SlowingoQrammatika
A1 2 / 32

To Be (am, is, are) azərbaycanca: nə vaxt və necə işlənir, nümunələr və tapşırıqlar

To Be: am / is / are

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz am, is və are ilə kiminsə kim olduğunu, peşəsini, haradan olduğunu, neçə yaşı olduğunu, özünü necə hiss etdiyini və harada olduğunu ingiliscə deyə biləcəksiniz.

Əsas fikir

Adi ingilis cümləsində feil olmalıdır. Amma bəzən heç bir hərəkət yoxdur: heç kim qaçmır, yemək yemir, işləmir. Biz sadəcə kiminsə kim olduğunu, necə olduğunu və ya harada olduğunu demək istəyirik. İngilis dili belə cümlədə də feil tələb edir. Bu, be feilidir.

Be feilini körpü kimi təsəvvür edin. Körpünün bir tərəfində insan və ya əşya durur. O biri tərəfində onun haqqında məlumat. She — is — a doctor. Körpü olmasa, cümlə çaya düşür: «She a doctor» düzgün ingiliscə deyil.

Bizim üçün ən vacib məqam budur. Azərbaycan dilində «Mən tələbəyəm», «Biz dostuq» deyirik: burada körpü var, amma ayrıca söz deyil, şəkilçidir: -yəm, -uq. «O həkimdir» cümləsində körpü -dir şəkilçisidir, danışıqda isə çox vaxt onu da demirik: «O həkim», «Qardaşım evdə». İngilis dilində körpü həmişə ayrıca sözdür və onu heç vaxt atmaq olmaz.

İndiki zamanda be feilinin üç forması var: am, is və are. Hansının lazım olduğunu ondan əvvəl gələn mübtəda (subject) həll edir. Bu üç cütü yadda saxlasanız, ilk gündən yüzlərlə cümlə qura bilərsiniz.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycan dilində kiminsə kim və ya necə olduğunu demək üçün ayrıca feil lazım deyil. Bu işi xəbərlik şəkilçiləri görür: müəlliməm, həkimsiniz, dostuq, həkimdir. Üçüncü şəxsdə -dır / -dir danışıqda çox vaxt düşür: «O həkim», «Valideynlərim evdə». Buna görə azərbaycandilli öyrənənlər ən çox məhz is və are sözlərini buraxırlar. Daha iki fərq var. Birincisi: azərbaycan dilində artikl yoxdur, «bir» sözü isə məcburi deyil; ingilis dilində bir nəfərin peşəsindən əvvəl a / an mütləqdir. İkincisi: azərbaycan dilində «o» həm kişiyə, həm qadına, həm də əşyaya deyilir; ingilis dilində hər dəfə he, she və ya it seçmək lazımdır.

AzərbaycancaİngiliscəFərq
Mən müəlliməm.I'm a teacher.-əm təxminən am sözünə uyğundur; amma ingiliscədə a da lazımdır
O həkim(dir).She is a doctor.danışıqda -dir çox vaxt düşür; ingiliscədə is mütləqdir, «o» isə he və ya she olur
Valideynlərim evdə(dir).My parents are at home.-də → at / in / on, üstəlik are lazımdır
Mənim 25 yaşım var. / 25 yaşındayam.I'm 25.yaş: be + rəqəm; have yox, tək years da yox, ya rəqəm, ya years old
Mən acam.I'm hungry.burada quruluş eynidir: sifət + -am → am + sifət
Mən yorulmuşam.I'm tired.azərbaycancada feil (-mış formasında), mənası isə indiki vəziyyətdir; ingiliscədə am + sifət (tired)
Uşaqlar üşüyür.The children are cold.azərbaycancada feil (üşümək); ingiliscədə are + sifət (cold)
Mən itlərdən qorxuram.I'm afraid of dogs.azərbaycancada feil və -dən; ingiliscədə am + afraid + of (from deyil)
Bu gün soyuqdur. / Saat üçdür.It's cold today. / It's three o'clock.hava və vaxt: azərbaycancada it kimi mübtəda yoxdur; ingiliscədə it's mütləqdir
Mən razıyam.I agree.«razı» sifətdir, ona görə -yam alır; ingiliscə agree isə feildir, am lazım deyil

Nəticə: azərbaycanca cümlənizdə xəbərlik şəkilçisi olsa da (-am, -san, -dır), olmasa da, ingiliscədə körpünü qoyun: am, is və ya are. Mübtədaya da diqqət edin: «o» deyirsinizsə, kişidir, qadındır, yoxsa əşyadır, buna görə he, she və ya it seçin.

Quruluş

Şəxs əvəzlikləri (subject pronouns)

PronounAzərbaycancaKimi bildirir
Iməndanışan (həmişə böyük hərflə yazılır)
yousən, sizdinləyən: bir nəfər və ya bir neçə nəfər; nəzakət fərqi yoxdur
heo (kişi)bir kişi və ya oğlan
sheo (qadın)bir qadın və ya qız
ito, bu (əşya, heyvan)bir əşya, bir heyvan, hava, vaxt
webizdanışan və başqaları
theyonlarbaşqa insanlar və ya əşyalar (cəm)

Am / is / are

MübtədaTam formaContraction (qısaldılmış forma)
II amI'm
youyou areyou're
hehe ishe's
sheshe isshe's
itit isit's
wewe arewe're
theythey arethey're

İsimlərlə də eyni qayda işləyir: bir insan və ya əşya → is (My brother is…, The car is…); iki və daha çox → are (My parents are…, The keys are…).

Cümlə nümunəsi

MübtədabeMəlumat
Iama student.
Sheisfrom Brazil.
Theyareat home.

Yadda saxlayın: azərbaycan dilində xəbər cümlənin sonunda gəlir («Mən evdəyəm»). İngilis dilində sıra başqadır: əvvəl mübtəda, dərhal sonra be, sonra məlumat: I'm at home.

İstifadə

1Kimlik və ad

Kiminsə kim olduğunu demək üçün be işlədin.

I'm Daniel.
Mən Danieləm.
-əm şəkilçisinin yerinə ingiliscədə ayrıca söz: am
Emma is my sister.
Emma mənim bacımdır.
sister = bacı; danışıqda «Emma mənim bacım» da deyirik, ingiliscədə is mütləqdir
We are friends.
Biz dostuq.
-uq şəkilçisinin yerinə are
They're my neighbours.
Onlar mənim qonşularımdır.
neighbours (UK), neighbors (US)

2Peşə

Bir nəfərin peşəsini deyəndə ingiliscədə a və ya an lazımdır. Azərbaycanca «Mən müəlliməm» deyirik, «bir» sözünü əlavə etmirik, amma ingiliscədə a/an atmaq olmaz. İki və daha çox adamdan danışanda peşə cəmdə gəlir və a/an işlənmir.

I'm a teacher.
Mən müəlliməm.
«bir» demiriksə də, ingiliscədə a mütləqdir
I am a student.
Mən tələbəyəm.
student = tələbə də, şagird də
She is a doctor.
O həkimdir.
«o» qadındır, ona görə she
She's an engineer.
O mühəndisdir.
qadın → she; sait səsdən əvvəl an
He is a nurse.
O tibb qardaşıdır.
kişi → he; nurse həm tibb bacısı, həm də tibb qardaşı deməkdir
My parents are doctors.
Valideynlərim həkimdir.
azərbaycancada «həkim» tək qala bilər; ingiliscədə doctors, a/an yoxdur

3Millət və haradan olmaq

be + millət və ya be + from + ölkə / şəhər işlədin. Azərbaycancadakı -dan/-dən («Yaponiyadan») burada from sözünə uyğundur.

I'm Canadian.
Mən kanadalıyam.
azərbaycancada millət adı kiçik hərflə, ingiliscədə böyük hərflə yazılır
She's from Japan.
O, Yaponiyadandır.
qadın → she; -dandır → is from
We are from a small town near Madrid.
Biz Madridin yaxınlığındakı kiçik bir şəhərdənik.
-dənik → are from
My grandparents are from Lagos.
Babamla nənəm Laqosdandır.
grandparents = baba və nənə

4Yaş

İngilis dilində yaş be + rəqəm (+ years old) ilə deyilir; have işlənmir. Azərbaycanca «Mənim 25 yaşım var» və ya «25 yaşındayam» deyirik; ingiliscədə mübtəda və be lazımdır, years sözü isə tək işlənmir. (Rəqəmlər: A1-04 dərsinə baxın.)

I'm 25.
Mənim 25 yaşım var.
«yaşım var» → I have deyil, I'm + rəqəm
My son is six years old.
Oğlum altı yaşındadır.
yaşındadır → is … years old
Our cat is twelve.
Pişiyimizin on iki yaşı var.
«yaşı var» olsa da, ingiliscədə is

5Hisslər və vəziyyət

hungry (ac), thirsty (susuz), cold (soyuq, üşümüş), hot (isti), tired (yorğun), afraid (qorxan) ingilis dilində sifətdir, ona görə be feilindən sonra gəlir. Azərbaycan dilində bəzilərini də sifətlə deyirik («Mən acam», «Biz xoşbəxtik»), burada quruluş eynidir. Amma bir çoxunu feillə deyirik: «yorulmuşam», «üşüyürəm», «qorxuram». İngiliscədə isə həmişə be + sifət.

I'm hungry.
Mən acam.
quruluş eynidir: ac + -am → am + hungry
She's tired today.
O, bu gün yorğundur.
«o» qadındır → she; «yorulub» desək də, ingiliscədə is + tired
We are very happy.
Biz çox xoşbəxtik.
-ik şəkilçisinin yerinə are
The children are cold.
Uşaqlar üşüyür.
azərbaycancada feil; ingiliscədə are + cold (sifət)
I'm afraid of dogs.
Mən itlərdən qorxuram.
azərbaycancada feil və -dən; ingiliscədə am + afraid + of

6Təsvir

İnsanları və əşyaları təsvir etmək üçün be + sifət işlədin. İngilis dilində sifət təkdə də, cəmdə də dəyişmir: new, new shoes.

The room is small.
Otaq kiçikdir.
Your house is beautiful.
Eviniz çox gözəldir.
My shoes are new.
Ayaqqabılarım təzədir.
shoes cəmdir → are; new dəyişmir
He's tall and friendly.
O, hündürboy və mehribandır.
kişi → he
My brother is tall.
Qardaşım hündürboydur.
danışıqda «Qardaşım hündürboy» da deyirik; ingiliscədə is mütləqdir

7Yer

Kiminsə və ya nəyinsə harada olduğunu demək üçün be + yer işlədin. Azərbaycancada yeri yerlik halın şəkilçisi (-da/-də) göstərir və o sözün sonuna artırılır («çantamda»). İngiliscədə isə at / in / on sözdən əvvəl gəlir (ön söz), hansının lazım olduğunu da məna həll edir.

I'm at work.
Mən işdəyəm.
-də + -yəm → am at
My keys are in my bag.
Açarlarım çantamdadır.
cəm: keys → are; -da → in
Paris is in France.
Paris Fransadadır.
They're at the station.
Onlar vağzaldadırlar.
-da → at
My parents are at home.
Valideynlərim evdədir.
«evdə» → at home (in home deyil)

8Hava, vaxt və əşyalar üçün it

İngilis cümləsində mübtəda mütləqdir, hətta real bir «adam» olmasa belə. Belə hallarda it işlədin. Azərbaycanca «Bu gün soyuqdur», «Saat üçdür», «Masanın üstündədir» deyirik, it kimi heç bir mübtəda olmur; ingiliscədə isə it sözünü atmaq olmaz.

It's cold today.
Bu gün soyuqdur.
azərbaycancada mübtəda yoxdur; ingiliscədə It's
It is three o'clock.
Saat üçdür.
It's Monday.
Bu gün bazar ertəsidir.
"Where's my phone?" "It's on the table."
«Telefonum haradadır?» «Masanın üstündədir.»
azərbaycancada «o» demirik; ingiliscədə It's

Tez-tez edilən səhvlər

❌She a doctor.
✅She is a doctor.
Körpü (be) lazımdır.
❌I have 20 years.
✅I am 20 (years old).
Yaş have ilə yox, be ilə deyilir.
❌I am hunger.
✅I am hungry.
be feilindən sonra isim (hunger) yox, sifət (hungry) gəlir.
❌He is engineer.
✅He is an engineer.
Bir nəfərin peşəsindən əvvəl a/an lazımdır.
❌My friends is here.
✅My friends are here.
Cəm mübtəda → are.
❌Is cold today.
✅It is cold today.
Cümləyə it mübtədası lazımdır.
❌I is happy.
✅I am happy.
I həmişə am ilə gəlir.
❌I am agree.
✅I agree.
agree özü feildir, ona be lazım deyil. A1-12 dərsinə baxın.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. Üçüncü şəxsdə körpü itir. «Mən tələbəyəm» cümləsində körpü -yəm şəkilçisində görünür. Amma danışıqda «Bu tapşırıq çox asan», «Aysel ilə Murad indi kitabxanada» deyirik, xəbərə heç bir şəkilçi artırmırıq. Sözbəsöz tərcümə etsəniz, is / are yox olur. Xüsusən tez danışanda diqqətli olun.

❌This exercise very easy.
✅This exercise is very easy.
❌Aysel and Murad in the library now.
✅Aysel and Murad are in the library now.
İki nəfər → are.

2. «O» → he, yoxsa she? Azərbaycan dilində «o» həm kişiyə, həm qadına, həm də əşyaya deyilir, feil də cinsi göstərmir. Buna görə eyni söhbətdə he və she tez-tez qarışır. İngiliscədə hər dəfə seçmək lazımdır: kişi → he, qadın → she, əşya və ya heyvan → it.

⚠️My aunt is a dentist. He is very kind.
✅My aunt is a dentist. She is very kind.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma he kişi deməkdir; xala qadındır, ona görə she.
⚠️Kamran is my cousin. She is a footballer.
✅Kamran is my cousin. He is a footballer.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma she qadın deməkdir; Kamran kişidir, ona görə he.

3. «Yaşım var» → I have … years. Azərbaycanca «Babamın 70 yaşı var» deyirik, ona görə ingiliscədə have işlətmək çox asandır. «19 yaşındadır» formasından isə years sözü qalır, old düşür. İngiliscədə yaş be ilə deyilir: ya təkcə rəqəm, ya da tam years old.

❌My grandfather has 70 years.
✅My grandfather is 70. və ya My grandfather is 70 years old.
❌Tural is nineteen years.
✅Tural is nineteen. və ya Tural is nineteen years old.

4. «Razıyam» → I am agree. Azərbaycan dilində «razı» sifətdir, ona görə «Mən razıyam», «Biz razıyıq» deyirik, xəbərlik şəkilçisi ilə. İngiliscə agree isə feildir (razılaşmaq), ona am / is / are artırılmır.

❌We are agree with you.
✅We agree with you.
❌My parents are agree.
✅My parents agree.
agree feildir: be lazım deyil.

5. Hava və vaxt: mübtəda yoxdur. Azərbaycanca «Gecdir», «Yeddi yarımdır» deyirik və cümlə hazırdır. Sözbəsöz tərcümədə yalnız is qalır. İngiliscədə belə cümlələrdə it mübtədası mütləqdir.

❌Is late. Let's go home.
✅It's late. Let's go home.
❌Is half past seven.
✅It's half past seven.
vaxt: it is

Qarışdırmayın

be və have — be kiminsə kim və ya necə olduğunu bildirir; have kimin nəyi olduğunu bildirir. Azərbaycan dilində sahiblik «var» sözü ilə deyilir («Mənim maşınım var»); ingiliscədə have yalnız sahiblik üçündür, aclıq və yaş üçün yox. A1-14 dərsinə baxın.

I'm hungry.
Mən acam.
vəziyyət: be; «I have hunger» deyil
I have a car.
Mənim maşınım var.
sahiblik: A1-14 dərsinə baxın

it's və its — it's = it is; its = onun (əşyanın və ya heyvanın). A1-08 dərsinə baxın.

It's a big dog.
Bu, böyük itdir.
The dog is in its bed.
İt öz yerindədir.
its = onun; azərbaycancada burada «öz»

be və hərəkət feilləri (action verbs) — Cümlədə hərəkət feili varsa, o əsas feildir və ona be artırılmır. A1-12 dərsinə baxın.

I'm a student.
Mən tələbəyəm.
be: kimlik
I study English.
Mən ingilis dili öyrənirəm.
hərəkət feili: am artırılmır

Yazılış və tələffüz

  • Qısaldılmış formada apostrof (') düşən hərfin yerini tutur: I am → I'm, she is → she's, they are → they're.
  • Qısaldılmış formalar şifahi nitqdə və qeyri-rəsmi yazıda normaldır. Rəsmi yazıda tam formaları işlədin.
  • I cümlənin ortasında da həmişə böyük hərflə yazılır. Millət adı da böyük hərflə başlayır: I'm Canadian, She's Azerbaijani. Azərbaycancada «mən» və «azərbaycanlı» kiçik hərflə yazıldığı üçün bunu unutmaq asandır.
  • they're, their və there eyni səslənir: /ðeə/ (UK), /ðer/ (US). İlk səs /ð/ azərbaycan dilində yoxdur: dilin ucunu üst və alt dişlərin arasına azca çıxarın və səsli deyin. Onu z və ya d ilə əvəz etməyin. Yalnız they're «they are» deməkdir.
  • you're və your çox vaxt eyni səslənir. Yalnız you're «you are» deməkdir.
  • he's /hiːz/ və his /hɪz/ sözlərindəki saitlər fərqlidir. Azərbaycan dilində uzun və qısa sait fərqi yoxdur, ona görə buna xüsusi diqqət edin. /iː/ uzun və gərgindir, dodaqlar gülümsəyirmiş kimi yanlara çəkilir; /ɪ/ qısa və boşdur, dil bir az aşağıda durur.
  • am vurğulu deyiləndə /æm/ səslənir. Bu sait azərbaycan dilindəki ə səsinə çox yaxındır, ona görə sizin üçün asandır.
  • we're /wɪə/ (UK) sözündəki /w/ səsi v deyil: dişlər dodağa toxunmur, dodaqlar dairəvi şəkildə irəli uzanır və tez açılır.
  • I'm bir hecadır; sonuna sait artırmayın.
  • İsimdən sonra is şifahi nitqdə və qeyri-rəsmi yazıda tez-tez qısalır: My name's Anna. The coffee's hot. Amma /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ səsləri ilə bitən isimlərdən sonra (bus, box, church kimi) tam formanı yazın: The bus is late.

Qızıl qayda

Mübtədanı təsvirlə, peşə ilə, yerlə və ya yaşla bağlamaq lazımdır, amma cümlədə hərəkət feili yoxdur? be işlədin: I → am, he / she / it / bir əşya → is, you / we / they / çox əşya → are. Azərbaycanca «O həkim», «25 yaşım var» desək də, ingiliscədə körpünü atmaq olmaz: She's a doctor. I'm 25. «O» deyirsiniz? he və ya she seçin.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

Cümlələri be feilinin düzgün forması ilə tamamlayın.

  1. I a student.
  2. My mother a nurse.
  3. We from Mexico.
  4. It hot today.
  5. The books on the desk.
  6. Qısaldılmış formanı yazın: they are

B. Məna

Düzgün cavabı seçin.

  1. Düzgün cavabı seçin: … Friday!
  2. Düzgün cavabı seçin: My parents … at home.
  3. Yaşı düzgün bildirən cümləni seçin: …
  4. Düzgün cavabı seçin: … a pilot.

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. He 30 years old.
  2. I have hungry.
  3. She is doctor.
  4. My brothers are tall.

D. Mətndə

Dialoqu tamamlayın.

At a party
Lina: Hi! I 15 Lina. And he 16 my friend Tom.
Tom: Hello! We 17 from Dublin.
Ana: Nice to meet you. 18 cold in here!
Lina: Yes! And I 19 hungry. The food is over there.

E. Sizin növbəniz

Özünüz və bir dostunuz haqqında ingiliscə yazın.

  1. Özünüz haqqında üç cümlə yazın: adınız, işiniz və ya təhsiliniz və haradan olduğunuz.
  2. Bir dostunuz haqqında iki cümlə yazın: onun yaşı və bu gün özünü necə hiss etdiyi.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsi təkrarlayın.

  1. A1-01 İngilis dilində söz sırası azərbaycanca: cümlə necə qurulur (Subject + Verb + Object)
    Sözləri düzgün sıraya qoyun: happy / are / we
Cavablar

A. Quruluş

  1. am
  2. is
  3. are
  4. is
  5. are
  6. they're

B. Məna

  1. It's
  2. are
  3. I am 30.
  4. He's

C. Səhvi tapın

  1. He is 30 years old. / He's 30 years old.
  2. I am hungry. / I'm hungry.
  3. She is a doctor. / She's a doctor.
  4. ✓ My brothers are tall.

D. Mətndə

  1. am / 'm
  2. is / 's
  3. are / 're
  4. It's / It is
  5. am / 'm

E. Sizin növbəniz

  1. I'm Sara. I'm a student. I'm from Brazil.
  2. My friend Leo is 28. He's tired today.

F. Qarışıq təkrar

  1. We are happy.
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play