SlowingoQrammatika
A1 14 / 32

Present Simple inkar və sual: don't, doesn't, do, does azərbaycanca

Present Simple: Don't, Doesn't, Do, Does

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz don't / doesn't ilə inkar cümlələri qura, Do…? / Does…? ilə hə / yox sualları verə, Yes, I do kimi qısa cavablar verə və Where do you live? kimi Wh- sualları soruşa biləcəksiniz.

Əsas fikir

A1-03 dərsində gördünüz ki, be güclü feildir: inkarı və sualı özü düzəldir (She isn't here. Is she here?). Əksər feillər belə deyil. Work, live, like nə not qəbul edə, nə də cümlənin əvvəlinə keçə bilir. Onlara kömək lazımdır.

Bu köməyi do göstərir. O, köməkçi feildir (auxiliary): əsas feilin qrammatikasını daşıyır. İnkarda do not sözünü daşıyır: I don't work. Sualda do qabağa keçir: Do you work?

Do sözünü oteldəki hambal kimi təsəvvür edin. Hambal ağır çamadanları daşıyır: not, sual və he / she / it ilə həm də -s. Beləliklə, əsas feil yüngül gəzir, yəni əsas formada (base form) qalır. She works → She doesn't work → Does she work? -s əsas feildən köməkçi feilə keçir. Feilin -s sonluğu cümlədə yalnız bir dəfə olur.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycan dilində inkar da, sual da feilin özündə düzəlir. İnkar üçün feilə -ma / -mə şəkilçisi artırırıq (-ır zamanında o, -mı / -mi olur): «işləyirəm» → «işləmirəm». Sual üçün mı / mi ədatı və ya sadəcə intonasiya kifayətdir: «İşləyirsən?», «İşləyirsənmi?». Söz sırası dəyişmir və köməkçi feil yoxdur. İngilis dilində isə əsas feil özü inkar və sual düzəldə bilmir: do / does lazımdır və sualda o, mübtədadan əvvəl gəlir. Daha bir fərq qısa cavablardadır: azərbaycanca əsas feili təkrarlayırıq («Qəhvə içirsən?» «Hə, içirəm.»), ingiliscədə isə yalnız köməkçi feili: Yes, I do. Bir də: azərbaycanca «Yorğunsan?» və «İşləyirsən?» sualları eyni yolla qurulur; ingiliscədə be ilə do işlənmir (Are you tired?), başqa feillərlə isə işlənir (Do you work?).

AzərbaycancaİngiliscəFərq
Ət yemirəm.I don't eat meat.-mir feilin içindədir; ingiliscədə ayrıca don't
O, bazar günləri işləmir.She doesn't work on Sundays.-s köməkçi feilə keçir: doesn't + work
İngiliscə danışırsınızmı?Do you speak English?mı / mi və ya intonasiya; ingiliscədə Do + mübtəda
Harada işləyirsiniz?Where do you work?sual sözü + do + mübtəda + feil
«Qəhvə içirsən?» «Hə, içirəm.»"Do you drink coffee?" "Yes, I do."azərbaycancada əsas feil təkrarlanır; ingiliscədə do
Acsan?Are you hungry?be ilə do işlənmir

Nəticə: be olmayan cümlədə inkar və sual üçün əvvəlcə köməkçi feili seçin: do (I, you, we, they) və ya does (he, she, it). Əsas feil isə həmişə əsas formada qalır.

Quruluş

İnkar cümləsi (negative)

MübtədaKöməkçi feil + notBase formNümunə
I / you / we / theydo not → don'tworkI don't work on Sundays.
he / she / itdoes not → doesn'tworkShe doesn't work on Sundays.

Hə / yox sualları və qısa cavablar

Köməkçi feilMübtədaBase formHəYox
DoI / you / we / theylike it?Yes, I do.No, I don't.
Doeshe / she / itlike it?Yes, she does.No, she doesn't.

Təsdiq qısa cavablarında do / does güclü və vurğulu deyilir: Yes, I do.

Wh- sualları

Sual sözüKöməkçi feilMübtədaBase formQalanı
Wheredoyoulive?
Whatdoesshedo?(= onun işi nədir?)
What timedoesthe filmstart?
Howdoyougetto work?

-s köməkçi feilə keçir

TəsdiqİnkarSual
He plays tennis.He doesn't play tennis.Does he play tennis?
She has a car.She doesn't have a car.Does she have a car?

Be inkar və sualda do işlətmir

be iləBaşqa feillərlə
Are you tired?Do you work here?
She isn't at home.She doesn't live here.

İstifadə

1İnkar cümlələri

don't / doesn't + base form işlədin. Qısaldılmış formalar danışıqda və qeyri-rəsmi yazıda normaldır; do not / does not daha rəsmi və ya vurğulu səslənir.

I don't eat meat.
Mən ət yemirəm.
-mir → don't
My boyfriend doesn't like horror films.
Sevgilim qorxu filmlərini sevmir.
boyfriend = he → doesn't like (likes yox)
She doesn't work on Sundays.
O, bazar günləri işləmir.
qadın → she; -s doesn't sözündədir
We don't have a car.
Bizim maşınımız yoxdur.
«yoxdur» → don't have
It doesn't matter.
Fərqi yoxdur.
sabit ifadə
They don't live here any more.
Onlar artıq burada yaşamırlar.
any more (UK); anymore (US)

2Hə / yox sualları

Mübtədadan əvvəl Do və ya Does, sonra base form qoyun.

Do you speak English?
İngiliscə danışırsınız?
azərbaycancada intonasiya kifayətdir; ingiliscədə Do lazımdır
Does this bus go to the airport?
Bu avtobus hava limanına gedirmi?
bus = it → Does … go
Do your kids like school?
Uşaqlarınız məktəbi sevir?
cəm mübtəda → Do
Does your phone take good photos?
Telefonun yaxşı şəkil çəkir?
phone = it → Does
Do you know a good dentist?
Yaxşı bir diş həkimi tanıyırsınız?
«tanımaq» burada know

3Qısa cavablar

Yes / No + əvəzlik + do / does / don't / doesn't ilə cavab verin. Əsas feili təkrarlamayın.

"Do you drink coffee?" "Yes, I do."
«Qəhvə içirsən?» «Hə, içirəm.»
azərbaycancada feil təkrarlanır; ingiliscədə Yes, I do
Does she work here?
O, burada işləyir?
qadın → she
No, she doesn't.
Yox, işləmir.
yuxarıdakı suala qısa cavab
"Do your parents live near you?" "Yes, they do."
«Valideynlərin sənə yaxın yaşayır?» «Hə, yaxın yaşayırlar.»
parents → they do
"Does the hotel have parking?" "No, it doesn't."
«Otelin dayanacağı var?» «Yox, yoxdur.»
«var?» → Does … have; hotel → it

4Wh- sualları

Əvvəl sual sözü, sonra do / does, mübtəda və base form gəlir. Bütün sual sözləri: A1-16 dərsinə baxın.

Where do you work?
Harada işləyirsən?
azərbaycancada söz sırası dəyişmir; ingiliscədə do + you
What does your sister do?
Bacın nə işlə məşğuldur?
onun işini soruşuruq
What time does the shop close?
Mağaza saat neçədə bağlanır?
shop = it → does
How do you say this word in English?
Bu sözü ingiliscə necə deyirlər?
ingiliscədə mübtəda you
What does this word mean?
Bu söz nə deməkdir?
«nə deməkdir» → What does … mean

5Do əsas feil kimi

Do həm də əsas feil ola bilər (do homework, do the shopping, do yoga). Onda inkar və sualda onu iki dəfə görürsünüz: əvvəl köməkçi feil, sonra əsas feil.

"What do you do?" "I'm a nurse."
«Nə işlə məşğulsunuz?» «Tibb bacısıyam.»
= sizin işiniz nədir?
I don't do much sport.
Mən çox idmanla məşğul olmuram.
sport (UK), sports (US)
Does he do the cooking at home?
Evdə yeməyi o bişirir?
does köməkçi feildir, do əsas feildir

6Be ilə do işlənmir

Be inkarı və sualı özü düzəldir (A1-03 dərsinə baxın). am / is / are ilə heç vaxt do / does işlətməyin. (Əmr cümlələri başqadır: Don't be late! — A1-18 dərsinə baxın.)

Are you hungry?
Acsan?
be: Do yoxdur
Is your brother a student?
Qardaşın tələbədir?
be özü qabağa keçir
She isn't at home today.
O, bu gün evdə deyil.
«deyil» → isn't, doesn't yox

Tez-tez edilən səhvlər

❌She don't like fish.
✅She doesn't like fish.
He / she / it → doesn't.
❌He doesn't works here.
✅He doesn't work here.
-s does sözünə keçir; əsas feildə -s olmur.
❌Does she lives in Paris?
✅Does she live in Paris?
Yalnız bir -s: does sözündə.
❌Where you live?
✅Where do you live?
Wh- sualına da köməkçi feil lazımdır.
❌I not like it.
✅I don't like it.
not üçün köməkçi feil do lazımdır.
❌Do you be hungry?
✅Are you hungry?
be ilə sualda do işlənmir.
❌"Do you like jazz?" "Yes, I like."
✅"Yes, I do."
Qısa cavabda köməkçi feil işlənir.
❌What does mean this word?
✅What does this word mean?
Köməkçi feil + mübtəda + base form.
⚠️You like pizza?
✅Do you like pizza?
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma bu, rahat danışıqda təəccüb və ya yoxlama üçündür; adi sual do ilə qurulur.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. Sual do olmadan. Azərbaycan dilində sual üçün söz sırasını dəyişmirik, köməkçi feil də yoxdur: «Hansı avtobusla gedirsən?», «Tural Bakıda yaşayır?». Ona görə ingiliscədə də sual sözündən sonra birbaşa mübtəda gəlir, yaxud sual yalnız intonasiya ilə qurulur. Wh- sualında do / does mütləqdir; hə / yox sualında isə adi forma Do / Does ilə başlayır.

❌Which bus you take to the office?
✅Which bus do you take to the office?
❌What time your brother finishes work?
✅What time does your brother finish work?
-s does sözünə keçir.
⚠️Tural lives in Baku?
✅Does Tural live in Baku?
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma bu, təəccüb və ya yoxlama sualıdır; adi sual Does ilə başlayır.

2. «Hə, oynayıram» → Yes, I play. Azərbaycan dilində qısa cavabda əsas feili təkrarlayırıq: «Şahmat oynayırsan?» «Hə, oynayıram.» İngiliscədə əsas feil təkrarlanmır, onun yerinə köməkçi feil gəlir.

❌"Do you play chess?" "Yes, I play."
✅"Yes, I do."
❌"Does Nigar know the address?" "No, she doesn't know."
✅"No, she doesn't."
Qısa cavab burada bitir.

3. İki dəfə -s. Azərbaycanca inkar feilin içində olur: «işləyir» → «işləmir», feilin qalan hissəsi dəyişmir. Ona görə ingiliscədə də works formasını saxlayıb qabağına doesn't qoymaq istəyirik. Amma -s yalnız bir dəfə olur: köməkçi feildə.

❌Leyla doesn't drinks tea.
✅Leyla doesn't drink tea.
❌Does your cousin plays the tar?
✅Does your cousin play the tar?
tar = Azərbaycan musiqi aləti

4. Be ilə do. Azərbaycancada «Yorğunsan?» və «İşləyirsən?» sualları eyni yolla qurulur, ona görə do bəzən be ilə də işlənir. İngiliscədə be sualı özü qurur.

❌Why do you are so tired?
✅Why are you so tired?
❌Does the museum is open today?
✅Is the museum open today?

Qarışdırmayın

be ilə suallar və başqa feillərlə suallar — Be özü qabağa keçir; başqa feillərə do / does lazımdır. A1-03 dərsinə baxın.

Is she a teacher?
O, müəllimdir?
be
Does she teach?
O, dərs deyir?
başqa feil: does

do (köməkçi feil) və do (əsas feil) — Köməkçi feil yalnız qrammatikanı daşıyır; əsas feil do isə «bir işlə məşğul olmaq» deməkdir.

Do you like it?
Xoşuna gəlir?
yalnız köməkçi feil
Do you do yoga?
Yoqa ilə məşğul olursan?
köməkçi feil + əsas feil

Who tamamlıq kimi və who mübtəda kimi — Who və ya what sualın mübtədası olanda do / does işlənmir (Who lives here?). Bu, A2-33 dərsində öyrədilir.

Who do you live with?
Kiminlə yaşayırsan?
you kiminləsə yaşayır: do
Who lives in that house?
O evdə kim yaşayır?
kimsə orada yaşayır: do yoxdur

Yazılış və tələffüz

  • does qısa cavablarda güclü deyilir: /dʌz/. Sualın əvvəlində isə çox vaxt zəifdir: /dəz/ (Does she…?). /ʌ/ qısa, açıq saitdir, dodaqlar yuvarlaqlaşmır; onu «u» kimi deməyin.
  • doesn't /ˈdʌznt/: /z/ ilə /n/ arasında sait yoxdur. Dil yerində qalır, hava burundan çıxır. Sonuna da sait artırmayın.
  • don't /dəʊnt/ (UK), /doʊnt/ (US) diftonqla deyilir: səs bir saitdən o birinə sürüşür. Azərbaycan dilində belə sürüşən saitlər yoxdur, ona görə düz, qısa «o» deməyin. don't sözü won't ilə qafiyələnir, want ilə yox.
  • Tez danışanda do you çox vaxt /djə/ və ya /dʒə/ olur: Where d'you live?
  • İnkarda don't və doesn't adətən vurğulu deyilir: I don't know. Qısa cavabda köməkçi feil güclüdür: Yes, I do.
  • don't / doesn't sözlərində apostrof not sözündəki o hərfinin yerini tutur.

Qızıl qayda

be feilindən (və sonra öyrənəcəyiniz can kimi modal feillərdən) başqa feillərlə inkar və sual üçün do / does işlədin. Not, sual və -s köməkçi feilə keçir; əsas feil base form formasında qalır. Azərbaycancadakı kimi sual sözündən sonra birbaşa mübtəda qoymayın: Where do you live?

Tapşırıqlar

A. Quruluş

İnkar və sual cümlələri qurun, köməkçi feili yazın.

  1. İnkar cümləsi qurun: I like tea.
  2. İnkar cümləsi qurun: He plays football.
  3. Sual qurun: You cook every day.
  4. Sual qurun: She works on Saturdays.
  5. Where your parents live?
  6. What time the film start?

B. Məna

Düzgün variantı seçin.

  1. Düzgün cavabı seçin: … you tired?
  2. Düzgün cavabı seçin: … your brother speak French?
  3. "Does your flat have a balcony?" sualına düzgün cavabı seçin: …
  4. "What do you do?" nəyi soruşur? …

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. She doesn't goes to school.
  2. Do you are happy?
  3. Where you work?
  4. Does your sister live in Rome?

D. Mətndə

Dialoqu tamamlayın.

A new neighbour
Ella: Hi! 15 you live in this building?
Sam: Yes, I 16. I'm in flat 4. And you?
Ella: Flat 9. Where 17 you work?
Sam: In a hotel near the station. My wife 18 work — she's a student. What 19 you do?
Ella: I'm a teacher. But I 20 work on Fridays!

E. Sizin növbəniz

İngiliscə yazın.

  1. Həftə sonu etmədiyiniz iki şey yazın.
  2. Yeni sinif yoldaşınız üçün üç sual yazın (biri Where ilə, biri What ilə, biri hə / yox sualı).
Cavablar

A. Quruluş

  1. I don't like tea. / I do not like tea.
  2. He doesn't play football. / He does not play football.
  3. Do you cook every day?
  4. Does she work on Saturdays?
  5. do
  6. does

B. Məna

  1. Are
  2. Does
  3. Yes, it does.
  4. your job

C. Səhvi tapın

  1. She doesn't go to school.
  2. Are you happy?
  3. Where do you work?
  4. ✓ Does your sister live in Rome?

D. Mətndə

  1. Do
  2. do
  3. do
  4. doesn't / does not
  5. do
  6. don't / do not

E. Sizin növbəniz

  1. I don't get up early. I don't work.
  2. Where do you live? What do you do? Do you like music?

F. Qarışıq təkrar

  1. watches
  2. Is
  3. her
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play