Subject-verb agreement қазақша: news is ма, news are ма? Қиын зат есімдер
Subject-Verb Agreement: Tricky Nouns
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз қиын бастауыштардан кейін етістіктің жекеше не көпше түрін дұрыс таңдай аласыз: news және advice сияқты саналмайтын зат есімдер, police және clothes сияқты көпше зат есімдер, team сияқты жинақтау зат есімдер, everyone және each сияқты сөздер, neither… nor, one of the… және ten dollars сияқты мөлшерлер.
Негізгі идея
Негізгі ереже оңай: бастауыш жекеше болса, етістік те жекеше (The car is), бастауыш көпше болса, етістік те көпше (The cars are). Қиындық мынада: зат есімнің сыртқы түріне әрдайым сенуге болмайды.
News сөзі -s әрпімен аяқталады, бірақ ол жекеше. Police сөзінде -s жоқ, бірақ ол көпше. Ten kilometres көпше сияқты көрінеді, бірақ біз оны бір қашықтық ретінде қабылдаймыз.
Етістік бастауыштағы адамдарды не заттарды санап тұр деп елестетіңіз. Ол сөздің жазылуына қарамайды. Ол бір ғана сұрақ қояды: ағылшын тілі мұны бір нәрсе деп көре ме, әлде көп нәрсе деп көре ме? Осы сабақтағы топтарды үйренсеңіз, жауапты білесіз. Қолданыс екіге бөлінетін жерлерде, мысалы, британ және американ ағылшынындағы жинақтау зат есімдерде, екі нұсқаны да үйренесіз.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде 3-жақтағы етістік жекеше мен көпшені ажыратпайды: «Ол келді», «Олар келді», «Жаңалық жақсы», «Жаңалықтар жақсы». Сондықтан бізде етістік бастауышты «санамайды», ал ағылшыншада әр сөйлемде is / are, has / have, lives / live арасынан таңдау керек. Оның үстіне екі тілдің санау тәсілі әртүрлі. Біз «жаңалықтар», «кеңестер», «ақпараттар», «жиһаздар» деп -тар / -тер жалғай береміз, ал ағылшыншада news, advice, information, furniture саналмайды. Керісінше, «полиция», «киім», «шалбар», «көзілдірік» қазақшада жекеше, ал ағылшыншада police, clothes, trousers, glasses көпше. Ал мөлшерде екі тіл ұқсас: «Он доллар жетеді» деп бір жиынтық ретінде айтамыз, ағылшыншада да Ten dollars is enough.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Жаңалықтар сағат алтыда басталады. | саналмайды → жекеше | The news is on at six. |
| Ақпарат ескірген. / Ақпараттар ескірген. | саналмайды → жекеше | The information is out of date. |
| Полиция екі адамды іздеп жүр. | әрдайым көпше | The police are looking for two men. |
| Киімім әлі дымқыл. | әрдайым көпше | My clothes are still wet. |
| Әркім қатыса алады. | жекеше етістік | Everyone is welcome to join. |
| Достарымның бірі Римде тұрады. | one of + көпше зат есім + жекеше етістік | One of my friends lives in Rome. |
| Он доллар жетеді. | бір жиынтық → жекеше | Ten dollars is enough. |
Құрылым
| Бастауыштың түрі | Етістік | Мысалдар |
|---|---|---|
| саналмайтын зат есімдер (-s болса да, саналатын сияқты көрінсе де) | жекеше | news, information, advice, furniture, luggage, equipment, research, homework, progress |
| әрдайым көпше зат есімдер | көпше | police, cattle, clothes, goods, belongings, trousers, scissors, glasses (= көзілдірік), surroundings |
| жинақтау зат есімдер (бір топ) | жекеше (UK және US) немесе көпше (негізінен UK) | family, team, government, staff, company, audience, committee, class |
| everyone, everybody, someone, nobody, each, every + зат есім | жекеше | Everyone is… Each student has… |
| neither… nor / either… or | жақынырақ тұрған бастауышқа қиысады | Neither the manager nor the workers are… |
| one of the + көпше зат есім | жекеше (one сөзіне қиысады) | One of my friends lives in Rome. |
| бір жиынтық ретіндегі ақша, уақыт, қашықтық не салмақ мөлшері | жекеше | Ten dollars is enough. Two hours is a long time. |
Жекеше мағынадағы they (singular they)
| Бастауыш | Есімдік | Етістік |
|---|---|---|
| everyone, someone, nobody; жынысы белгісіз не маңызды емес адам | they / their / them | they сөзімен етістік көпше түрде: Someone left their umbrella. Tell them they're welcome. |
Қолданылуы
1Саналмайтын зат есімдер: жекеше етістік
Кейбір зат есімдер -s әрпімен аяқталады немесе санауға болатын заттар сияқты көрінеді, бірақ ағылшын тілінде олар саналмайды A1-24. Олардан кейін етістік жекеше келеді, алдында a / an тұрмайды, көпше түрі жоқ. Санау үшін a piece of / an item of қолданыңыз. -ics жұрнағымен аяқталатын ғылым салалары да жекеше: Physics was my favourite subject. Maths (UK) / math (US) да жекеше.
2Әрдайым көпше зат есімдер
Кейбір зат есімдер әрдайым көпше. Police және cattle сөздерінде -s жоқ, бірақ олардан кейін етістік көпше келеді. Clothes, goods, belongings және екі бөліктен тұратын trousers, scissors, glasses (= көзілдірік) сияқты заттар да көпше (бірақ a pair of glasses is). People — person сөзінің бұрыс көпше түрі, сондықтан одан кейін де етістік көпше.
3Жинақтау зат есімдер: жекеше не көпше
Жинақтау зат есім бір топты атайды. Американ ағылшынында одан кейін етістік әдетте жекеше келеді. Британ ағылшынында етістік жекеше (топ бір бүтін ретінде) немесе көпше (топ мүшелері жеке-жеке) бола алады. Бір сөйлемнің ішінде бір таңдауды сақтаңыз (The team is proud of its… / The team are proud of their…).
4Everyone, each, every: жекеше етістік; singular they
Everyone, everybody, someone, nobody, each және every + зат есім көп адамды меңзесе де, олардан кейін етістік жекеше келеді. Оларға қайта сілтейтін есімдік әдетте they / their / them болады («singular they»). They сөзімен етістік әрдайым көпше түрде келеді (they are), тіпті бір адамды білдірсе де. Each көпше бастауыштан кейін тұрса, етістік көпше: They each have a key.
5Neither… nor / either… or; one of the…
Neither… nor және either… or тіркестерінде етістік өзіне жақынырақ тұрған бастауышқа қиысады. (Бейресми сөйлеуде екі бастауыш та жекеше болғанда көпше етістік те жиі айтылады: Neither Anna nor Leo are coming.) One of the + көпше зат есім тіркесінде етістік one сөзіне қиысады, сондықтан жекеше болады.
6Бір жиынтық ретіндегі мөлшерлер
Ақша, уақыт, қашықтық не салмақ мөлшері бір жиынтық ретінде қабылданса, етістік жекеше келеді. Бұл жерде қазақша да осылай ойлаймыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «-тар / -тер» → informations, researches. Қазақшада «ақпараттар», «зерттеулер», «жабдықтар», «үй тапсырмалары» деп еркін айтамыз. Ағылшын тілінде information, research, equipment, homework саналмайды: оларға -s жалғанбайды, етістік жекеше келеді.
2. «Қайшы», «көзілдірік», «полиция» → is. Бұл сөздер қазақшада жекеше, сондықтан ағылшыншада да is қою оңай. Ағылшыншада police, trousers, jeans, glasses, scissors көпше.
3. Етістік бастауышты «санамайды». Қазақшада «Ол тұрады» да, «Олар тұрады» да бірдей. Сондықтан бастауыш пен етістіктің арасы алыстаса, ағылшын етістігінің жекеше-көпшесі ұмытылып кетеді. Етістік one, each сияқты басты сөзге қиысады, оған ең жақын тұрған зат есімге емес.
4. «Ол» → he / his. Қазақтың «ол» есімдігі мен «-ы / -і» тәуелдік жалғауы ер мен әйелді ажыратпайды: «Студент кешіксе, ол сыртта күтеді». Кейбіреулер ағылшыншада автоматты түрде he / his қояды. Грамматикалық тұрғыдан бұл қате емес, бірақ кез келген адам туралы айтқанда қазіргі ағылшын тілінде табиғи таңдау — they / their.
Шатастырмаңыз
a number of және the number of — көпше етістік пен жекеше етістік. B2-19 қараңыз.
people, persons және peoples — People — person сөзінің қалыпты көпше түрі. Persons — өте ресми не заңдық сөз. A people / peoples — халық не этникалық топ.
both… and және neither… nor — Both… and тіркесінен кейін етістік әрдайым көпше; neither… nor жақынырақ бастауышқа қиысады. B1-30 қараңыз.
none of + көпше зат есім — етістік жекеше де, көпше де бола алады; B1-30 қараңыз. the majority, one in five және a total of тіркестерімен қиысу үшін C2-07 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- news /njuːz/ (UK), /nuːz/ (US): соңғы дыбыс — ұяң /z/, бірақ бұл көпше жалғау емес. Оны қатаң /s/ етіп айтпаңыз.
- clothes /kləʊðz/ (UK), /kloʊðz/ (US) жылдам сөйлеуде көбіне close /kləʊz/ сияқты естіледі. Бұл қалыпты.
- /ð/ дыбысы үшін тілдің ұшын тістердің арасына сәл шығарып, дауыспен үрлеңіз. Қазақтың з немесе д дыбысымен алмастырмаңыз.
- police /pəˈliːs/: екпін екінші буынға түседі, бірінші буындағы дауысты әлсіз /ə/. Соңындағы /iː/ созылыңқы, соңғы дыбыс — қатаң /s/.
- furniture /ˈfɜːnɪtʃə/: екпін бірінші буынға түседі. /ɜː/ дыбысы үшін ерінді домалақтамай, тілді ортада ұстаңыз.
Алтын ереже
Етістік жазылуға емес, мағынаға қарайды: бір нәрсе → жекеше, көп нәрсе → көпше. Қиын топтарды жаттаңыз: news / advice (жекеше), police / clothes (көпше), team / family (жекеше, британ ағылшынында көпше де), everyone / each (жекеше), бір жиынтық мөлшер (жекеше). Қазақшадағы «-тар / -тер» мен ағылшынның -s жалғауы әрдайым сәйкес келмейді.
Жаттығулар
A. Құрылым
Дұрыс жауапты таңдаңыз немесе жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз.
-
The information you sent ___ … very useful.
-
The police ___ … closed the road.
-
Everybody (know) the answer.
-
One of the windows (be) broken.
-
Two hours (be) too long to wait.
-
Someone has left coat in the hall. (кім екенін білмейміз)
B. Мағына
Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Neither the teacher nor the students … ready.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Either my parents or my aunt … coming to the concert.
-
Қай сөйлем командаға жеке-жеке ойыншылар ретінде қарайды (британ ағылшыны)?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Economics … my favourite subject.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Each of the rooms … a balcony.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
We bought some new furnitures for the flat.flat (UK) = apartment (US)
-
My trousers is too short.
-
The news were shocking.
-
My family lives in a small town.
D. Мәтін ішінде
Хатты оқып, жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз.
Hi Sam, moving day was chaos! All our furniture 16 (be) still in boxes, and our luggage 17 (not / arrive) yet. The neighbours 18 (be) friendly, though — everyone 19 (have) offered to help. One of them 20 (work) as a builder! The bad news 21 (be) that the internet doesn't work. Neither the router nor the cables 22 (seem) to be the problem.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Отбасыңыз не өзіңіз білетін бір команда туралы екі сөйлем жазыңыз: біреуінде етістік жекеше, екіншісінде көпше болсын.
-
Ақша не уақыт мөлшері туралы жекеше етістікпен бір сөйлем жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B2-19 Few пе, a few ма? Little мен a little қазақша: «аз» және «біраз» айырмашылығы A number of students ___ … complained.
-
B1-30 Both, Either, Neither, All, None, Each, Every қазақша: «екеуі де», «ешқайсысы», «әр» Both Anna and Leo ___ … coming.
-
A1-24 Countable және uncountable қазақша: саналатын, саналмайтын зат есімдер, some және any Can you give me some ___ … about the course?
Жауаптар
A. Құрылым
- was
- have
- knows
- is / was
- is
- their / his or her
B. Мағына
- were
- is
- The team are arguing about who should be captain.
- is
- has
C. Қатені табыңыз
- We bought some new furniture for the flat. / We bought some new pieces of furniture for the flat.
- My trousers are too short.
- The news was shocking.
- ✓ My family lives in a small town.
D. Мәтін ішінде
- is / was
- hasn't arrived / has not arrived / hadn't arrived / had not arrived
- are / were
- has / had
- works / worked
- is / was
- seem / seemed
E. Сіздің кезегіңіз
- My family lives in the north. My family are all very tall.
- Twenty minutes is enough for a quick lunch.
F. Аралас қайталау
- have
- are
- information
