To Be (am, is, are) қазақша: қашан және қалай қолданылады, мысалдар мен жаттығулар
To Be: am / is / are
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз am, is және are арқылы біреудің кім екенін, мамандығын, қайдан екенін, неше жаста екенін, өзін қалай сезінетінін және қайда екенін ағылшынша айта аласыз.
Негізгі идея
Ағылшынша қарапайым сөйлемде етістік болуы керек. Бірақ кейде ешқандай қимыл жоқ: ешкім жүгіріп жүрген жоқ, тамақ ішіп отырған жоқ, жұмыс істеп жатқан жоқ. Біз жай ғана біреудің кім екенін, қандай екенін немесе қайда екенін айтқымыз келеді. Ағылшын тілі мұндай сөйлемде де етістікті талап етеді. Ол етістік — be.
Be етістігін көпір деп елестетіңіз. Көпірдің бір жағында адам немесе зат тұр. Екінші жағында сол туралы ақпарат. She — is — a doctor. Көпір болмаса, сөйлем өзенге құлап түседі: «She a doctor» дұрыс ағылшынша емес.
Біз үшін ең маңызды жері осы. Қазақша «Ол дәрігер», «Ағам бойшаң» дейміз де, сөйлем дайын: үшінші жақта көпір мүлде көрінбейді. Ал «Мен студентпін», «Біз доспыз» сөйлемдерінде көпір бар, бірақ ол бөлек сөз емес, жалғау: -пін, -пыз. Ағылшын тілінде көпір әрдайым бөлек сөз болып тұрады және оны ешқашан түсіріп тастауға болмайды.
Осы шақта be етістігінің үш түрі бар: am, is және are. Қайсысы керек екенін алдындағы бастауыш (subject) шешеді. Осы үш жұпты жаттап алсаңыз, алғашқы күннен бастап жүздеген сөйлем құрай аласыз.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде біреудің кім немесе қандай екенін айту үшін бөлек етістік керек емес. Бұл жұмысты жіктік жалғаулары атқарады: мұғаліммін, дәрігерсіз, доспыз. Үшінші жақта жалғау мүлде жоқ: «Ол дәрігер», «Ата-анам үйде». Сондықтан қазақ тілінде сөйлейтіндер көбінесе дәл is пен are сөздерін түсіріп тастайды. Тағы екі айырмашылық бар. Біріншісі: қазақ тілінде артикль жоқ, «бір» сөзін айту міндетті емес, ал ағылшын тілінде бір адамның мамандығының алдында a / an міндетті. Екіншісі: қазақ тіліндегі «ол» ер адамға да, әйелге де, затқа да айтылады, ал ағылшын тілінде әр жолы he, she немесе it деп таңдау керек.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| Мен мұғаліммін. | I'm a teacher. | -мін шамамен am сөзіне сәйкес; бірақ ағылшыншада a да керек |
| Ол дәрігер. | She is a doctor. | үшінші жақта қазақшада ештеңе жоқ; ағылшыншада is міндетті, «ол» he немесе she болады |
| Ата-анам үйде. | My parents are at home. | -де → at / in / on, оған қоса are керек |
| Мен 25 жастамын. | I'm 25. | жас: be + сан; years жалғыз айтылмайды, тек years old |
| Мен шаршадым. | I'm tired. | қазақшада етістік, тіпті өткен шақ түрінде, бірақ мағынасы қазіргі күй; ағылшыншада am + сын есім (tired) |
| Балалар тоңып тұр. | The children are cold. | қазақшада етістік (тоңу); ағылшыншада are + сын есім (cold) |
| Мен иттерден қорқамын. | I'm afraid of dogs. | қазақшада етістік және -ден; ағылшыншада am + afraid + of (from емес) |
| Бүгін суық. / Сағат үш. | It's cold today. / It's three o'clock. | ауа райы мен уақыт: қазақшада it сияқты бастауыш та, етістік те жоқ; ағылшыншада it's міндетті |
Қорытынды: қазақша сөйлеміңіздің баяндауышында жалғау болса да (-мын, -сыз, -быз), болмаса да, ағылшыншада көпірді қойыңыз: am, is немесе are. Бастауышқа да назар аударыңыз: «ол» деп отырсаңыз, ер адам ба, әйел ме, әлде зат па, соған қарай he, she немесе it таңдаңыз.
Құрылым
Бастауыш есімдіктер (subject pronouns)
| Pronoun | Қазақша | Кімді білдіреді |
|---|---|---|
| I | мен | сөйлеуші (әрқашан бас әріппен жазылады) |
| you | сен, сіз, сендер, сіздер | тыңдаушы: бір адам немесе бірнеше адам; сыпайылық айырмасы жоқ |
| he | ол (ер адам) | бір ер адам немесе ұл бала |
| she | ол (әйел) | бір әйел немесе қыз бала |
| it | ол, бұл (зат, жануар) | бір зат, бір жануар, ауа райы, уақыт |
| we | біз | сөйлеуші және басқалар |
| they | олар | басқа адамдар немесе заттар (көпше) |
Am / is / are
| Бастауыш | Толық түрі | Contraction (қысқарған түрі) |
|---|---|---|
| I | I am | I'm |
| you | you are | you're |
| he | he is | he's |
| she | she is | she's |
| it | it is | it's |
| we | we are | we're |
| they | they are | they're |
Зат есімдерде де дәл осылай: бір адам немесе зат → is (My brother is…, The car is…); екі және одан көп → are (My parents are…, The keys are…).
Сөйлем үлгісі
| Бастауыш | be | Ақпарат |
|---|---|---|
| I | am | a student. |
| She | is | from Brazil. |
| They | are | at home. |
Есте сақтаңыз: қазақ тілінде баяндауыш сөйлемнің соңында тұрады («Мен үйдемін»). Ағылшын тілінде тәртіп басқа: алдымен бастауыш, одан кейін бірден be, содан соң ақпарат: I'm at home.
Қолданылуы
1Кім екені және аты
Біреудің кім екенін айту үшін be қолданыңыз.
2Мамандық
Бір адамның мамандығын айтқанда ағылшыншада a немесе an керек. Қазақша «Мен мұғаліммін» дейміз, «бір» сөзін қоспаймыз, бірақ ағылшыншада a/an түсіріп тастауға болмайды. Екі немесе одан көп адам туралы айтсаңыз, мамандық көпше түрде келеді және a/an қолданылмайды.
3Ұлты және қайдан екені
be + ұлт немесе be + from + ел / қала қолданыңыз. Қазақшадағы -дан/-ден («Жапониядан») бұл жерде from сөзіне сәйкес келеді.
4Жас
Ағылшын тілінде жас be + сан (+ years old) арқылы айтылады; have қолданылмайды. Қазақша «25 жастамын» дейміз; ағылшыншада бастауыш пен be керек, ал years сөзі жалғыз тұрмайды. (Сандар: A1-04 қараңыз.)
5Сезім және күй
hungry (аш), thirsty (шөлдеген), cold (тоңған, суық), hot (ыстық), tired (шаршаңқы), afraid (қорыққан) ағылшын тілінде сын есімдер, сондықтан be етістігінен кейін келеді. Қазақ тілінде олардың көбін етістікпен айтамыз: «тоңып тұрмын», «шөлдедім», «шаршадым», «қорқамын». Ағылшыншада әрқашан be + сын есім.
6Сипаттау
Адамдар мен заттарды сипаттау үшін be + сын есім қолданыңыз. Ағылшын тілінде сын есім жекеше де, көпше де өзгермейді: new, new shoes.
7Орын
Біреудің немесе бір нәрсенің қайда екенін айту үшін be + орын қолданыңыз. Қазақшада орынды жатыс септігінің жалғауы (-да/-де, -та/-те) көрсетеді және ол сөздің соңына жалғанады («сөмкемде»). Ағылшыншада at / in / on сөздің алдында тұрады (предлог), ал қайсысы керек екенін мағына шешеді.
8Ауа райы, уақыт және заттар үшін it
Ағылшынша сөйлемде бастауыш болуы шарт, тіпті нақты «адам» болмаса да. Мұндайда it қолданыңыз. Қазақша «Бүгін суық», «Сағат үш», «Үстелдің үстінде» деп it сияқты бастауышсыз айтамыз; ағылшыншада it сөзін тастауға болмайды.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Үшінші жақта көпір жоғалады. «Мен студентпін» сөйлемінде көпір -пін жалғауында көрініп тұр. Ал «Жаңа мұғаліміміз өте қатал», «Асхат пен Ерлан Астанада студент» сияқты сөйлемдерде баяндауышқа ешқандай жалғау жалғанбайды. Сөзбе-сөз аударсаңыз, is / are жоғалып кетеді. Әсіресе тез сөйлегенде абай болыңыз.
2. «Ол» → he ме, she ме? Қазақ тілінде «ол» ер адамға да, әйелге де, затқа да айтылады, етістік те жынысты көрсетпейді. Сондықтан бір әңгіменің ішінде he мен she ауысып кетуі өте жиі кездеседі. Ағылшыншада әр жолы таңдау керек: ер адам → he, әйел → she, зат немесе жануар → it.
3. «Шаршадым», «Қарным ашты» → I tired, I was hungry. Қазақ тілінде көп күйді етістікпен, көбінесе өткен шақ түрінде айтамыз: «Шаршадым», «Тоңдым», «Шөлдедім», «Қарным ашты». Мағынасы дәл қазіргі күй. Ағылшынша tired, cold, thirsty, hungry етістік емес, сын есім, сондықтан алдында am / is / are міндетті. Ал қазіргі күй туралы айтсаңыз, was емес, осы шақ керек.
4. «Жеті жаста» → seven years. Қазақшада «жас» сөзі әрқашан саннан кейін келеді, сондықтан ағылшыншада да years деп қосып, old сөзін түсіріп кету оңай. Ағылшыншада не тек сан айтылады, не years old толық айтылады.
Шатастырмаңыз
be және have — be біреудің кім немесе қандай екенін айтады; have біреудің не нәрсесі бар екенін айтады. Қазақ тілінде иелік «бар» сөзімен айтылады («Менің көлігім бар»); ағылшыншада have тек иелік үшін қолданылады, аштық пен жас үшін емес. A1-14 қараңыз.
it's және its — it's = it is; its = оның (заттың немесе жануардың). A1-08 қараңыз.
be және қимыл етістіктері (action verbs) — Сөйлемде қимыл етістігі болса, ол негізгі етістік болады және оған be қосылмайды. A1-12 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Қысқарған түрдегі апостроф (') түсіп қалған әріптің орнында тұрады: I am → I'm, she is → she's, they are → they're.
- Қысқарған түрлер ауызша сөйлеуде және бейресми жазуда әдеттегі нәрсе. Ресми жазуда толық түрлерін қолданыңыз.
- I сөйлемнің ортасында да әрқашан бас әріппен жазылады. Ұлттың атауы да бас әріптен басталады: I'm Canadian, She's Kazakh. Қазақшада «мен» мен «қазақ» кіші әріппен жазылатындықтан, мұны ұмытып кету оңай.
- they're, their және there бірдей естіледі: /ðeə/ (UK), /ðer/ (US). Бірінші дыбыс /ð/ қазақ тілінде жоқ: тіл ұшын үстіңгі және астыңғы тістің арасына сәл шығарып, дауыспен айтыңыз. Оны з немесе д дыбысымен алмастырмаңыз. Тек they're сөзі «they are» дегенді білдіреді.
- you're мен your көбінесе бірдей естіледі. Тек you're сөзі «you are» дегенді білдіреді.
- he's /hiːz/ мен his /hɪz/ сөздеріндегі дауыстылар әртүрлі. Қазақ тілінде дауыстылар созылыңқы және қысқа болып бөлінбейді, сондықтан бұл айырмашылыққа әдейі назар аударыңыз. /iː/ ұзынырақ және керілген, ерін күлімсірегендей созылады; /ɪ/ қысқа әрі босаңсыған.
- Сөз басындағы /h/ (he's, his, happy) қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ: тамақтан қырылдатпай, жай ғана демді шығарыңыз.
- I'm бір буын; соңына дауысты дыбыс қоспаңыз.
- Тез сөйлегенде are әлсіз және қысқа естіледі: We are friends сөйлемінде дауыстысы /ə/ дыбысына жақындайды. Бұл бейтарап дыбыс қазақтың қысқа ы дыбысына ұқсас, сондықтан сізге таныс.
- Зат есімнен кейін is ауызша сөйлеуде және бейресми жазуда жиі қысқарады: My name's Anna. The coffee's hot. Бірақ /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ дыбыстарымен аяқталатын зат есімнен кейін (bus, box, church сияқты) толық түрін жазыңыз: The bus is late.
Алтын ереже
Бастауышты сипатпен, мамандықпен, орынмен немесе жаспен байланыстыру керек, бірақ сөйлемде қимыл етістігі жоқ па? be қолданыңыз: I → am, he / she / it / бір зат → is, you / we / they / көп зат → are. Қазақша «Ол дәрігер», «25 жастамын» деп көпірсіз айтсақ та, ағылшыншада оны түсіріп тастауға болмайды: She's a doctor. I'm 25. «Ол» деп тұрсыз ба? he немесе she таңдаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Сөйлемдерді be етістігінің дұрыс түрімен толықтырыңыз.
-
I a student.
-
My mother a nurse.
-
We from Mexico.
-
It hot today.
-
The books on the desk.
-
Қысқарған түрін жазыңыз: they are
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … Friday!
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: My parents … at home.
-
Жасты дұрыс айтқан сөйлемді таңдаңыз: …
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … a pilot.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
He 30 years old.
-
I have hungry.
-
She is doctor.
-
My brothers are tall.
D. Мәтін ішінде
Диалогты толықтырыңыз.
Lina: Hi! I 15 Lina. And he 16 my friend Tom.
Tom: Hello! We 17 from Dublin.
Ana: Nice to meet you. 18 cold in here!
Lina: Yes! And I 19 hungry. The food is over there.
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз және бір досыңыз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңіз туралы үш сөйлем жазыңыз: атыңыз, жұмысыңыз немесе оқуыңыз және қайдан екеніңіз.
-
Бір досыңыз туралы екі сөйлем жазыңыз: оның жасы және бүгін өзін қалай сезінетіні.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақты қайталаңыз.
-
A1-01 Ағылшын сөйлемі қалай құрылады: сөз тәртібі (Subject + Verb + Object) қазақша Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: happy / are / we
Жауаптар
A. Құрылым
- am
- is
- are
- is
- are
- they're
B. Мағына
- It's
- are
- I am 30.
- He's
C. Қатені табыңыз
- He is 30 years old. / He's 30 years old.
- I am hungry. / I'm hungry.
- She is a doctor. / She's a doctor.
- ✓ My brothers are tall.
D. Мәтін ішінде
- am / 'm
- is / 's
- are / 're
- It's / It is
- am / 'm
E. Сіздің кезегіңіз
- I'm Sara. I'm a student. I'm from Brazil.
- My friend Leo is 28. He's tired today.
F. Аралас қайталау
- We are happy.
