. goes
  5. teaches
  6. have
  7. watches
  8. studies

E. Sizin növbəniz

  1. I get up at seven. I drink coffee at home. I go to work by bus.
  2. My sister lives in Madrid. She works in a bank. She loves cats.

F. Qarışıq təkrar

  1. I agree with you.
  2. watches
  3. There's
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play