Ағылшын сөйлемі қалай құрылады: сөз тәртібі (Subject + Verb + Object) қазақша
How an English Sentence Works
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз ағылшын тіліндегі негізгі сөз таптарын ажырата аласыз және сөздерді қалыпты тәртіппен қоя аласыз: бастауыш + етістік + толықтауыш (Subject + Verb + Object), ал орын мен уақыт сөйлемнің соңында.
Негізгі идея
Ағылшын тілінде сөздердің жалғауы өте аз. Сонда кім не істегенін қайдан білеміз? Орнынан. Сөздің сөйлемдегі орны оның қызметін көрсетеді.
Ағылшынша сөйлемді вагондары белгілі бір тәртіппен тізілген пойыз деп елестетіңіз. Бірінші вагон — бастауыш (subject): қимылды кім немесе не жасайды. Екінші вагон — етістік (verb): қимыл немесе күй. Одан кейін толықтауыш (object) келеді: қимыл кімге немесе неге бағытталған. Ең артта орын мен уақыт тұрады.
The dogs chase the cats және The cats chase the dogs сөйлемдеріндегі сөздер бірдей, бірақ оқиға мүлде басқа: вагондар орын ауыстырды. Біріншісінде иттер мысықтарды қуады, екіншісінде мысықтар иттерді қуады.
Сондықтан ағылшынша сөз тәртібі қатаң: хабарлы сөйлемде бастауыш пен етістік болуы шарт және олар осы ретпен тұрады. Ешкім ештеңе «істемей» тұрса да (It is raining), ағылшын тілі бастауыш вагонына it деген кішкентай сөзді отырғызады, сонда пойыз толық болады.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде сөздің қызметін көбінесе жалғау көрсетеді. «Иттер мысықтарды қуады» дейміз: -ды жалғауы кімнің қуылатынын айтып тұр, сондықтан «Мысықтарды иттер қуады» десек те, мағына өзгермейді. Ағылшын тілінде мұндай жалғау жоқ, жұмысты сөздің орны атқарады. Тағы бір үлкен айырмашылық: қазақ тілінде етістік әдетте сөйлемнің соңында тұрады, ал ағылшын тілінде бастауыштан кейін бірден, екінші орында келеді. Орын мен уақыттың тәртібі де басқа: қазақша әдетте алдымен уақыт, сосын орын айтылады, ағылшыншада керісінше.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| Мен кофе ішемін. | I drink coffee. | қазақшада етістік соңында; ағылшыншада бастауыштан кейін бірден |
| Мысықтарды иттер қуады. | The dogs chase the cats. | қазақшада қызметті -ды көрсетеді; ағылшыншада тек сөздің орны |
| Мен күнде таңертең үйде кофе ішемін. | I drink coffee at home every morning. | қазақшада уақыт → орын → етістік; ағылшыншада етістік → толықтауыш → орын → уақыт |
| Мен баяу сөйлеймін. | I speak slowly. | үстеу қазақшада етістіктің алдында, ағылшыншада көбінесе кейін |
| Кілттерім үстелдің үстінде. | My keys are on the table. | қазақшада жалғау мен септеулік шылау сөзден кейін; ағылшыншада предлог сөздің алдында |
| Бүгін ыстық. | It's hot today. | қазақшада бастауыш жоқ; ағылшыншада it міндетті |
| Біз дүйсенбі күні кездесеміз. | We meet on Monday. | қазақшада апта күні мен ай кіші әріппен; ағылшыншада бас әріппен |
Ал сын есімнің орны екі тілде бірдей: a small car — «шағын көлік». Сын есім зат есімнің алдында тұрады, бұл сізге оңай.
Құрылым
Сөз таптары (parts of speech) бір қарағанда
| Сөз табы | Қызметі | Мысалдар |
|---|---|---|
| noun (зат есім) | адам, орын, зат немесе ұғым | teacher, London, phone, music |
| pronoun (есімдік) | зат есімнің орнына келеді | I, you, he, she, it, we, they |
| verb (етістік) | қимыл немесе күй | eat, work, like, be |
| adjective (сын есім) | зат есімді сипаттайды | big, red, happy, cold |
| adverb (үстеу) | етістікті (қалай, қашан, қайда…) немесе сын есімді сипаттайды | slowly, here, today, very |
| preposition (предлог) | орынды, уақытты немесе байланысты көрсетеді; қазақшада бұл жұмысты жалғаулар мен септеулік шылаулар атқарады | in, on, at, with, from |
| article (артикль) | зат есімнің алдында келеді; қазақ тілінде артикль жоқ | a, an, the |
Қалыпты сөз тәртібі
| Бастауыш | Етістік | Толықтауыш | Орын | Уақыт |
|---|---|---|---|---|
| I | drink | coffee | at home | every morning. |
| My brothers | play | football | in the park | on Sundays. |
| We | watch | films | — | at the weekend. |
| They | work | — | in a bank. | — |
- films (UK) / movies (US); at the weekend (UK) / on the weekend (US).
- Әр сөйлемде толықтауыш болмайды: They work. We are tired.
- Соңында алдымен орын, сосын уақыт: at home every morning.
- Уақытты сөйлемнің ең басына да қоюға болады: Every morning I drink coffee at home.
Хабарлы сөйлемге бастауыш та, етістік те керек
| Не жетіспейді | Толық сөйлем |
|---|---|
| Is raining. (бастауыш жоқ) | It is raining. |
| My sister a teacher. (етістік жоқ) | My sister is a teacher. |
Бас әріп және тыныс белгілері
| Ереже | Мысал |
|---|---|
| Сөйлем бас әріптен басталады | The shops open at nine. |
| I сөзі әрқашан бас әріппен жазылады | Today I feel great. |
| Адамдардың, жерлердің, апта күндерінің, айлардың, тілдер мен ұлттардың атаулары | Maria, Tokyo, Monday, July, English |
| Хабарлы сөйлемнің соңында нүкте (.), АҚШ-та period деп аталады | We live in Leeds. |
| Сұраулы сөйлемнің соңында сұрақ белгісі (?) | Where is the station? |
Қазақ тілінде «мен», апта күндері («дүйсенбі»), айлар («шілде»), тілдер мен ұлттар («ағылшын», «қазақ») кіші әріппен жазылады. Ағылшыншада бұлардың бәрі бас әріппен жазылады.
Сөздерді жалғау: and қосады («және»), but қарсы қояды («бірақ»): tea and coffee, We are tired but happy. Бұл екі кішкентай сөзді көп сабақта кездестіресіз; олар туралы жеке сабақ бар: A1-29.
Қолданылуы
1Сөз таптарын тану
Жаңа сөз кездессе, өзіңізге сұрақ қойыңыз: бұл зат па (зат есім), қимыл ма (етістік), әлде сипат па (сын есім)? Сонда оны дұрыс орынға қоя аласыз.
2Бастауыш + етістік + толықтауыш
Бірінші бастауыш, екінші етістік, үшінші толықтауыш. Тәртібін өзгертсеңіз, мағынасы да өзгереді.
3Орын мен уақытты қосу
Орын мен уақыт әдетте сөйлемнің соңында, орын + уақыт тәртібімен тұрады. Уақытты сөйлемнің ең басына да қоюға болады. Қазақша әдетте алдымен уақытты айтамыз («Сенбі сайын қалада…»), сондықтан бұл тәртіпке ерекше назар аударыңыз.
4Хабарлы сөйлемге бастауыш пен етістік керек
Қысқа сөйлемде де екеуі болады. Ауа райы, уақыт және қашықтық туралы айтқанда нақты бастауыш жоқ, сондықтан ағылшын тілі it қолданады. Бұл «бос» it формальды бастауыш (dummy subject) деп аталады. Қазақша «Бүгін ыстық» деп бастауышсыз, «Сағат он» деп етістіксіз айта береміз, ал ағылшыншада it те, етістік те міндетті. (Sit down. сияқты бұйрықтарда бастауыш болмайды: A1-18 қараңыз.)
5Бас әріп, нүкте және сұрақ белгісі
Әр сөйлемді бас әріппен бастап, нүктемен немесе сұрақ белгісімен аяқтаңыз. I сөзі мен атаулар бас әріппен жазылады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Етістікті сөйлемнің соңына қою. Қазақша ойласақ, етістік ең соңында келеді: «Мен ағылшынша және қазақша сөйлеймін», «Кешке үй тапсырмамды орындаймын». Сөзбе-сөз аударсаңыз, ағылшын етістігі де соңына барып қалады. Ағылшын тілінде етістік бастауыштан кейін бірден тұрады, толықтауыш одан кейін келеді.
2. Алдымен уақыт, сосын орын. Қазақша «Әкем күнде базарда жұмыс істейді», «Жазда көлде шомыламыз» дейміз: уақыт орыннан бұрын келеді. Ағылшыншада соңғы бөлікте алдымен орын, сосын уақыт айтылады.
3. Бастауышсыз, етістіксіз сөйлем. Қазақша «Қазір сағат жеті», «Астанада қыста өте желді», «Бүгін ыстық» дейміз: сөйлемде it сияқты бос бастауыш та, is сияқты етістік те жоқ, бұл әбден қалыпты. Ағылшын тілінде уақыт, ауа райы және қашықтық туралы сөйлемде де бастауыш вагоны бос қалмайды: оған it отырады, одан кейін етістік келеді.
4. Тілдер, ұлттар, күндер мен айлар кіші әріппен. Қазақ тілінде «ағылшын тілі», «қазақ», «наурыз», «сәрсенбі» кіші әріппен жазылады. Ағылшыншада бұлар — атаулар, сондықтан бас әріппен жазылады.
Шатастырмаңыз
Бастауыш және толықтауыш — Бастауыш қимылды жасайды және етістіктің алдында тұрады. Толықтауыш қимылды қабылдайды және етістіктен кейін тұрады. Қазақшада бұл айырманы көбінесе жалғаулар көрсетеді («қыздарға»), ал ағылшыншада тек орын. Кейбір есімдіктер толықтауыш болғанда түрін өзгертеді (I → me): A1-09 қараңыз.
Сын есім және үстеу — Сын есім зат есімді сипаттайды (a quick lunch). Үстеу етістікті сипаттайды (eat quickly). A1-10 және A2-09 қараңыз.
Нақты зат ретіндегі it және формальды it — It нақты бір затты білдіруі мүмкін немесе ауа райы мен уақытқа арналған бос бастауыш болуы мүмкін.
Жазылуы мен айтылуы
- Бас әріп: I, сөйлемнің бірінші сөзі, адамдардың, қалалардың, елдердің аттары, апта күндері, айлар, тілдер мен ұлттар. Жыл мезгілдері әдетте кіші әріппен жазылады: spring, winter.
- Full stop (UK) = period (US). Екеуі де хабарлы сөйлемнің соңындағы нүктені білдіреді.
- Нүкте мен сұрақ белгісінің алдында бос орын қалдырмаңыз, ал олардан кейін бір бос орын қалдырыңыз: Where are you?, Where are you ? емес.
- Ауызша сөйлегенде маңызды сөздер (зат есімдер, негізгі етістіктер, сын есімдер) екпінмен, ұзынырақ әрі күштірек айтылады. a, the, to, at сияқты кішкентай сөздер қысқа әрі әлсіз естіледі. We drink coffee at home сөйлемінде күшті сөздер — drink, coffee және home; at қысқа, /ət/ сияқты естіледі.
- Әлсіз /ə/ дыбысы қазақтың қысқа ы дыбысына жақын, сондықтан сізге таныс. Бірақ кішкентай сөздерді анық, бөлек-бөлек айтпаңыз: олар келесі сөзге жабысып кетеді.
- Қазақ тілінде екпін әдетте сөздің соңғы буынына түседі, ал сөйлемдегі кішкентай сөздер ағылшыншадағыдай қатты әлсіремейді. Ағылшыншада сөйлемнің ырғағы басқа: маңызды сөздер күшті, кішкентай сөздер әлсіз. Осы ырғақты тыңдап, қайталап көріңіз.
Алтын ереже
Қалыпты тәртіп: бастауыш, етістік, толықтауыш, сосын орын, сосын уақыт. Қазақшадағыдай етістікті соңына қоймаңыз. Хабарлы сөйлемге бастауыш пен етістік керек: нақты бастауыш жоқ болса (ауа райы, уақыт, қашықтық), it қолданыңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз немесе сөйлемнің керекті бөлігін табыңыз.
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: football / play / my brothers
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: at home / every evening / I / dinner / cook
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: like / we / your new jacket
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: in the park / on Sundays / they / tennis / play
-
Бастауышты табыңыз: Our new neighbours have two dogs.
-
Толықтауышты табыңыз: We check the homework every day.
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
"The dogs chase the cats" сөйлемінде қимылды кім жасайды? …
-
Қай сөйлемде қоңырау шалатындар Lucy мен Mia?
-
"It is raining" сөйлеміндегі "it" нақты бір затты білдіре ме? …
-
"a happy child" тіркесіндегі "happy" қай сөз табы? …
-
"We walk slowly" сөйлеміндегі "slowly" қай сөз табы? …
-
Қай сөз әрқашан бас әріппен басталады? …
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Is very cold today.
-
I every day read the news.
-
My sister a teacher.
-
We meet every Saturday our friends.
-
We like pizza very much.
D. Мәтін ішінде
Мәтінді оқып, әр нөмір үшін жақшадағы дұрыс нұсқаны таңдаңыз.
18 (I live / Live I) in a small house with my sister. She 19 (a teacher / is a teacher), and I am a nurse. We start work early on Mondays. 20 (Is / It is) cold in the morning, so we drink 21 (coffee hot / hot coffee). We meet our friends 22 (in town on Saturdays / on Saturdays in town). 23 (We love / Love) our weekends!
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Не істейтініңіз туралы екі сөйлем жазыңыз. Бастауыш + етістік + толықтауыш тәртібін сақтап, орын мен уақытты қосыңыз.
-
Бүгінгі ауа райы туралы бір сөйлем жазыңыз. Сөйлемді It сөзімен бастаңыз.
Жауаптар
A. Құрылым
- My brothers play football.
- I cook dinner at home every evening. / Every evening I cook dinner at home. / Every evening, I cook dinner at home.
- We like your new jacket.
- They play tennis in the park on Sundays. / On Sundays they play tennis in the park. / On Sundays, they play tennis in the park.
- Our new neighbours
- the homework
B. Мағына
- the dogs
- Lucy and Mia call their parents.
- no
- adjective
- adverb
- Monday
C. Қатені табыңыз
- It is very cold today. / It's very cold today.
- I read the news every day. / Every day I read the news. / Every day, I read the news.
- My sister is a teacher. / My sister's a teacher.
- We meet our friends every Saturday. / Every Saturday we meet our friends. / Every Saturday, we meet our friends.
- ✓ We like pizza very much.
D. Мәтін ішінде
- I live
- is a teacher
- It is
- hot coffee
- in town on Saturdays
- We love
E. Сіздің кезегіңіз
- I drink tea at home every morning. We play tennis in the park on Saturdays.
- It is sunny today.
