Present Simple қазақша: I work, she works, -s қашан жалғанады?
Present Simple: I Work, She Works
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз Present Simple (жай осы шақ) арқылы күнделікті әдеттеріңіз бен күн тәртібіңіз туралы, өміріңіздегі деректер туралы және әрқашан ақиқат нәрселер туралы айта аласыз. Сондай-ақ he, she және it сөздерімен келетін -s жалғауын дұрыс жазып, дұрыс айта аласыз.
Негізгі идея
Present Simple дәл «осы сәт» туралы емес. Ол жалпы ақиқат нәрселер туралы: сіз үнемі не істейсіз, қайда тұрасыз, не ұнайды, дүние қалай жұмыс істейді. Оны өзіңіздің профиль парағыңыз деп елестетіңіз: I live in Lima. I work in a hotel. I love jazz. I play tennis on Sundays. Бұл деректер ұзақ уақыт бойы өзгермейді.
Құрылымы өте қарапайым. Етістіктің негізгі түрін (base form) қолданасыз, яғни сөздіктегідей, to-сыз түрін: work, live, play. Тек бір топ басқаша: he, she, it (және бір адам немесе бір зат). Олармен етістікке қосымша -s жалғанады: I work → she works.
Неге тек сол жерде? Бұл ескі ағылшын тілінен қалған кішкене із. Ол кезде жалғаулар көп болған, бүгін тек осы біреуі қалды. Жалғау кішкентай, бірақ ол түсіп қалса, тыңдаушы бірден байқайды. Сондықтан мұны әдетке айналдырыңыз: he / she / it → -s.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде етістіктің әр жағына өз жалғауы бар: істеймін, істейсіз, істейміз, істейді. Ағылшын тілінде керісінше: жалғау тек біреу, ол да тек he / she / it үшін. Тағы бір маңызды айырмашылық: қазақшада «ол» мен «олар» бір жалғаумен келеді («Ол жұмыс істейді», «Олар жұмыс істейді»), ал ағылшыншада she works, бірақ they work. Үшінші ескерту: біздің -а/-е/-й формамыз («барамын») әдетті де, келешекті де («Ертең барамын») білдіреді. Present Simple әдет пен деректерге арналған; ертеңгі жоспар үшін ағылшыншада басқа форма керек, оны кейінгі сабақтарда үйренесіз.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| Мен жұмыс істеймін. | I work. | қазақшада жіктік жалғау бар; ағылшыншада жалғау да, am де жоқ |
| Біз жұмыс істейміз. | We work. | -міз жалғауының орнында ағылшыншада ештеңе жоқ |
| Ол жұмыс істейді. | She works. | ағылшын тіліндегі жалғыз жалғау: -s, тек he / she / it үшін |
| Олар жұмыс істейді. | They work. | қазақшада «ол» мен «олар» бірдей; ағылшыншада көпше бастауышпен -s жоқ |
| Мен сағат жетіде тұрамын. | I get up at seven. | -а/-е/-й күнделікті әдетті білдіреді → Present Simple |
| Ертең Алматыға барамын. | I'm going to Almaty tomorrow. | дәл сол форма келешекті де білдіреді; ағылшыншада жоспарға Present Simple емес, басқа форма керек |
| Оған жаңа ноутбук керек. | She needs a new laptop. | қазақшада «керек» сөзі; ағылшыншада need етістігі: she → needs |
| Көршілеріміздің екі иті бар. | Our neighbours have two dogs. | «бар» → have, he / she / it болса → has |
Қорытынды: қазақшада әр жақтың өз жалғауы бар, сондықтан ағылшыншада да бірдеңе қосқыңыз келеді. Қоспаңыз! Ағылшыншада тек бір сұрақ қойыңыз: бастауыш he, she, it немесе бір адам, бір зат па? Иә болса -s, әйтпесе етістіктің негізгі түрі.
Құрылым
Хабарлы сөйлем (affirmative)
| Бастауыш | Етістік | Мысал |
|---|---|---|
| I / you / we / they | негізгі түрі | I work in a hotel. |
| he / she / it | негізгі түрі + -s | She works in a hotel. |
| көпше зат есім (my parents, the kids) | негізгі түрі | My parents live in Leeds. |
| жекеше зат есім (my mum, the shop) | негізгі түрі + -s | The shop opens at nine. |
He / she / it түрінің жазылуы
| Етістіктің соңы | Ереже | Мысалдар |
|---|---|---|
| етістіктердің көбі | + s | work → works, eat → eats, play → plays |
| -s, -ss, -sh, -ch, -x, -z | + es | miss → misses, wash → washes, watch → watches, fix → fixes |
| go, do | + es | go → goes, do → does |
| дауыссыз әріп + y | y → ies | study → studies, try → tries, carry → carries |
| дауысты әріп + y | + s | play → plays, buy → buys, enjoy → enjoys |
| have | бұрыс | have → has |
Есте сақтаңыз: қазақша сөйлемде етістік соңында тұрады («Ол қонақүйде жұмыс істейді»). Ағылшыншада етістік бастауыштан кейін бірден келеді: She works in a hotel.
Қолданылуы
1Әдеттер мен күн тәртібі
Үнемі істейтін нәрселеріңіз туралы Present Simple қолданыңыз. Онымен every day (күн сайын), on Mondays (дүйсенбі сайын), in the morning (таңертең) сияқты уақыт тіркестері жиі келеді.
2Өзіңіз және басқалар туралы деректер
Жұмыс, тұратын жер сияқты ұзақ уақыт өзгермейтін деректер үшін қолданыңыз.
3Тұрақты күйлер, ұнату және сезім
like, love, hate, want, need, know сияқты етістіктер қимылды емес, күйді білдіреді. Олар әдетте Present Simple түрінде келеді (толығырақ A1-23 сабағында).
4Жалпы ақиқаттар және нәрселердің қалай жұмыс істейтіні
Дүние туралы деректер үшін және жұмыс уақыты сияқты үнемі қайталанатын нәрселер үшін қолданыңыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Ол» мен «олар» бір жалғаумен келеді. Қазақшада «Әжем ауылда тұрады» мен «Атам мен әжем ауылда тұрады» бір етістікпен айтылады. Ағылшыншада олай емес: бір адам → -s, екі немесе одан көп адам → -s жоқ. Сондықтан қазақ тілінде сөйлейтіндер кейде -s жалғауын бір адамда ұмытып, көп адамға жалғап қояды.
2. «-мын» жалғауы → am. A1-02 сабағында «Мен студентпін» сөйлеміндегі -пін жалғауы am сөзіне сәйкес келетінін көрдік. Енді «Мен жылқыларды жақсы көремін» сөйлемінде де -мін бар, сондықтан am қосқыңыз келеді. Бірақ мұнда ағылшыншада етістік бар (like), оған am / is / are керек емес.
3. «Ол» → he ме, she ме? Қазақшада «ол» ер адамға да, әйелге де айтылады, етістіктің жалғауы да бірдей. Ағылшыншада әр жолы таңдау керек.
4. Саннан кейін жекеше түр. Қазақшада саннан кейін зат есім жекеше тұрады: «аптасына алты күн», «он минут сайын». Ағылшыншада бірден көп болса, зат есімге -s жалғанады. Деректер мен әдеттер туралы айтқанда бұл қате жиі шығады.
Шатастырмаңыз
Present Simple және Present Continuous — Present Simple: әдет, дерек, тұрақты жағдай. Present Continuous (осы шақтың созылыңқы түрі): дәл қазір немесе осы күндері болып жатқан нәрсе. Қазақшада бұл айырмашылық -а/-е («істеймін») мен -ып отыр / жатыр («істеп отырмын») арасында. A1-22 және A1-23 қараңыз.
be және қимыл етістіктері — Қимыл етістігі бар сөйлемге am / is / are керек емес. A1-02 қараңыз.
Зат есімнің -s жалғауы және етістіктің -s жалғауы — Зат есімдегі -s «бірден көп» дегенді білдіреді (A1-05 қараңыз); етістіктегі -s «he / she / it» дегенді білдіреді. Бір сөйлемде әдетте -s тек біреуінде ғана болады!
Жазылуы мен айтылуы
-s / -es жалғауы үш түрлі айтылады, дәл көпше зат есімдердегідей (A1-05 қараңыз). Бұл етістіктің соңғы әрпіне емес, соңғы дыбысына байланысты.
| Соңғы дыбыс | Жалғау қалай естіледі | Мысалдар |
|---|---|---|
| қатаң /p/ /t/ /k/ /f/ /θ/ | /s/, bus сөзіндегі s сияқты | stops, gets, works, laughs |
| ұяң дауыссыздар мен дауыстылар | /z/, zoo сөзіндегі z сияқты | lives, plays, goes, runs |
| /s/ /z/ /ʃ/ /tʃ/ /dʒ/ | /ɪz/, қосымша буын «iz» | misses, uses, washes, watches, changes |
- Жазуда әрқашан s әрпі тұрса да, lives, plays, goes сөздерінің соңы /z/ болып естіледі: дауыс шымылдығы дірілдейді. Қазақ тілінде сөз соңындағы з дыбысы бар («саз», «қыз»), сондықтан бұл сізге қиын емес. Тек жазуға қарап, әр s әрпін с деп оқымаңыз.
- Қосымша буын /ɪz/ қысқа әрі әлсіз, ондағы дауысты қазақтың қысқа і дыбысына жақын. Екпін етістіктің өзіне түседі: WATCHes. Қазақ тіліндегідей екпінді соңғы буынға (-es) ауыстырмаңыз.
- Екі етістік ерекше айтылады: does /dʌz/ («doos» емес); /ʌ/ қысқа әрі ашық, қазақтың а дыбысына жақын, бірақ одан қысқарақ; ерін домаланбайды. says /sez/ («sayz» емес).
- has /hæz/ бір буыннан тұрады. /æ/ дыбысы қазақтың ә дыбысына өте жақын, бұл сізге оңай. /h/ қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ: тамақтан қырылдатпай, жай ғана демді шығарыңыз.
- works, stops, gets сөздерінің соңындағы дауыссыздар тобына дауысты қоспаңыз: бір буын, бір дем.
Алтын ереже
Present Simple = жалпы ақиқат нәрселер (әдет, дерек, күй). He / she / it → етістіктің негізгі түрі + -s; қалған барлық бастауыштар → негізгі түрі. Қазақшадағы «-мын», «-міз» жалғауларының орнына ағылшыншада ештеңе қоспаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Present Simple қолданыңыз.
-
She (live) in Toronto.
-
My parents (work) at the weekend.at the weekend (UK), on the weekend (US)
-
He (study) law.
-
The train (leave) at 8:15.
-
My dog (love) the park.
-
Tom (fix) computers.
-
She (go) to bed at eleven.
-
My grandmother (have) a garden.
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: My parents … in Rome.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The shop … at nine.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The students … hard.
-
Қай етістіктің соңында қосымша буын бар? …
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: She … in a hospital.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
My brother play the guitar.
-
Water freeze at 0°C.
-
I'm live near the station.
-
He studys medicine.
-
My parents have a small car.
D. Мәтін ішінде
Present Simple қолданыңыз.
Kenji 19 (live) in Osaka. He 20 (work) in a hospital — he's a nurse. He 21 (get) up at six and 22 (go) to work by bike. His wife, Yuki, 23 (teach) English. They 24 (have) two children. In the evening, Yuki 25 (watch) TV and Kenji 26 (study) Spanish.
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз және жақын адамыңыз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Күн тәртібіңіз туралы үш сөйлем жазыңыз.
-
Бір досыңыз немесе отбасы мүшеңіз туралы үш дерек жазыңыз. he немесе she қолданыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-02 To Be (am, is, are) қазақша: қашан және қалай қолданылады, мысалдар мен жаттығулар Түзетіңіз: I am agree with you.
-
A1-05 Ағылшынша көпше түр (plural nouns) қазақша: -s, -es, children, people one watch → two
-
A1-11 There is / There are қазақша: «бар» мен «жоқ» ағылшынша қалай айтылады? ___ a good café near my office. …
Жауаптар
A. Құрылым
- lives
- work
- studies
- leaves
- loves
- fixes
- goes
- has
B. Мағына
- live
- opens
- work
- washes
- works
C. Қатені табыңыз
- My brother plays the guitar. / My brothers play the guitar.
- Water freezes at 0°C.
- I live near the station.
- He studies medicine.
- ✓ My parents have a small car.
D. Мәтін ішінде
- lives
- works
- gets
- goes
- teaches
- have
- watches
- studies
E. Сіздің кезегіңіз
- I get up at seven. I drink coffee at home. I go to work by bus.
- My sister lives in Madrid. She works in a bank. She loves cats.
F. Аралас қайталау
- I agree with you.
- watches
- There's
