Present Simple oʻzbekcha: I work, she works — -s qoʻshimchasi qachon kerak?
Present Simple: I Work, She Works
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz Present Simple (hozirgi oddiy zamon) yordamida odatlaringiz va kundalik ishlaringiz, hayotingizdagi faktlar va doim toʻgʻri boʻlgan narsalar haqida gapira olasiz. He, she va it bilan keladigan -s qoʻshimchasini toʻgʻri yoza va talaffuz qila olasiz.
Asosiy gʻoya
Present Simple aslida «aynan shu daqiqa» haqida emas. U umuman toʻgʻri boʻlgan narsalar haqida: muntazam nima qilasiz, qayerda yashaysiz, nimani yoqtirasiz, dunyo qanday ishlaydi. Uni oʻzingizning profil sahifangiz deb tasavvur qiling: I live in Lima. I work in a hotel. I love jazz. I play tennis on Sundays. Bu faktlar uzoq vaqt toʻgʻri boʻlib qoladi.
Shakli juda oddiy. Feʼlning asosiy shakli (base form) ishlatiladi, yaʼni lugʻatda turgan, to siz shakli: work, live, play. Faqat bitta guruh boshqacha: he, she, it (va bitta odam yoki narsa). Ular bilan feʼlga qoʻshimcha -s qoʻshiladi: I work → she works.
Nega faqat shu yerda? Qadimgi ingliz tilida shaxs qoʻshimchalari koʻp boʻlgan, bugun ulardan faqat shu bittasi qolgan. U kichkina, lekin tushib qolsa, tinglovchi darrov sezadi. Shuning uchun buni odatga aylantiring: he / she / it → -s.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida feʼl har bir shaxsda oʻz qoʻshimchasini oladi: ishlayman, ishlaysiz, ishlaydi, ishlaymiz. Ingliz tilida esa faqat bitta qoʻshimcha bor: he / she / it bilan -s. Qolgan hamma shaxslarda feʼl yalangʻoch qoladi. Yana bir farq: oʻzbekchada «u ishlaydi» ham, «ular ishlaydi» ham bir xil -ydi bilan aytiladi, inglizchada esa she works, lekin they work. Oʻzbekchadagi -a / -y shakli («ishlayman») kelasi zamonni ham bildiradi («Ertaga ishlayman»); Present Simple esa asosan odat va faktlar uchun, rejalar uchun boshqa shakllar bor (A2-05 ga qarang).
| Oʻzbekcha | Inglizcha | Farqi |
|---|---|---|
| Men mehmonxonada ishlayman. | I work in a hotel. | oʻzbekchada shaxs qoʻshimchasi bor; inglizchada I bilan feʼlga hech narsa qoʻshilmaydi |
| U mehmonxonada ishlaydi. | She works in a hotel. | -ydi taxminan -s ga mos; «u» esa he yoki she boʻladi |
| Ota-onam Leedsda yashaydi. | My parents live in Leeds. | oʻzbekchada birlik va koʻplik bir xil -ydi; inglizchada koʻplikda -s yoʻq |
| Bugun uydan ishlayapman. | I'm working from home today. | -yap- → Present Continuous: A1-22 ga qarang |
| U hamshira. / U kasalxonada ishlaydi. | She's a nurse. / She works in a hospital. | kim ekani → be; nima qilishi → harakat feʼli, is qoʻshilmaydi |
Xulosa: oʻzbekchada qoʻshimchasiz feʼl yoʻq, shuning uchun inglizchada ham har shaxsga biror narsa qoʻshgimiz keladi (I am work, they works). Esda tuting: inglizchada qoʻshimcha faqat bitta joyda, he / she / it bilan.
Tuzilish
Darak gap (affirmative)
| Ega | Feʼl | Misol |
|---|---|---|
| I / you / we / they | base form | I work in a hotel. |
| he / she / it | base form + -s | She works in a hotel. |
| koʻplikdagi ot (my parents, the kids) | base form | My parents live in Leeds. |
| birlikdagi ot (my mum, the shop) | base form + -s | The shop opens at nine. |
he / she / it shaklining imlosi
| Feʼl qanday tugaydi | Qoida | Misollar |
|---|---|---|
| koʻpchilik feʼllar | + s | work → works, eat → eats, play → plays |
| -s, -ss, -sh, -ch, -x, -z | + es | miss → misses, wash → washes, watch → watches, fix → fixes |
| go, do | + es | go → goes, do → does |
| undosh + y | y → ies | study → studies, try → tries, carry → carries |
| unli + y | + s | play → plays, buy → buys, enjoy → enjoys |
| have | notoʻgʻri shakl | have → has |
Qoʻllanish
1Odatlar va kundalik ishlar
Muntazam qiladigan ishlaringiz uchun Present Simple ishlating. every day (har kuni), on Mondays (dushanba kunlari), in the morning (ertalab) kabi vaqt ifodalari u bilan koʻp keladi.
2Oʻzingiz va boshqalar haqidagi faktlar
Kasb, yashash joyi va uzoq vaqt oʻzgarmaydigan boshqa faktlar uchun ishlating.
3Doimiy holatlar, yoqtirish va his-tuygʻular
like, love, hate, want, need, know kabi feʼllar harakatni emas, holatni bildiradi. Ular odatda Present Simple da keladi (batafsil: A1-23). Oʻzbekchada baʼzan bu yerda «bilyapman», «yoqtiryapman» deymiz, lekin inglizchada I know, I like.
4Umumiy haqiqatlar va narsalar qanday ishlashi
Dunyo haqidagi faktlar va muntazam takrorlanadigan narsalar, masalan, ish vaqti uchun ishlating.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «-man» = am? Maktabda koʻpincha «-man = am» deb oʻrganamiz («talabaman» = I'm a student). Keyin «oʻynayman», «gaplashadi» kabi feʼllarga ham shu koʻprikni qoʻshib yuboramiz. Lekin feʼl bor joyda am / is / are kerak emas: harakat feʼli oʻzi kesim.
2. «U ishlaydi», «ular ishlaydi». Oʻzbekchada uchinchi shaxsda birlik va koʻplik koʻpincha bir xil eshitiladi: «Ukam ishlaydi», «Ukalarim ishlaydi». Shuning uchun -s ni koʻplikdagi egaga ham qoʻshib qoʻyamiz. Inglizchada -s faqat bitta odam yoki narsa bilan keladi.
3. «U» → he yoki she? Oʻzbekchada feʼl ham, olmosh ham jinsni koʻrsatmaydi: «U shifoxonada ishlaydi». Inglizchada esa -s bilan birga he yoki she ni ham tanlash kerak.
4. Doimiy ish uchun «-yapti». Ogʻzaki nutqda «Dadam aeroportda ishlayapti» deb doimiy ish haqida ham -yap- ishlatamiz. Inglizchada is working «hozir, vaqtincha» degan maʼnoni beradi. Doimiy ish, uy va odatlar uchun Present Simple ishlating.
Adashtirmang
Present Simple va Present Continuous — Present Simple = odatlar, faktlar, doimiy holatlar. Present Continuous = hozir yoki shu kunlarda boʻlayotgan narsa: A1-22 va A1-23 ga qarang. Oʻzbekchada bu farq -a/-y («ishlayman») va -yap- («ishlayapman») orqali koʻrinadi.
be va harakat feʼllari — Harakat feʼli bor gapda am / is / are kerak emas. A1-02 ga qarang.
Otdagi -s va feʼldagi -s — Otdagi -s «bittadan koʻp» degani (A1-05 ga qarang); feʼldagi -s esa «he / she / it» degani. Bitta gapda odatda ulardan faqat bittasi -s oladi!
Imlo va talaffuz
-s / -es qoʻshimchasi xuddi koʻplikdagi otlardagi kabi uch xil talaffuz qilinadi (A1-05 ga qarang). Bu feʼlning oxirgi tovushiga bogʻliq, harfiga emas.
| Oxirgi tovush | Qoʻshimcha qanday eshitiladi | Misollar |
|---|---|---|
| jarangsiz /p/ /t/ /k/ /f/ /θ/ | /s/ — bus dagi s kabi | stops, gets, works, laughs |
| jarangli tovushlar va unlilar | /z/ — zoo dagi z kabi | lives, plays, goes, runs |
| /s/ /z/ /ʃ/ /tʃ/ /dʒ/ | /ɪz/ — qoʻshimcha boʻgʻin, «iz» | misses, uses, washes, watches, changes |
- /z/ ni jarangli ayting. Koʻp oʻzbekzabonlar soʻz oxiridagi jarangli undoshni jarangsiz qiladi («kitob» → [kitop]); shunda lives «livs», plays «pleys» boʻlib qoladi. Tomogʻingizga barmogʻingizni qoʻyib, oxirida titrashni sezing.
- Ikkita alohida talaffuz: does /dʌz/ — oʻrtadagi unli qisqa, ogʻiz yarim ochiq, xuddi cup dagi kabi; uni «dous» yoki «duus» deb oʻqimang. says /sez/ — unli bed dagi /e/; yozilishiga qarab «seyz» deb oʻqimang. Ingliz soʻzlari oʻzbek lotin yozuvidagi kabi yozilishicha oʻqilmaydi.
- has /hæz/ — bitta boʻgʻin. /æ/ uchun ogʻizni keng oching, til pastda turadi.
- «iz» qoʻshimcha boʻgʻini qisqa va kuchsiz. Urgʻu oʻzbekchadagidek oxirgi boʻgʻinga oʻtmaydi: WATCH-es, WASH-es, urgʻu birinchi boʻgʻinda.
Oltin qoida
Present Simple = umuman toʻgʻri boʻlgan narsalar (odatlar, faktlar, holatlar). He / she / it → base form + -s; qolgan hamma egalar bilan → base form. Feʼl bor joyda am / is / are qoʻshmang.
Mashqlar
A. Tuzilish
Present Simple ishlating.
-
She (live) in Toronto.
-
My parents (work) at the weekend.at the weekend (UK), on the weekend (US)
-
He (study) law.
-
The train (leave) at 8:15.
-
My dog (love) the park.
-
Tom (fix) computers.
-
She (go) to bed at eleven.
-
My grandmother (have) a garden.
B. Maʼno
Toʻgʻri javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: My parents … in Rome.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: The shop … at nine.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: The students … hard.
-
Qaysi feʼlning oxirida qoʻshimcha boʻgʻin bor? …
-
Toʻgʻri javobni tanlang: She … in a hospital.
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
My brother play the guitar.
-
Water freeze at 0°C.
-
I'm live near the station.
-
He studys medicine.
-
My parents have a small car.
D. Kontekstda
Present Simple ishlating.
Kenji 19 (live) in Osaka. He 20 (work) in a hospital — he's a nurse. He 21 (get) up at six and 22 (go) to work by bike. His wife, Yuki, 23 (teach) English. They 24 (have) two children. In the evening, Yuki 25 (watch) TV and Kenji 26 (study) Spanish.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Kundalik ishlaringiz haqida uchta gap yozing.
-
Bir doʻstingiz yoki oila aʼzongiz haqida uchta fakt yozing. He yoki she ishlating.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A1-02 To Be (am, is, are) oʻzbekcha: qachon va qanday ishlatiladi — misollar va mashqlar Toʻgʻrilang: I am agree with you.
-
A1-05 Ingliz tilida koʻplik: otlarning koʻplik shakli (-s, -es, children, people) oʻzbekcha one watch → two
-
A1-11 There is va There are oʻzbekcha: «bor» va «yoʻq» ingliz tilida qanday aytiladi? ___ a good café near my office. …
Javoblar
A. Tuzilish
- lives
- work
- studies
- leaves
- loves
- fixes
- goes
- has
B. Maʼno
- live
- opens
- work
- washes
- works
C. Xatoni toping
- My brother plays the guitar. / My brothers play the guitar.
- Water freezes at 0°C.
- I live near the station.
- He studies medicine.
- ✓ My parents have a small car.
D. Kontekstda
- lives
- works
- gets
- goes
- teaches
- have
- watches
- studies
E. Sizning navbatingiz
- I get up at seven. I drink coffee at home. I go to work by bus.
- My sister lives in Madrid. She works in a bank. She loves cats.
F. Aralash takrorlash
- I agree with you.
- watches
- There's
