To Be (am, is, are) azərbaycanca: nə vaxt və necə işlənir, nümunələr və tapşırıqlar
To Be: am / is / are
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz am, is və are ilə kiminsə kim olduğunu, peşəsini, haradan olduğunu, neçə yaşı olduğunu, özünü necə hiss etdiyini və harada olduğunu ingiliscə deyə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Adi ingilis cümləsində feil olmalıdır. Amma bəzən heç bir hərəkət yoxdur: heç kim qaçmır, yemək yemir, işləmir. Biz sadəcə kiminsə kim olduğunu, necə olduğunu və ya harada olduğunu demək istəyirik. İngilis dili belə cümlədə də feil tələb edir. Bu, be feilidir.
Be feilini körpü kimi təsəvvür edin. Körpünün bir tərəfində insan və ya əşya durur. O biri tərəfində onun haqqında məlumat. She — is — a doctor. Körpü olmasa, cümlə çaya düşür: «She a doctor» düzgün ingiliscə deyil.
Bizim üçün ən vacib məqam budur. Azərbaycan dilində «Mən tələbəyəm», «Biz dostuq» deyirik: burada körpü var, amma ayrıca söz deyil, şəkilçidir: -yəm, -uq. «O həkimdir» cümləsində körpü -dir şəkilçisidir, danışıqda isə çox vaxt onu da demirik: «O həkim», «Qardaşım evdə». İngilis dilində körpü həmişə ayrıca sözdür və onu heç vaxt atmaq olmaz.
İndiki zamanda be feilinin üç forması var: am, is və are. Hansının lazım olduğunu ondan əvvəl gələn mübtəda (subject) həll edir. Bu üç cütü yadda saxlasanız, ilk gündən yüzlərlə cümlə qura bilərsiniz.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində kiminsə kim və ya necə olduğunu demək üçün ayrıca feil lazım deyil. Bu işi xəbərlik şəkilçiləri görür: müəlliməm, həkimsiniz, dostuq, həkimdir. Üçüncü şəxsdə -dır / -dir danışıqda çox vaxt düşür: «O həkim», «Valideynlərim evdə». Buna görə azərbaycandilli öyrənənlər ən çox məhz is və are sözlərini buraxırlar. Daha iki fərq var. Birincisi: azərbaycan dilində artikl yoxdur, «bir» sözü isə məcburi deyil; ingilis dilində bir nəfərin peşəsindən əvvəl a / an mütləqdir. İkincisi: azərbaycan dilində «o» həm kişiyə, həm qadına, həm də əşyaya deyilir; ingilis dilində hər dəfə he, she və ya it seçmək lazımdır.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| Mən müəlliməm. | I'm a teacher. | -əm təxminən am sözünə uyğundur; amma ingiliscədə a da lazımdır |
| O həkim(dir). | She is a doctor. | danışıqda -dir çox vaxt düşür; ingiliscədə is mütləqdir, «o» isə he və ya she olur |
| Valideynlərim evdə(dir). | My parents are at home. | -də → at / in / on, üstəlik are lazımdır |
| Mənim 25 yaşım var. / 25 yaşındayam. | I'm 25. | yaş: be + rəqəm; have yox, tək years da yox, ya rəqəm, ya years old |
| Mən acam. | I'm hungry. | burada quruluş eynidir: sifət + -am → am + sifət |
| Mən yorulmuşam. | I'm tired. | azərbaycancada feil (-mış formasında), mənası isə indiki vəziyyətdir; ingiliscədə am + sifət (tired) |
| Uşaqlar üşüyür. | The children are cold. | azərbaycancada feil (üşümək); ingiliscədə are + sifət (cold) |
| Mən itlərdən qorxuram. | I'm afraid of dogs. | azərbaycancada feil və -dən; ingiliscədə am + afraid + of (from deyil) |
| Bu gün soyuqdur. / Saat üçdür. | It's cold today. / It's three o'clock. | hava və vaxt: azərbaycancada it kimi mübtəda yoxdur; ingiliscədə it's mütləqdir |
| Mən razıyam. | I agree. | «razı» sifətdir, ona görə -yam alır; ingiliscə agree isə feildir, am lazım deyil |
Nəticə: azərbaycanca cümlənizdə xəbərlik şəkilçisi olsa da (-am, -san, -dır), olmasa da, ingiliscədə körpünü qoyun: am, is və ya are. Mübtədaya da diqqət edin: «o» deyirsinizsə, kişidir, qadındır, yoxsa əşyadır, buna görə he, she və ya it seçin.
Quruluş
Şəxs əvəzlikləri (subject pronouns)
| Pronoun | Azərbaycanca | Kimi bildirir |
|---|---|---|
| I | mən | danışan (həmişə böyük hərflə yazılır) |
| you | sən, siz | dinləyən: bir nəfər və ya bir neçə nəfər; nəzakət fərqi yoxdur |
| he | o (kişi) | bir kişi və ya oğlan |
| she | o (qadın) | bir qadın və ya qız |
| it | o, bu (əşya, heyvan) | bir əşya, bir heyvan, hava, vaxt |
| we | biz | danışan və başqaları |
| they | onlar | başqa insanlar və ya əşyalar (cəm) |
Am / is / are
| Mübtəda | Tam forma | Contraction (qısaldılmış forma) |
|---|---|---|
| I | I am | I'm |
| you | you are | you're |
| he | he is | he's |
| she | she is | she's |
| it | it is | it's |
| we | we are | we're |
| they | they are | they're |
İsimlərlə də eyni qayda işləyir: bir insan və ya əşya → is (My brother is…, The car is…); iki və daha çox → are (My parents are…, The keys are…).
Cümlə nümunəsi
| Mübtəda | be | Məlumat |
|---|---|---|
| I | am | a student. |
| She | is | from Brazil. |
| They | are | at home. |
Yadda saxlayın: azərbaycan dilində xəbər cümlənin sonunda gəlir («Mən evdəyəm»). İngilis dilində sıra başqadır: əvvəl mübtəda, dərhal sonra be, sonra məlumat: I'm at home.
İstifadə
1Kimlik və ad
Kiminsə kim olduğunu demək üçün be işlədin.
2Peşə
Bir nəfərin peşəsini deyəndə ingiliscədə a və ya an lazımdır. Azərbaycanca «Mən müəlliməm» deyirik, «bir» sözünü əlavə etmirik, amma ingiliscədə a/an atmaq olmaz. İki və daha çox adamdan danışanda peşə cəmdə gəlir və a/an işlənmir.
3Millət və haradan olmaq
be + millət və ya be + from + ölkə / şəhər işlədin. Azərbaycancadakı -dan/-dən («Yaponiyadan») burada from sözünə uyğundur.
4Yaş
İngilis dilində yaş be + rəqəm (+ years old) ilə deyilir; have işlənmir. Azərbaycanca «Mənim 25 yaşım var» və ya «25 yaşındayam» deyirik; ingiliscədə mübtəda və be lazımdır, years sözü isə tək işlənmir. (Rəqəmlər: A1-04 dərsinə baxın.)
5Hisslər və vəziyyət
hungry (ac), thirsty (susuz), cold (soyuq, üşümüş), hot (isti), tired (yorğun), afraid (qorxan) ingilis dilində sifətdir, ona görə be feilindən sonra gəlir. Azərbaycan dilində bəzilərini də sifətlə deyirik («Mən acam», «Biz xoşbəxtik»), burada quruluş eynidir. Amma bir çoxunu feillə deyirik: «yorulmuşam», «üşüyürəm», «qorxuram». İngiliscədə isə həmişə be + sifət.
6Təsvir
İnsanları və əşyaları təsvir etmək üçün be + sifət işlədin. İngilis dilində sifət təkdə də, cəmdə də dəyişmir: new, new shoes.
7Yer
Kiminsə və ya nəyinsə harada olduğunu demək üçün be + yer işlədin. Azərbaycancada yeri yerlik halın şəkilçisi (-da/-də) göstərir və o sözün sonuna artırılır («çantamda»). İngiliscədə isə at / in / on sözdən əvvəl gəlir (ön söz), hansının lazım olduğunu da məna həll edir.
8Hava, vaxt və əşyalar üçün it
İngilis cümləsində mübtəda mütləqdir, hətta real bir «adam» olmasa belə. Belə hallarda it işlədin. Azərbaycanca «Bu gün soyuqdur», «Saat üçdür», «Masanın üstündədir» deyirik, it kimi heç bir mübtəda olmur; ingiliscədə isə it sözünü atmaq olmaz.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. Üçüncü şəxsdə körpü itir. «Mən tələbəyəm» cümləsində körpü -yəm şəkilçisində görünür. Amma danışıqda «Bu tapşırıq çox asan», «Aysel ilə Murad indi kitabxanada» deyirik, xəbərə heç bir şəkilçi artırmırıq. Sözbəsöz tərcümə etsəniz, is / are yox olur. Xüsusən tez danışanda diqqətli olun.
2. «O» → he, yoxsa she? Azərbaycan dilində «o» həm kişiyə, həm qadına, həm də əşyaya deyilir, feil də cinsi göstərmir. Buna görə eyni söhbətdə he və she tez-tez qarışır. İngiliscədə hər dəfə seçmək lazımdır: kişi → he, qadın → she, əşya və ya heyvan → it.
3. «Yaşım var» → I have … years. Azərbaycanca «Babamın 70 yaşı var» deyirik, ona görə ingiliscədə have işlətmək çox asandır. «19 yaşındadır» formasından isə years sözü qalır, old düşür. İngiliscədə yaş be ilə deyilir: ya təkcə rəqəm, ya da tam years old.
4. «Razıyam» → I am agree. Azərbaycan dilində «razı» sifətdir, ona görə «Mən razıyam», «Biz razıyıq» deyirik, xəbərlik şəkilçisi ilə. İngiliscə agree isə feildir (razılaşmaq), ona am / is / are artırılmır.
5. Hava və vaxt: mübtəda yoxdur. Azərbaycanca «Gecdir», «Yeddi yarımdır» deyirik və cümlə hazırdır. Sözbəsöz tərcümədə yalnız is qalır. İngiliscədə belə cümlələrdə it mübtədası mütləqdir.
Qarışdırmayın
be və have — be kiminsə kim və ya necə olduğunu bildirir; have kimin nəyi olduğunu bildirir. Azərbaycan dilində sahiblik «var» sözü ilə deyilir («Mənim maşınım var»); ingiliscədə have yalnız sahiblik üçündür, aclıq və yaş üçün yox. A1-14 dərsinə baxın.
it's və its — it's = it is; its = onun (əşyanın və ya heyvanın). A1-08 dərsinə baxın.
be və hərəkət feilləri (action verbs) — Cümlədə hərəkət feili varsa, o əsas feildir və ona be artırılmır. A1-12 dərsinə baxın.
Yazılış və tələffüz
- Qısaldılmış formada apostrof (') düşən hərfin yerini tutur: I am → I'm, she is → she's, they are → they're.
- Qısaldılmış formalar şifahi nitqdə və qeyri-rəsmi yazıda normaldır. Rəsmi yazıda tam formaları işlədin.
- I cümlənin ortasında da həmişə böyük hərflə yazılır. Millət adı da böyük hərflə başlayır: I'm Canadian, She's Azerbaijani. Azərbaycancada «mən» və «azərbaycanlı» kiçik hərflə yazıldığı üçün bunu unutmaq asandır.
- they're, their və there eyni səslənir: /ðeə/ (UK), /ðer/ (US). İlk səs /ð/ azərbaycan dilində yoxdur: dilin ucunu üst və alt dişlərin arasına azca çıxarın və səsli deyin. Onu z və ya d ilə əvəz etməyin. Yalnız they're «they are» deməkdir.
- you're və your çox vaxt eyni səslənir. Yalnız you're «you are» deməkdir.
- he's /hiːz/ və his /hɪz/ sözlərindəki saitlər fərqlidir. Azərbaycan dilində uzun və qısa sait fərqi yoxdur, ona görə buna xüsusi diqqət edin. /iː/ uzun və gərgindir, dodaqlar gülümsəyirmiş kimi yanlara çəkilir; /ɪ/ qısa və boşdur, dil bir az aşağıda durur.
- am vurğulu deyiləndə /æm/ səslənir. Bu sait azərbaycan dilindəki ə səsinə çox yaxındır, ona görə sizin üçün asandır.
- we're /wɪə/ (UK) sözündəki /w/ səsi v deyil: dişlər dodağa toxunmur, dodaqlar dairəvi şəkildə irəli uzanır və tez açılır.
- I'm bir hecadır; sonuna sait artırmayın.
- İsimdən sonra is şifahi nitqdə və qeyri-rəsmi yazıda tez-tez qısalır: My name's Anna. The coffee's hot. Amma /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ səsləri ilə bitən isimlərdən sonra (bus, box, church kimi) tam formanı yazın: The bus is late.
Qızıl qayda
Mübtədanı təsvirlə, peşə ilə, yerlə və ya yaşla bağlamaq lazımdır, amma cümlədə hərəkət feili yoxdur? be işlədin: I → am, he / she / it / bir əşya → is, you / we / they / çox əşya → are. Azərbaycanca «O həkim», «25 yaşım var» desək də, ingiliscədə körpünü atmaq olmaz: She's a doctor. I'm 25. «O» deyirsiniz? he və ya she seçin.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Cümlələri be feilinin düzgün forması ilə tamamlayın.
-
I a student.
-
My mother a nurse.
-
We from Mexico.
-
It hot today.
-
The books on the desk.
-
Qısaldılmış formanı yazın: they are
B. Məna
Düzgün cavabı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: … Friday!
-
Düzgün cavabı seçin: My parents … at home.
-
Yaşı düzgün bildirən cümləni seçin: …
-
Düzgün cavabı seçin: … a pilot.
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
He 30 years old.
-
I have hungry.
-
She is doctor.
-
My brothers are tall.
D. Mətndə
Dialoqu tamamlayın.
Lina: Hi! I 15 Lina. And he 16 my friend Tom.
Tom: Hello! We 17 from Dublin.
Ana: Nice to meet you. 18 cold in here!
Lina: Yes! And I 19 hungry. The food is over there.
E. Sizin növbəniz
Özünüz və bir dostunuz haqqında ingiliscə yazın.
-
Özünüz haqqında üç cümlə yazın: adınız, işiniz və ya təhsiliniz və haradan olduğunuz.
-
Bir dostunuz haqqında iki cümlə yazın: onun yaşı və bu gün özünü necə hiss etdiyi.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsi təkrarlayın.
-
A1-01 İngilis dilində söz sırası azərbaycanca: cümlə necə qurulur (Subject + Verb + Object) Sözləri düzgün sıraya qoyun: happy / are / we
Cavablar
A. Quruluş
- am
- is
- are
- is
- are
- they're
B. Məna
- It's
- are
- I am 30.
- He's
C. Səhvi tapın
- He is 30 years old. / He's 30 years old.
- I am hungry. / I'm hungry.
- She is a doctor. / She's a doctor.
- ✓ My brothers are tall.
D. Mətndə
- am / 'm
- is / 's
- are / 're
- It's / It is
- am / 'm
E. Sizin növbəniz
- I'm Sara. I'm a student. I'm from Brazil.
- My friend Leo is 28. He's tired today.
F. Qarışıq təkrar
- We are happy.
