SlowingoГрамматика
A1 2 / 32

To Be (am, is, are) қазақша: қашан және қалай қолданылады, мысалдар мен жаттығулар

To Be: am / is / are

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз am, is және are арқылы біреудің кім екенін, мамандығын, қайдан екенін, неше жаста екенін, өзін қалай сезінетінін және қайда екенін ағылшынша айта аласыз.

Негізгі идея

Ағылшынша қарапайым сөйлемде етістік болуы керек. Бірақ кейде ешқандай қимыл жоқ: ешкім жүгіріп жүрген жоқ, тамақ ішіп отырған жоқ, жұмыс істеп жатқан жоқ. Біз жай ғана біреудің кім екенін, қандай екенін немесе қайда екенін айтқымыз келеді. Ағылшын тілі мұндай сөйлемде де етістікті талап етеді. Ол етістік — be.

Be етістігін көпір деп елестетіңіз. Көпірдің бір жағында адам немесе зат тұр. Екінші жағында сол туралы ақпарат. She — is — a doctor. Көпір болмаса, сөйлем өзенге құлап түседі: «She a doctor» дұрыс ағылшынша емес.

Біз үшін ең маңызды жері осы. Қазақша «Ол дәрігер», «Ағам бойшаң» дейміз де, сөйлем дайын: үшінші жақта көпір мүлде көрінбейді. Ал «Мен студентпін», «Біз доспыз» сөйлемдерінде көпір бар, бірақ ол бөлек сөз емес, жалғау: -пін, -пыз. Ағылшын тілінде көпір әрдайым бөлек сөз болып тұрады және оны ешқашан түсіріп тастауға болмайды.

Осы шақта be етістігінің үш түрі бар: am, is және are. Қайсысы керек екенін алдындағы бастауыш (subject) шешеді. Осы үш жұпты жаттап алсаңыз, алғашқы күннен бастап жүздеген сөйлем құрай аласыз.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде біреудің кім немесе қандай екенін айту үшін бөлек етістік керек емес. Бұл жұмысты жіктік жалғаулары атқарады: мұғаліммін, дәрігерсіз, доспыз. Үшінші жақта жалғау мүлде жоқ: «Ол дәрігер», «Ата-анам үйде». Сондықтан қазақ тілінде сөйлейтіндер көбінесе дәл is пен are сөздерін түсіріп тастайды. Тағы екі айырмашылық бар. Біріншісі: қазақ тілінде артикль жоқ, «бір» сөзін айту міндетті емес, ал ағылшын тілінде бір адамның мамандығының алдында a / an міндетті. Екіншісі: қазақ тіліндегі «ол» ер адамға да, әйелге де, затқа да айтылады, ал ағылшын тілінде әр жолы he, she немесе it деп таңдау керек.

ҚазақшаАғылшыншаАйырмашылығы
Мен мұғаліммін.I'm a teacher.-мін шамамен am сөзіне сәйкес; бірақ ағылшыншада a да керек
Ол дәрігер.She is a doctor.үшінші жақта қазақшада ештеңе жоқ; ағылшыншада is міндетті, «ол» he немесе she болады
Ата-анам үйде.My parents are at home.-де → at / in / on, оған қоса are керек
Мен 25 жастамын.I'm 25.жас: be + сан; years жалғыз айтылмайды, тек years old
Мен шаршадым.I'm tired.қазақшада етістік, тіпті өткен шақ түрінде, бірақ мағынасы қазіргі күй; ағылшыншада am + сын есім (tired)
Балалар тоңып тұр.The children are cold.қазақшада етістік (тоңу); ағылшыншада are + сын есім (cold)
Мен иттерден қорқамын.I'm afraid of dogs.қазақшада етістік және -ден; ағылшыншада am + afraid + of (from емес)
Бүгін суық. / Сағат үш.It's cold today. / It's three o'clock.ауа райы мен уақыт: қазақшада it сияқты бастауыш та, етістік те жоқ; ағылшыншада it's міндетті

Қорытынды: қазақша сөйлеміңіздің баяндауышында жалғау болса да (-мын, -сыз, -быз), болмаса да, ағылшыншада көпірді қойыңыз: am, is немесе are. Бастауышқа да назар аударыңыз: «ол» деп отырсаңыз, ер адам ба, әйел ме, әлде зат па, соған қарай he, she немесе it таңдаңыз.

Құрылым

Бастауыш есімдіктер (subject pronouns)

PronounҚазақшаКімді білдіреді
Iменсөйлеуші (әрқашан бас әріппен жазылады)
youсен, сіз, сендер, сіздертыңдаушы: бір адам немесе бірнеше адам; сыпайылық айырмасы жоқ
heол (ер адам)бір ер адам немесе ұл бала
sheол (әйел)бір әйел немесе қыз бала
itол, бұл (зат, жануар)бір зат, бір жануар, ауа райы, уақыт
weбізсөйлеуші және басқалар
theyоларбасқа адамдар немесе заттар (көпше)

Am / is / are

БастауышТолық түріContraction (қысқарған түрі)
II amI'm
youyou areyou're
hehe ishe's
sheshe isshe's
itit isit's
wewe arewe're
theythey arethey're

Зат есімдерде де дәл осылай: бір адам немесе зат → is (My brother is…, The car is…); екі және одан көп → are (My parents are…, The keys are…).

Сөйлем үлгісі

БастауышbeАқпарат
Iama student.
Sheisfrom Brazil.
Theyareat home.

Есте сақтаңыз: қазақ тілінде баяндауыш сөйлемнің соңында тұрады («Мен үйдемін»). Ағылшын тілінде тәртіп басқа: алдымен бастауыш, одан кейін бірден be, содан соң ақпарат: I'm at home.

Қолданылуы

1Кім екені және аты

Біреудің кім екенін айту үшін be қолданыңыз.

I'm Daniel.
Мен Даниелмін.
-мін жалғауының орнына ағылшыншада бөлек сөз: am
Emma is my sister.
Эмма менің әпкем.
sister = әпке де, сіңлі де; қазақшада is орнында ештеңе жоқ
We are friends.
Біз доспыз.
-пыз жалғауының орнына are
They're my neighbours.
Олар менің көршілерім.
neighbours (UK), neighbors (US)

2Мамандық

Бір адамның мамандығын айтқанда ағылшыншада a немесе an керек. Қазақша «Мен мұғаліммін» дейміз, «бір» сөзін қоспаймыз, бірақ ағылшыншада a/an түсіріп тастауға болмайды. Екі немесе одан көп адам туралы айтсаңыз, мамандық көпше түрде келеді және a/an қолданылмайды.

I'm a teacher.
Мен мұғаліммін.
«бір» демесек те, ағылшыншада a міндетті
I am a student.
Мен студентпін.
student = студент те, оқушы да
She is a doctor.
Ол дәрігер.
«ол» әйел, сондықтан she
She's an engineer.
Ол инженер.
әйел → she; дауысты дыбыстың алдында an
He is a nurse.
Ол мейіргер.
ер адам → he; nurse ер адамға да, әйелге де айтылады
My parents are doctors.
Ата-анам дәрігер.
қазақшада көптік жалғау міндетті емес; ағылшыншада doctors, a/an жоқ

3Ұлты және қайдан екені

be + ұлт немесе be + from + ел / қала қолданыңыз. Қазақшадағы -дан/-ден («Жапониядан») бұл жерде from сөзіне сәйкес келеді.

I'm Canadian.
Мен канадалықпын.
қазақшада ұлт кіші әріппен, ағылшыншада бас әріппен жазылады
She's from Japan.
Ол Жапониядан.
әйел → she; -дан → is from
We are from a small town near Madrid.
Біз Мадридтің маңындағы шағын қаладанбыз.
-данбыз → are from
My grandparents are from Lagos.
Атам мен әжем Лагостан.
grandparents = ата мен әже

4Жас

Ағылшын тілінде жас be + сан (+ years old) арқылы айтылады; have қолданылмайды. Қазақша «25 жастамын» дейміз; ағылшыншада бастауыш пен be керек, ал years сөзі жалғыз тұрмайды. (Сандар: A1-04 қараңыз.)

I'm 25.
Мен 25 жастамын.
«жастамын» → I'm + сан
My son is six years old.
Ұлым алты жаста.
years old = жаста
Our cat is twelve.
Мысығымыз он екі жаста.

5Сезім және күй

hungry (аш), thirsty (шөлдеген), cold (тоңған, суық), hot (ыстық), tired (шаршаңқы), afraid (қорыққан) ағылшын тілінде сын есімдер, сондықтан be етістігінен кейін келеді. Қазақ тілінде олардың көбін етістікпен айтамыз: «тоңып тұрмын», «шөлдедім», «шаршадым», «қорқамын». Ағылшыншада әрқашан be + сын есім.

I'm hungry.
Қарным ашты.
қазақшада өткен шақ түрі, бірақ мағынасы қазір; ағылшыншада I + am + hungry
She's tired today.
Ол бүгін шаршаңқы.
«ол» әйел → she
We are very happy.
Біз өте бақыттымыз.
-мыз жалғауының орнына are
The children are cold.
Балалар тоңып тұр.
қазақшада етістік; ағылшыншада are + cold (сын есім)
I'm afraid of dogs.
Мен иттерден қорқамын.
қазақшада етістік пен -ден; ағылшыншада am + afraid + of

6Сипаттау

Адамдар мен заттарды сипаттау үшін be + сын есім қолданыңыз. Ағылшын тілінде сын есім жекеше де, көпше де өзгермейді: new, new shoes.

The room is small.
Бөлме кішкентай.
Your house is beautiful.
Үйіңіз әдемі екен.
My shoes are new.
Аяқ киімім жаңа.
қазақшада жекеше; ағылшыншада shoes көпше → are, new өзгермейді
He's tall and friendly.
Ол бойшаң әрі ақкөңіл.
ер адам → he
My brother is tall.
Ағам бойшаң.
brother = аға да, іні де; қазақшада баяндауышта ештеңе жоқ, ағылшыншада is міндетті

7Орын

Біреудің немесе бір нәрсенің қайда екенін айту үшін be + орын қолданыңыз. Қазақшада орынды жатыс септігінің жалғауы (-да/-де, -та/-те) көрсетеді және ол сөздің соңына жалғанады («сөмкемде»). Ағылшыншада at / in / on сөздің алдында тұрады (предлог), ал қайсысы керек екенін мағына шешеді.

I'm at work.
Мен жұмыстамын.
-та + -мын → am at
My keys are in my bag.
Кілттерім сөмкемде.
көпше: keys → are; -де → in
Paris is in France.
Париж Францияда.
They're at the station.
Олар вокзалда.
-да → at
My parents are at home.
Ата-анам үйде.
«үйде» → at home (in home емес)

8Ауа райы, уақыт және заттар үшін it

Ағылшынша сөйлемде бастауыш болуы шарт, тіпті нақты «адам» болмаса да. Мұндайда it қолданыңыз. Қазақша «Бүгін суық», «Сағат үш», «Үстелдің үстінде» деп it сияқты бастауышсыз айтамыз; ағылшыншада it сөзін тастауға болмайды.

It's cold today.
Бүгін суық.
қазақшада бастауыш жоқ; ағылшыншада It's
It is three o'clock.
Сағат үш.
It's Monday.
Бүгін дүйсенбі.
"Where's my phone?" "It's on the table."
«Телефоным қайда?» «Үстелдің үстінде.»
қазақшада «ол» айтылмайды; ағылшыншада It's

Жиі кездесетін қателер

❌She a doctor.
✅She is a doctor.
Көпір (be) керек.
❌I have 20 years.
✅I am 20 (years old).
Жас have арқылы емес, be арқылы айтылады.
❌I am hunger.
✅I am hungry.
be етістігінен кейін зат есім (hunger) емес, сын есім (hungry) келеді.
❌He is engineer.
✅He is an engineer.
Бір адамның мамандығының алдында a/an керек.
❌My friends is here.
✅My friends are here.
Көпше бастауыш → are.
❌Is cold today.
✅It is cold today.
Сөйлемге it деген бастауыш керек.
❌I is happy.
✅I am happy.
I әрқашан am сөзімен келеді.
❌I am agree.
✅I agree.
agree өзі етістік, оған be керек емес. A1-12 қараңыз.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. Үшінші жақта көпір жоғалады. «Мен студентпін» сөйлемінде көпір -пін жалғауында көрініп тұр. Ал «Жаңа мұғаліміміз өте қатал», «Асхат пен Ерлан Астанада студент» сияқты сөйлемдерде баяндауышқа ешқандай жалғау жалғанбайды. Сөзбе-сөз аударсаңыз, is / are жоғалып кетеді. Әсіресе тез сөйлегенде абай болыңыз.

❌Our new teacher very strict.
✅Our new teacher is very strict.
❌Askhat and Erlan students in Astana.
✅Askhat and Erlan are students in Astana.
Екі адам → are; students та көпше.

2. «Ол» → he ме, she ме? Қазақ тілінде «ол» ер адамға да, әйелге де, затқа да айтылады, етістік те жынысты көрсетпейді. Сондықтан бір әңгіменің ішінде he мен she ауысып кетуі өте жиі кездеседі. Ағылшыншада әр жолы таңдау керек: ер адам → he, әйел → she, зат немесе жануар → it.

⚠️My grandmother is 80. He is very active.
✅My grandmother is 80. She is very active.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ he ер адамды білдіреді; әже әйел, сондықтан she.
⚠️Nurlan is my classmate. She is very funny.
✅Nurlan is my classmate. He is very funny.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ she әйелді білдіреді; Нұрлан ер адам, сондықтан he.

3. «Шаршадым», «Қарным ашты» → I tired, I was hungry. Қазақ тілінде көп күйді етістікпен, көбінесе өткен шақ түрінде айтамыз: «Шаршадым», «Тоңдым», «Шөлдедім», «Қарным ашты». Мағынасы дәл қазіргі күй. Ағылшынша tired, cold, thirsty, hungry етістік емес, сын есім, сондықтан алдында am / is / are міндетті. Ал қазіргі күй туралы айтсаңыз, was емес, осы шақ керек.

❌I tired after the long trip.
✅I'm tired after the long trip.
tired сын есім: алдында am керек.
⚠️(Сабақтан жаңа шықтыңыз, қазір тамақ ішкіңіз келеді.) I was hungry. Let's eat!
✅I'm hungry. Let's eat!
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ was бұрынғы күйді білдіреді («аш едім»); «Қарным ашты» қазіргі күй, сондықтан I'm hungry.

4. «Жеті жаста» → seven years. Қазақшада «жас» сөзі әрқашан саннан кейін келеді, сондықтан ағылшыншада да years деп қосып, old сөзін түсіріп кету оңай. Ағылшыншада не тек сан айтылады, не years old толық айтылады.

❌My little sister is seven years.
✅My little sister is seven. немесе My little sister is seven years old.
❌Our daughter is three years.
✅Our daughter is three years old.
немесе: Our daughter is three.

Шатастырмаңыз

be және have — be біреудің кім немесе қандай екенін айтады; have біреудің не нәрсесі бар екенін айтады. Қазақ тілінде иелік «бар» сөзімен айтылады («Менің көлігім бар»); ағылшыншада have тек иелік үшін қолданылады, аштық пен жас үшін емес. A1-14 қараңыз.

I'm hungry.
Қарным ашты.
күй: be; «I have hunger» емес
I have a car.
Менің көлігім бар.
иелік: A1-14 қараңыз

it's және its — it's = it is; its = оның (заттың немесе жануардың). A1-08 қараңыз.

It's a big dog.
Бұл үлкен ит.
The dog is in its bed.
Ит өз орнында жатыр.
its = оның; қазақшада бұл жерде «өз»

be және қимыл етістіктері (action verbs) — Сөйлемде қимыл етістігі болса, ол негізгі етістік болады және оған be қосылмайды. A1-12 қараңыз.

I'm a student.
Мен студентпін.
be: кім екенін айту
I study English.
Мен ағылшын тілін оқимын.
қимыл етістігі: am қосылмайды

Жазылуы мен айтылуы

  • Қысқарған түрдегі апостроф (') түсіп қалған әріптің орнында тұрады: I am → I'm, she is → she's, they are → they're.
  • Қысқарған түрлер ауызша сөйлеуде және бейресми жазуда әдеттегі нәрсе. Ресми жазуда толық түрлерін қолданыңыз.
  • I сөйлемнің ортасында да әрқашан бас әріппен жазылады. Ұлттың атауы да бас әріптен басталады: I'm Canadian, She's Kazakh. Қазақшада «мен» мен «қазақ» кіші әріппен жазылатындықтан, мұны ұмытып кету оңай.
  • they're, their және there бірдей естіледі: /ðeə/ (UK), /ðer/ (US). Бірінші дыбыс /ð/ қазақ тілінде жоқ: тіл ұшын үстіңгі және астыңғы тістің арасына сәл шығарып, дауыспен айтыңыз. Оны з немесе д дыбысымен алмастырмаңыз. Тек they're сөзі «they are» дегенді білдіреді.
  • you're мен your көбінесе бірдей естіледі. Тек you're сөзі «you are» дегенді білдіреді.
  • he's /hiːz/ мен his /hɪz/ сөздеріндегі дауыстылар әртүрлі. Қазақ тілінде дауыстылар созылыңқы және қысқа болып бөлінбейді, сондықтан бұл айырмашылыққа әдейі назар аударыңыз. /iː/ ұзынырақ және керілген, ерін күлімсірегендей созылады; /ɪ/ қысқа әрі босаңсыған.
  • Сөз басындағы /h/ (he's, his, happy) қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ: тамақтан қырылдатпай, жай ғана демді шығарыңыз.
  • I'm бір буын; соңына дауысты дыбыс қоспаңыз.
  • Тез сөйлегенде are әлсіз және қысқа естіледі: We are friends сөйлемінде дауыстысы /ə/ дыбысына жақындайды. Бұл бейтарап дыбыс қазақтың қысқа ы дыбысына ұқсас, сондықтан сізге таныс.
  • Зат есімнен кейін is ауызша сөйлеуде және бейресми жазуда жиі қысқарады: My name's Anna. The coffee's hot. Бірақ /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ дыбыстарымен аяқталатын зат есімнен кейін (bus, box, church сияқты) толық түрін жазыңыз: The bus is late.

Алтын ереже

Бастауышты сипатпен, мамандықпен, орынмен немесе жаспен байланыстыру керек, бірақ сөйлемде қимыл етістігі жоқ па? be қолданыңыз: I → am, he / she / it / бір зат → is, you / we / they / көп зат → are. Қазақша «Ол дәрігер», «25 жастамын» деп көпірсіз айтсақ та, ағылшыншада оны түсіріп тастауға болмайды: She's a doctor. I'm 25. «Ол» деп тұрсыз ба? he немесе she таңдаңыз.

Жаттығулар

A. Құрылым

Сөйлемдерді be етістігінің дұрыс түрімен толықтырыңыз.

  1. I a student.
  2. My mother a nurse.
  3. We from Mexico.
  4. It hot today.
  5. The books on the desk.
  6. Қысқарған түрін жазыңыз: they are

B. Мағына

Дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … Friday!
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: My parents … at home.
  3. Жасты дұрыс айтқан сөйлемді таңдаңыз: …
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … a pilot.

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. He 30 years old.
  2. I have hungry.
  3. She is doctor.
  4. My brothers are tall.

D. Мәтін ішінде

Диалогты толықтырыңыз.

At a party
Lina: Hi! I 15 Lina. And he 16 my friend Tom.
Tom: Hello! We 17 from Dublin.
Ana: Nice to meet you. 18 cold in here!
Lina: Yes! And I 19 hungry. The food is over there.

E. Сіздің кезегіңіз

Өзіңіз және бір досыңыз туралы ағылшынша жазыңыз.

  1. Өзіңіз туралы үш сөйлем жазыңыз: атыңыз, жұмысыңыз немесе оқуыңыз және қайдан екеніңіз.
  2. Бір досыңыз туралы екі сөйлем жазыңыз: оның жасы және бүгін өзін қалай сезінетіні.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақты қайталаңыз.

  1. A1-01 Ағылшын сөйлемі қалай құрылады: сөз тәртібі (Subject + Verb + Object) қазақша
    Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: happy / are / we
Жауаптар

A. Құрылым

  1. am
  2. is
  3. are
  4. is
  5. are
  6. they're

B. Мағына

  1. It's
  2. are
  3. I am 30.
  4. He's

C. Қатені табыңыз

  1. He is 30 years old. / He's 30 years old.
  2. I am hungry. / I'm hungry.
  3. She is a doctor. / She's a doctor.
  4. ✓ My brothers are tall.

D. Мәтін ішінде

  1. am / 'm
  2. is / 's
  3. are / 're
  4. It's / It is
  5. am / 'm

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I'm Sara. I'm a student. I'm from Brazil.
  2. My friend Leo is 28. He's tired today.

F. Аралас қайталау

  1. We are happy.
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play