Ағылшынша көпше түр (plural nouns) қазақша: -s, -es, children, people
One and Many: Plural Nouns
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз дұрыс және бұрыс зат есімдердің көпше түрін жасай аласыз, оны дұрыс жаза аласыз, әрқашан көпше тұратын зат есімдерді қолдана аласыз және көптік жалғауын үш түрлі айта аласыз.
Негізгі идея
Ағылшын тілі бір мен бірден көп арасындағы айырмашылыққа қатты мән береді. Санауға болатын зат есімді қолданған сайын таңдау жасайсыз: жекеше ме, көпше ме.
Жақсы жаңалық: көбінесе көпше түр — жай ғана зат есім + -s. One car, two cars. -s жалғауын сөздің соңындағы кішкентай жалауша деп елестетіңіз. Жалауша «бірден көп» деп тұр.
Кейде жалаушаны жалғау үшін жазуға көмек керек. s, sh, ch сияқты ысқырық дыбыстардан кейін тағы бір дауысты қосамыз: box → boxes. Ал өте ескі әрі өте жиі қолданылатын бірнеше сөз жалаушаны мүлде алмайды. Олар іштей өзгереді: man → men, foot → feet, child → children. Олар аз, бірақ күн сайын естисіз.
Соңында, екі бірдей бөліктен тұратын кейбір заттар — jeans, scissors, glasses — бір зат болса да, әрқашан көпше тұрады.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде де көптік жалғау бар: -лар / -лер, -дар / -дер, -тар / -тер. Тіпті ұқсастығы да бар: қазақша жалғаудың түрін сөздің соңғы дыбысы шешеді (кітаптар, қыздар, балалар), ағылшыншада да -s жалғауының айтылуын соңғы дыбыс шешеді. Бірақ қолданылуы басқа. Қазақша саннан кейін және «көп», «бірнеше» сөздерінен кейін зат есім жекеше тұрады: «екі кітап», «көп адам». Ағылшыншада бірден көп болса, зат есім әрқашан көпше: two books, many people. Тағы бір айырмашылық: қазақша үшінші жақта етістік көпше-жекешені көрсетпейді («Бала ойнап жүр», «Балалар ойнап жүр»), ал ағылшыншада көпше бастауыштан кейін are керек.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| кітаптар, қыздар | books, girls | екі тілде де көптік жалғау бар |
| екі кітап | two books | қазақшада саннан кейін жекеше; ағылшыншада көпше |
| көп адам, бірнеше дос | many people, a few friends | «көп», «бірнеше» + жекеше; ағылшыншада көпше |
| Балалар бақшада. | The children are in the garden. | қазақшада етістік жоқ; ағылшыншада көпше → are |
| бала → балалар; адам → адамдар | child → children; person → people | ағылшыншада бұрыс түрлер: іштей өзгереді |
| шалбар, көзілдірік, қайшы | trousers, glasses, scissors | қазақшада жекеше; ағылшыншада әрқашан көпше |
| үй тапсырмалары | homework | қазақшада көпше бола алады; ағылшыншада саналмайды, -s жоқ: A1-24 қараңыз |
Құрылым
Дұрыс көпше түр: жазылуы
| Жекеше түрдің соңы | Ереже | Мысалдар |
|---|---|---|
| зат есімдердің көбі | + s | book → books, car → cars, key → keys |
| -s, -ss, -sh, -ch, -x, -z | + es | bus → buses, glass → glasses, dish → dishes, watch → watches, box → boxes, quiz → quizzes |
| дауыссыз + y | y → ies | city → cities, baby → babies, party → parties |
| дауысты + y | + s | day → days, boy → boys, key → keys |
| -f / -fe (көп жиі сөз) | → ves | leaf → leaves, shelf → shelves, knife → knives, wife → wives, life → lives |
| -o (кейбір сөздер) | + es | potato → potatoes, tomato → tomatoes, hero → heroes |
| -o (басқа көп сөздер) | + s | photo → photos, piano → pianos, video → videos, radio → radios, zoo → zoos |
Ерекшеліктер: roof → roofs, chef → chefs, belief → beliefs. -ch әріптері k болып оқылса, жай ғана -s қосыңыз: stomach → stomachs.
Бұрыс көпше түр (irregular plurals)
| Жекеше | Көпше |
|---|---|
| man | men |
| woman | women |
| child | children |
| person | people |
| foot | feet |
| tooth | teeth |
| mouse | mice |
Жекеше мен көпше түрі бірдей
| Біреу | Екі немесе одан көп |
|---|---|
| a sheep | two sheep |
| a fish | three fish |
| a deer | five deer |
Тек көпше түрде қолданылатын зат есімдер (етістік әрқашан көпше; санау үшін a pair of қолданылады)
| Зат есім | Мысал |
|---|---|
| jeans | My jeans are too long. |
| trousers (UK) / pants (US) | My trousers are new. |
| scissors | The scissors are in the drawer. |
| glasses | My glasses are on the table. |
Қолданылуы
1-s және -es жалғанатын дұрыс көпше түр
Зат есімдердің көбіне -s жалғанады. s, ss, sh, ch, x және z әріптерінен кейін -es жалғанады. Бұл қосымша бір буын береді.
2Жазылуының өзгеруі: -y, -f/-fe және -o
Дауыссыз + y → -ies; дауысты + y → жай ғана -s. -f/-fe деп аяқталатын көп сөз → -ves. Кейбір -o сөздеріне -es жалғанады.
3Бұрыс көпше түр
Бұл өте жиі кездесетін зат есімдер дауыстысын өзгертеді немесе басқа жалғау алады. Олардан кейін етістік көпше тұрады.
4Жекеше мен көпше түрі бірдей
Sheep, fish және deer өзгермейді. Біреу ме, көп пе, оны сан немесе is / are етістігі көрсетеді.
5Тек көпше түрде қолданылатын зат есімдер
Екі бірдей бөліктен тұратын киімдер мен құралдар әрқашан көпше тұрады. Қазақшада олар жекеше («шалбар», «қайшы»), сондықтан етістікке ерекше назар аударыңыз. Санау үшін a pair of қолданыңыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Саннан кейін жекеше зат есім. Қазақша «екі ағам», «үш бөлме» дейміз: сан тұрса, көптік жалғау қажет емес. Ағылшыншада сан бірден көп болса, зат есімге міндетті түрде көптік жалғау керек.
2. «Көп», «бірнеше» + жекеше. Қазақша «көп турист», «бірнеше дос» дейміз. Ағылшыншада many, a lot of, a few сөздерінен кейін санауға болатын зат есім көпше тұрады.
3. Көпше бастауыш + is. Қазақша үшінші жақта етістік көпшені көрсетпейді: «Жаңа студенттер Шымкенттен». Сондықтан бастауыш көпше болса да, ағылшыншада is айтылып кетеді. Көпше бастауыштан кейін are керек.
4. «Шалбар», «көзілдірік» → is. Қазақшада бұл сөздер жекеше: «Жаңа шалбарың өте әдемі». Ағылшыншада trousers, jeans, glasses, scissors, shorts әрқашан көпше, сондықтан етістік те көпше болады.
5. «Үй тапсырмалары» → homeworks. Қазақшада «тапсырма», «ақпарат», «жиһаз» сөздеріне көптік жалғау жалғана береді. Ағылшыншада homework, information, furniture саналмайтын зат есімдер: оларға -s жалғанбайды. Толығырақ: A1-24.
Шатастырмаңыз
people және persons — Күнделікті ағылшын тілінде person сөзінің көпше түрі — people. Persons негізінен өте ресми немесе заңдық хабарландыруларда кездеседі.
fish және fishes — Қалыпты көпше түрі — fish. Fishes сирек айтылады, кейде балықтың әр түрі туралы айтқанда ғана қолданылады.
Көптік -s және иелік 's — Көпше түрде апостроф болмайды. Апостроф бір нәрсенің біреуге тиесілі екенін көрсетеді, қазақшадағы -ның сияқты: A1-08 қараңыз.
Санауға болатын көпше түр және саналмайтын зат есімдер — Кейбір зат есімдердің көпше түрі мүлде жоқ (water, money, information, advice): A1-24 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
Көптік -s / -es жалғауы үш түрлі айтылады. Ол жекеше түрдің соңғы әрпіне емес, соңғы дыбысына байланысты. Бұл қазақтың -тар / -дар / -лар жалғауына ұқсайды: оны да соңғы дыбыс таңдайды.
| Соңғы дыбыс | Көптік жалғаудың дыбысы | Мысалдар |
|---|---|---|
| қатаң /p/ /t/ /k/ /f/ /θ/ | /s/ — bus сөзіндегі s сияқты | cups, cats, books, chefs, months |
| ұяң дыбыстар мен барлық дауыстылар | /z/ — zoo сөзіндегі z сияқты | dogs, cars, phones, days, trees |
| /s/ /z/ /ʃ/ /tʃ/ /dʒ/ (ысқырық дыбыстар) | /ɪz/ — қосымша буын | buses, roses, dishes, watches, pages |
- Ұяң дыбыстан кейінгі /z/ дыбысын с деп қатайтып жібермеңіз: dogs /dɒɡz/, days /deɪz/. Соңында дауыс шымылдығы дірілдеп тұруы керек: алақаныңызды көмейіңізге қойып тексеріңіз.
- /s/ мен /z/ жалғауына дауысты қоспаңыз: books бір буын, «букыс» емес. Қосымша буын тек ысқырық дыбыстан кейін ғана пайда болады: buses, watches.
- months /mʌnθs/ сөзінің соңы қиын: /θ/ (тіл ұшы тістің арасында) пен /s/ бірінен соң бірі келеді. Жай айта алмасаңыз, баяу жаттығыңыз.
- house /haʊs/ → houses /ˈhaʊzɪz/: ортадағы s дыбысы z болып өзгереді.
- women /ˈwɪmɪn/ — бірінші дауысты sit сөзіндегі i сияқты естіледі. Бастағы /w/ дыбысы қазақтың «уа» деген сөзіндегі у дыбысына ұқсас, сізге оңай.
- -ves көпше түрлері /vz/ деп аяқталады: knives /naɪvz/, leaves /liːvz/.
- Ысқырық дыбыстан кейін -e деп аяқталатын сөздерге жазуда тек -s қосылады, бірақ қосымша буын бәрібір пайда болады: page → pages, nose → noses.
Алтын ереже
Бірден көп болса, -s қосыңыз (s, sh, ch, x, z әріптерінен кейін -es). Қазақшадағыдай саннан немесе «көп» сөзінен кейін жекеше қалдырмаңыз: two books, many people. Бұрыс көпше түрлерді жаттап алыңыз — men, women, children, people, feet, teeth, mice — және jeans, trousers, scissors, glasses әрқашан көпше екенін ұмытпаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Көпше түрін жазыңыз.
-
one bus → two
-
one baby → two
-
one boy → two
-
one wife → two
-
one tooth → two
-
one photo → two
-
one box → two
-
one child → two
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз немесе жазыңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … is at the door.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: My jeans … new.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I need .
-
"watches" сөзінің соңында қосымша буын бар ма? …
-
Three (fish) are in the tank.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
The womans are here.
-
My glasses is on the table.
-
I see five deers.
-
The babys are asleep.
-
The children are in the garden.
D. Мәтін ішінде
Мәтінді оқып, жақшадағы сөздің дұрыс түрін жазыңыз.
Our new house is great! We are a big family: two adults, three 19 (child) and a dog. The 20 (bedroom) are small, but the kitchen is big. The 21 (shelf) in the kitchen are full of 22 (box). The 23 (person) next door are very friendly. They are two 24 (woman) from Italy.
E. Сіздің кезегіңіз
Көпше түрдегі зат есімдерді қолданып, ағылшынша жазыңыз.
-
Отбасыңыздағы адамдар туралы екі сөйлем жазыңыз. Көпше түрді қолданыңыз.
-
Сөмкеңіздегі немесе бөлмеңіздегі үш зат туралы жазыңыз. Көпше түрді қолданыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-02 To Be (am, is, are) қазақша: қашан және қалай қолданылады, мысалдар мен жаттығулар My parents teachers.
-
A1-04 Ағылшынша сандар (numbers) қазақша: жас, баға және телефон нөмірі Дұрыс жауапты таңдаңыз: … people
Жауаптар
A. Құрылым
- buses
- babies
- boys
- wives
- teeth
- photos
- boxes
- children
B. Мағына
- A person
- are
- a pair of scissors
- yes
- fish
C. Қатені табыңыз
- The women are here. / The woman is here.
- My glasses are on the table.
- I see five deer.
- The babies are asleep.
- ✓ The children are in the garden.
D. Мәтін ішінде
- children
- bedrooms
- shelves
- boxes
- people
- women
E. Сіздің кезегіңіз
- I have two sisters and three cousins. My grandparents are in Lima.
- My keys are in my bag. My glasses are on the desk. My books are on the shelves.
F. Аралас қайталау
- are
- two hundred
