Countable және uncountable қазақша: саналатын, саналмайтын зат есімдер, some және any
Countable, Uncountable, Some and Any
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз саналатын зат есімдерді (an egg, two eggs) саналмайтын зат есімдерден (water, money, advice) ажырата аласыз, some және any сөздерін қолданасыз, How much…? және How many…? деп сұрайсыз, саналмайтын нәрселерді a glass of, a piece of сияқты тіркестермен санайсыз.
Негізгі идея
Екі сөмкені елестетіңіз. Бірінші сөмкеде апельсиндер бар: оларды бір-бірлеп санауға болады: one orange, two oranges, three oranges. Мұндай зат есімдер саналатын (countable). Екінші сөмкеде ұн бар: ешкім «бір ұн, екі ұн» демейді. Мұндай зат есімдер саналмайтын (uncountable): ағылшын тілі оларды нақты бөлек бірліктері жоқ зат немесе тұтас нәрсе ретінде көреді: water, rice, money, information. "One water" немесе "two rices" деп айтылмайды.
Сөмке грамматиканы шешеді. Саналатын зат есімдер a/an және көпше түр ала алады. Саналмайтын зат есімдер a/an алмайды, көпше түрі жоқ және жекеше етістікпен келеді: The information is useful.
Саналмайтын нәрсені санағыңыз келе ме? Ыдысты немесе бөлікті білдіретін сөзді қолданыңыз: a glass of water, a piece of advice, a kilo of flour. Енді стақандарды, бөліктерді немесе килограмдарды санайсыз: two glasses of water.
Some және any «біраз мөлшер, бірақ қанша екенін дәл айтпаймыз» дегенді білдіреді.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде зат есімді санауға бола ма, болмай ма, грамматиканы өзгертпейді: кез келген зат есімге -лар / -лер жалғауға болады: «ақпараттар», «кеңестер», «жиһаздар», «үй тапсырмалары». Ағылшыншада information, advice, furniture, homework саналмайды, оларға ешқашан -s жалғанбайды. Сондай-ақ қазақшада ыдыс пен зат тікелей қатар тұрады («екі стақан су», «бір кесе шай»), ал ағылшыншада олардың арасында of тұрады, ал -s ыдысқа жалғанады. Тағы бір айырмашылық: «бір нан» қазақшада қалыпты, ал ағылшыншада bread саналмайды. Ақырында, бір «қанша» сөзінің орнында ағылшыншада екі сөз бар: how many және how much.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| бір алма, екі алма | an apple, two apples | саналатын: a/an және көпше -s; қазақшада саннан кейін көптік жалғау жоқ |
| ақпараттар, кеңестер, жиһаздар | information, advice, furniture | қазақшада -тар/-тер бар; ағылшыншада -s ешқашан жоқ |
| бір нан | a loaf of bread / some bread | bread саналмайды: a bread емес |
| екі стақан су | two glasses of water | қазақшада ыдыс + зат; ағылшыншада ыдыс-es + of + зат |
| қанша жұмыртқа? / қанша ұн? | How many eggs? / How much flour? | бір «қанша» → екі сөз |
| біраз сүт бар | There's some milk | хабарлы сөйлем → some |
| сүт жоқ / сүт бар ма? | There isn't any milk / Is there any milk? | болымсыз сөйлем, сұрақ → any |
| жаңалықтар басталады | the news is on | қазақшада көпше; ағылшыншада news жекеше етістікпен |
Құрылым
Саналатын және саналмайтын
| Саналатын | Саналмайтын | |
|---|---|---|
| a / an | an apple, a chair | a/an жоқ |
| көпше түр | apples, chairs | көпше түрі жоқ |
| етістік | is (біреу) / are (екі немесе одан көп) | is |
| some / any | some apples, any chairs | some water, any furniture |
| сұрақ | How many apples? | How much water? |
Жиі кездесетін саналмайтын зат есімдер
| Топ | Зат есімдер |
|---|---|
| Тамақ пен сусын | water, milk, coffee, tea, bread, rice, cheese, meat, sugar, pasta |
| Материалдар | paper, glass, wood, plastic |
| Ойлар мен іс-әрекеттер | information, advice, news, help, music, work, homework, fun |
| «Топ» сөздері | money, furniture, luggage, traffic |
Бұл зат есімдердің кейбірі саналатын заттардың тобы сияқты көрінеді (money = тиындар мен қағаз ақша; furniture = орындықтар, үстелдер, төсектер), бірақ зат есімнің өзі саналмайды.
Some және any
| Сөйлем түрі | Әдетте | Мысал |
|---|---|---|
| Хабарлы | some | There's some milk in the fridge. |
| Болымсыз | any | We don't have any eggs. |
| Сұрақ | any | Are there any tickets? |
| Ұсыныс | some | Do you want some tea? |
| Өтініш | some | Can I have some water, please? |
Ыдыстар мен бөліктер
| Тіркес | Мысалдар |
|---|---|
| a cup of / a glass of / a bottle of | a cup of tea, a glass of water, a bottle of oil |
| a can of / a packet of / a carton of | a can of cola, a packet of rice, a carton of milk |
| a piece of | a piece of cake, a piece of advice, a piece of furniture |
| a slice of | a slice of bread, a slice of pizza |
| a loaf of / a bar of / a kilo of | a loaf of bread, a bar of chocolate, a kilo of rice |
Қолданылуы
1Саналатын және саналмайтын зат есімдер
Саналатын зат есімдер a/an және көпше түр алады. Саналмайтын зат есімдер a/an алмайды, көптік -s алмайды және жекеше етістікпен келеді.
2Хабарлы сөйлемде, ұсыныс пен өтініште some
Хабарлы сөйлемде көпше саналатын зат есімдермен және саналмайтын зат есімдермен some қолданыңыз. «Иә» деген жауап күткенде ұсыныс пен өтініште де қолданыңыз.
3Болымсыз сөйлемде және сұрақта any
Болымсыз сөйлемдер мен сұрақтардың көбінде, нәрсенің бар-жоғын білмегенде немесе жауап «нөл» болғанда any қолданыңыз.
4How much…? және How many…?
How many + көпше саналатын зат есім. How much + саналмайтын зат есім. How much…? бағаны да сұрайды: A1-04 қараңыз.
5Ыдыстар мен бөліктер
Саналмайтын зат есімді санау үшін оның алдына ыдысты немесе бөлікті білдіретін сөз қойыңыз. Көпше түрге ыдыс өзгереді; саналмайтын зат есім өзгермейді.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Кеңестер», «жиһаздар» → advices, furnitures. Қазақшада кез келген зат есімге -лар / -лер жалғай аламыз: «жақсы кеңестер», «жаңа жиһаздар», «көп үй тапсырмалары». Ағылшыншада advice, furniture, homework, information, luggage ешқашан -s алмайды.
2. «Бір нан», «екі нан» → a bread, two breads. Қазақшада нанды бөлкесімен санаймыз. Ағылшыншада bread саналмайды, сондықтан a loaf of bread немесе some bread айтылады.
3. «Бір кесе шай» → a cup tea. Қазақшада ыдыс пен зат тікелей қатар тұрады, арасында ештеңе жоқ, ал саннан кейін ыдыс жекеше қалады. Ағылшыншада of міндетті, ал бірден көп болса, -s ыдысқа жалғанады.
4. «Қанша» → тек how many немесе тек how much. Қазақшада «қанша қант?» та, «қанша қасық?» та бір сөзбен айтылады. Ағылшыншада зат есімге қараңыз: санауға болмайды → how much, көпше саналатын → how many.
Шатастырмаңыз
How much және How many — Бір-бірлеп санауға бола ма? → how many. Санауға болмайтын нәрсе ме? → how much.
Ұсыныстағы some және шын сұрақтағы any — Бір нәрсені ұсынғанда немесе сұрағанда және «иә» деген жауап күткенде some қолданыңыз. Жауапты білмейтін шын сұрақта any қолданыңыз.
Екі сөмкеде де болатын зат есімдер — Кейбір зат есімдер зат ретінде саналмайды, бірақ бір дана немесе бір порция ретінде саналады. Мөлшерді білдіретін басқа сөздер (much, a few, a little) A2-10 сабағында; қиын зат есімдер B2-22 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- Зат есімнің алдындағы some әдетте әлсіз айтылады: /səm/, some water. Ондағы /ə/ қазақтың қысқа ы дыбысына ұқсас. Екпін түскенде немесе жалғыз тұрғанда күшті /sʌm/ болады: Some people like it, and some don't.
- of әлсіз /əv/ айтылады, жылдам сөйлеуде тек /ə/: a cup of tea «a cuppa tea» сияқты естіледі. Бірақ жазғанда of міндетті.
- Ыдыстардың көпше түрі әдеттегі ережемен жазылады: glass → glasses, slice → slices, loaf → loaves, packet → packets (A1-05 қараңыз). glasses, slices соңындағы -es бөлек буын болып айтылады: /ɪz/.
- water /ˈwɔːtə/ (UK) сөзінің басындағы /w/ қазақтың «уа» дыбыс тіркесіндегі у сияқты, ерінді дөңгелетіп айтылады; оны в дыбысымен ауыстырмаңыз.
- information /ˌɪnfəˈmeɪʃn/: екпін үшінші буында (ma), соңғы буынға емес.
- luggage UK мен US ағылшынында жиі қолданылады; baggage US ағылшынында жиірек. Екеуі де саналмайды: How much luggage…? How much baggage…?
Алтын ереже
Саналатын зат есімдер: a/an және көпше түр. Саналмайтын зат есімдер: a/an жоқ, көпше түр жоқ, жекеше етістік, тіпті қазақшада «-лар» жалғанса да. Some негізінен хабарлы сөйлемде, ұсыныс пен өтініште, any негізінен болымсыз сөйлем мен сұрақта. How many + саналатын; how much + саналмайтын.
Жаттығулар
A. Құрылым
Тапсырмаға қарай жауап беріңіз.
-
Countable әлде uncountable? furniture
-
Countable әлде uncountable? chair
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: a bar of …
-
Толықтырыңыз: two of water (glass)
-
Толықтырыңыз: three of bread (slice)
-
How chairs are there?
-
How rice do you want?
B. Мағына
Мағынаға қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: We need … eggs for the cake.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: There isn't … milk left.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: "Do you want … cake?" "Yes, please!"
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The news … good today.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: a … of pizza
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
The informations are on the website.
-
How many money do you have?
-
I have two luggages.
-
Can I have a glass of water, please?
D. Мәтін ішінде
Сөздер тізімі: any, cartons, loaf, many, some
Max: Is there 17 milk in the fridge?
Lea: No, there isn't 18 milk. We need two 19 of milk.
Max: OK. And how 20 eggs do we need?
Lea: Six. And can you buy 21 bread? A 22 of white bread, please.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Бүгінгі ас үйіңіз туралы екі сөйлем жазыңыз: біреуі some сөзімен, біреуі any сөзімен.
-
Кафеде айтатын қысқа өтініш жазыңыз. Ыдысты немесе бөлікті білдіретін сөз қолданыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-11 There is / There are қазақша: «бар» мен «жоқ» ағылшынша қалай айтылады? Дұрыс жауапты таңдаңыз: There … some cheese on the table.
-
A1-06 Артикльдер a, an, the қазақша: қашан қойылады, қашан қойылмайды? Дұрыс жауапты таңдаңыз: I want … orange and some water.
-
A1-13 Present Simple болымсыз және сұраулы түрі қазақша: don't, doesn't, do, does Қатені түзетіңіз: How much money you have?
Жауаптар
A. Құрылым
- uncountable
- countable
- chocolate
- glasses
- slices
- many
- much
B. Мағына
- some
- any
- some
- is
- slice
C. Қатені табыңыз
- The information is on the website.
- How much money do you have?
- I have two pieces of luggage. / I have two bags. / I have two suitcases.
- ✓ Can I have a glass of water, please?
D. Мәтін ішінде
- any / some
- any
- cartons
- many
- some
- loaf
E. Сіздің кезегіңіз
- There's some rice in the cupboard. There isn't any coffee.
- Can I have a cup of tea and a piece of cake, please?
F. Аралас қайталау
- is
- an
- How much money do you have?
