SlowingoГрамматика
A1 14 / 32

Present Simple болымсыз және сұраулы түрі қазақша: don't, doesn't, do, does

Present Simple: Don't, Doesn't, Do, Does

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз don't / doesn't арқылы болымсыз сөйлем құрай аласыз, Do…? / Does…? арқылы иә / жоқ сұрақтарын қоя аласыз, Yes, I do сияқты қысқа жауап бере аласыз және Where do you live? сияқты сұрау сөзі бар сұрақтарды қоя аласыз.

Негізгі идея

A1-03 сабағында be етістігінің күшті екенін көрдік: ол болымсыз сөйлем мен сұрақты өзі жасайды (She isn't here. Is she here?). Етістіктердің көбі олай емес. Work, live, like етістіктері not сөзін өзіне ала алмайды және сөйлемнің басына шыға алмайды. Оларға көмек керек.

Ол көмек — do. Бұл көмекші етістік (auxiliary): негізгі етістіктің орнына грамматиканы көтеретін сөз. Болымсыз сөйлемде do сөзі not сөзін көтереді: I don't work. Сұрақта do алға шығады: Do you work?

Do сөзін қонақүйдегі жүк тасушы (porter) деп елестетіңіз. Ол ауыр сөмкелерді көтереді: not сөзін, сұрақты және he / she / it болса, -s жалғауын да. Сол үшін негізгі етістік жеңіл жүреді, негізгі түрінде (base form) қалады. She works → She doesn't work → Does she work? -s негізгі етістіктен жүк тасушыға көшеді. Етістіктің -s жалғауы сөйлемде тек бір рет кездеседі.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде болымсыздық етістіктің ішінде: -ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе жұрнағы («істемеймін», «ішпейді»). Сұрақ үшін сөйлемнің соңына ма/ме, ба/бе, па/пе шылауын қосамыз, ал сөз тәртібі өзгермейді («Ағылшынша сөйлейсіз бе?»). Ағылшын тілінде бұл екі жұмысты бөлек сөз, do / does, атқарады және сұрақта ол бастауыштың алдына шығады. Сондықтан қазақ тілінде сөйлейтіндер көбінесе do сөзін мүлде ұмытып кетеді: «I not eat», «Where you live?». Қысқа жауапта да айырмашылық бар: қазақша негізгі етістікті қайталаймыз («Иә, ішемін»), ал ағылшыншада көмекші етістікті қайталаймыз: Yes, I do.

ҚазақшаАғылшыншаАйырмашылығы
Мен ет жемеймін.I don't eat meat.болымсыздық етістіктің ішінде; ағылшыншада бөлек сөз: don't + негізгі түрі
Ол жексенбіде жұмыс істемейді.She doesn't work on Sundays.-s жалғауы doesn't сөзіне көшеді; work өзгермейді
Ағылшынша сөйлейсіз бе?Do you speak English?қазақшада шылау соңында, сөз тәртібі сол күйі; ағылшыншада Do басында
Қайда жұмыс істейсіз?Where do you work?сұрау сөзі бар болса да, ағылшыншада do міндетті
«Кофе ішесің бе?» «Иә, ішемін.»"Do you drink coffee?" "Yes, I do."қазақшада негізгі етістік қайталанады; ағылшыншада көмекші етістік
«Ет жемейсің бе?» «Иә, жемеймін.»"Don't you eat meat?" "No, I don't."қазақшадағы «иә» сұраққа келіседі; ағылшыншада yes / no етістікке сәйкес: don't → No
Шаршадыңыз ба?Are you tired?be сұрағында do жоқ

Құрылым

Болымсыз сөйлем (negative)

БастауышКөмекші етістік + notНегізгі түріМысал
I / you / we / theydo not → don'tworkI don't work on Sundays.
he / she / itdoes not → doesn'tworkShe doesn't work on Sundays.

Иә / жоқ сұрақтары және қысқа жауаптар

Көмекші етістікБастауышНегізгі түріИәЖоқ
DoI / you / we / theylike it?Yes, I do.No, I don't.
Doeshe / she / itlike it?Yes, she does.No, she doesn't.

Хабарлы қысқа жауапта do / does күшті айтылады, екпін соған түседі: Yes, I do.

Сұрау сөзі бар сұрақтар (wh- questions)

Сұрау сөзіКөмекші етістікБастауышНегізгі түріҚалғаны
Wheredoyoulive?
Whatdoesshedo?(= Оның жұмысы қандай?)
What timedoesthe filmstart?
Howdoyougetto work?

-s көмекші етістікке көшеді

ХабарлыБолымсызСұраулы
He plays tennis.He doesn't play tennis.Does he play tennis?
She has a car.She doesn't have a car.Does she have a car?

Be сұрақ пен болымсыз сөйлемде do қолданбайды

be етістігіменБасқа етістіктермен
Are you tired?Do you work here?
She isn't at home.She doesn't live here.

Қолданылуы

1Болымсыз сөйлемдер

don't / doesn't + негізгі түрі қолданыңыз. Ауызша сөйлеуде және бейресми жазуда қысқарған түрі (contraction) әдеттегі нәрсе; do not / does not ресмирек немесе екпінмен айтылады.

I don't eat meat.
Мен ет жемеймін.
болымсыз -ме- етістіктің ішінде; ағылшыншада don't бөлек
My boyfriend doesn't like horror films.
Жігітім қорқынышты фильмдерді ұнатпайды.
he → doesn't like, likes емес
She doesn't work on Sundays.
Ол жексенбіде жұмыс істемейді.
«ол» әйел → she
We don't have a car.
Біздің көлігіміз жоқ.
«жоқ» → don't have
It doesn't matter.
Оқасы жоқ.
тұрақты тіркес
They don't live here any more.
Олар енді мұнда тұрмайды.
any more (UK); anymore (US)

2Иә / жоқ сұрақтары

Бастауыштың алдына Do немесе Does қойыңыз, одан кейін етістіктің негізгі түрі келеді.

Do you speak English?
Ағылшынша сөйлейсіз бе?
«бе» соңында; ағылшыншада Do басында
Does this bus go to the airport?
Бұл автобус әуежайға бара ма?
bus = it → Does; go өзгермейді
Do your kids like school?
Балаларыңызға мектеп ұнай ма?
kids көпше → Do
Does your phone take good photos?
Телефоныңыз жақсы суретке түсіре ме?
Do you know a good dentist?
Жақсы тіс дәрігерін білесіз бе?

3Қысқа жауаптар

Yes / No + есімдік + do / does / don't / doesn't деп жауап беріңіз. Негізгі етістікті қайталамаңыз.

"Do you drink coffee?" "Yes, I do."
«Кофе ішесің бе?» «Иә, ішемін.»
қазақшада «ішемін»; ағылшыншада do
Does she work here?
Ол осында жұмыс істей ме?
«ол» әйел → she
No, she doesn't.
Жоқ, істемейді.
жоғарыдағы сұраққа қысқа жауап
"Do your parents live near you?" "Yes, they do."
«Ата-анаң саған жақын тұра ма?» «Иә, жақын тұрады.»
parents = they → Yes, they do
"Does the hotel have parking?" "No, it doesn't."
«Қонақүйде көлік тұрағы бар ма?» «Жоқ, тұрағы жоқ.»
«бар ма?» → Does … have?; hotel = it

4Сұрау сөзі бар сұрақтар

Алдымен сұрау сөзі, одан кейін do / does, бастауыш және етістіктің негізгі түрі. Сұрау сөздерінің толық тізімі A1-16 сабағында.

Where do you work?
Қайда жұмыс істейсіз?
«қайда» бар болса да, do керек
What does your sister do?
Әпкеңіз кім болып жұмыс істейді?
жұмысы туралы сұрақ
What time does the shop close?
Дүкен сағат нешеде жабылады?
shop = it → does
How do you say this word in English?
Бұл сөз ағылшынша қалай айтылады?
What does this word mean?
Бұл сөз нені білдіреді?
mean соңында, негізгі түрінде

5Do негізгі етістік ретінде

Do негізгі етістік те бола алады (do homework, do the shopping, do yoga). Сонда болымсыз сөйлем мен сұрақта оны екі рет көресіз: алдымен көмекші етістік, содан соң негізгі етістік.

"What do you do?" "I'm a nurse."
«Кім болып жұмыс істейсіз?» «Мен мейіргермін.»
= Жұмысыңыз қандай?
I don't do much sport.
Мен спортпен көп шұғылданбаймын.
sport (UK), sports (US)
Does he do the cooking at home?
Үйде тамақты ол әзірлей ме?
«ол» ер адам → he; бірінші does көмекші, екінші do негізгі етістік

6Be етістігімен do қолданылмайды

Be болымсыз сөйлем мен сұрақты өзі жасайды (A1-03 қараңыз). am / is / are сөздерімен do / does ешқашан қолданбаңыз. (Бұйрық райы басқаша: Don't be late! A1-18 қараңыз.)

Are you hungry?
Қарның ашты ма?
қазақшада етістік; ағылшыншада be → Are you…?
Is your brother a student?
Ағаң студент пе?
be сұрағы: do жоқ
She isn't at home today.
Ол бүгін үйде емес.
«емес» → isn't

Жиі кездесетін қателер

❌She don't like fish.
✅She doesn't like fish.
He / she / it → doesn't.
❌He doesn't works here.
✅He doesn't work here.
-s жалғауы does сөзіне көшеді; негізгі етістікте -s жоқ.
❌Does she lives in Paris?
✅Does she live in Paris?
-s тек бір рет: does сөзінде.
❌Where you live?
✅Where do you live?
Сұрау сөзі бар сұраққа да көмекші етістік керек.
❌I not like it.
✅I don't like it.
not сөзіне do көмекші етістігі керек.
❌Do you be hungry?
✅Are you hungry?
be сұрағында do қолданылмайды.
❌"Do you like jazz?" "Yes, I like."
✅"Yes, I do."
Қысқа жауапта көмекші етістік қолданылады.
❌What does mean this word?
✅What does this word mean?
Көмекші етістік + бастауыш + негізгі түрі.
⚠️You like pizza?
✅Do you like pizza?
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ мұндай сұрақ жеңіл ауызекі сөйлеуде ғана, көтеріңкі интонациямен таңданысты көрсеткенде немесе бірдеңені тексергенде айтылады; әдеттегі сұрақта do қолданылады.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. Сұрақта do жоғалады. Қазақшада «Сабақтарың сағат нешеде басталады?» сұрағында сөз тәртібі хабарлы сөйлемдегідей, ешқандай қосымша сөз жоқ. Сөзбе-сөз аударсаңыз, ағылшыншада do / does түсіп қалады. Сұрау сөзі бар сұрақта бұл қате; иә / жоқ сұрағында интонациямен айтуға болады, бірақ бұл таңданыс немесе тексеру ғана.

❌What time your lessons start?
✅What time do your lessons start?
❌What sport your son plays?
✅What sport does your son play?
-s жалғауы does сөзіне көшеді.
⚠️Your father speaks English?
✅Does your father speak English?
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ бұл таңданыс немесе тексеру сияқты естіледі; әдеттегі сұрақ Does… арқылы қойылады.

2. Болымсыздық етістіктің ішінде. Қазақшада «ішпейді», «көрмейміз» деп болымсыздықты етістіктің өзіне жалғаймыз. Ағылшыншада not етістікке жалғанбайды және жалғыз тұрмайды: оған don't / doesn't керек.

❌My grandmother not drink coffee.
✅My grandmother doesn't drink coffee.
❌We not watch TV in the morning.
✅We don't watch TV in the morning.

3. Қысқа жауапта негізгі етістік қайталанады. Қазақша «Мадина пианинода ойнай ма?» «Иә, ойнайды» дейміз. Ағылшыншада негізгі етістік емес, көмекші етістік қайталанады.

❌"Does Madina play the piano?" "Yes, she plays."
✅"Yes, she does."
❌"Do your children eat fish?" "Yes, they eat."
✅"Yes, they do."

4. «Иә, ішпеймін» → Yes, I don't. Қазақшада «иә» сұраққа келісуді білдіреді: «Шай ішпейсің бе?» «Иә, ішпеймін». Ағылшыншада yes / no сұраққа емес, шындыққа қарай таңдалады: етістік болымсыз болса → No.

❌"Don't you drink tea?" "Yes, I don't."
✅"No, I don't."
❌"Doesn't Dauren live in Astana?" "Yes, he doesn't."
✅"No, he doesn't."

Шатастырмаңыз

be сұрақтары және басқа етістіктердің сұрақтары — Be өзі алға шығады; басқа етістіктерге do / does керек. A1-03 қараңыз.

Is she a teacher?
Ол мұғалім бе?
be
Does she teach?
Ол сабақ бере ме?
басқа етістік: does

do (көмекші етістік) және do (негізгі етістік) — Көмекші етістік тек грамматиканы көтереді; негізгі етістік do «бір іс-әрекетпен айналысу» дегенді білдіреді.

Do you like it?
Саған ұнай ма?
тек көмекші етістік
Do you do yoga?
Йогамен шұғылданасың ба?
көмекші + негізгі етістік

Толықтауыш who және бастауыш who — who немесе what сұрақтың бастауышы болса, do / does қолданылмайды (Who lives here?). Бұл A2-33 сабағында.

Who do you live with?
Кіммен бірге тұрасың?
you live with someone: do керек
Who lives in that house?
Ана үйде кім тұрады?
someone lives there: do жоқ

Жазылуы мен айтылуы

  • does қысқа жауапта күшті айтылады: /dʌz/. /ʌ/ қысқа әрі ашық, қазақтың а дыбысына жақын, бірақ одан қысқарақ; ерін домаланбайды. Сұрақтың басында көбінесе әлсіз: /dəz/, Does she…? /ə/ бейтарап дыбыс, қазақтың қысқа ы дыбысына ұқсас. Оны ешқашан «dooz» деп созбаңыз.
  • doesn't /ˈdʌznt/: /z/ мен /n/ арасында дауысты жоқ. don't /dəʊnt/ (UK), /doʊnt/ (US): ішінде қос дауысты (дифтонг) бар, о-дан у-ға қарай сырғиды. Оны қазақша «донт» деп бір дыбыспен айтпаңыз. don't сөзі won't сөзімен ұйқасады, want сөзімен емес.
  • Тез сөйлегенде do you көбінесе /djə/ немесе /dʒə/ болып естіледі, «d'ya» не «ja» сияқты: Where d'you live?
  • Болымсыз сөйлемде екпін әдетте don't / doesn't сөзіне түседі: I don't know. Қысқа жауапта көмекші етістік күшті: Yes, I do.
  • don't / doesn't ішіндегі апостроф not сөзінің o әрпінің орнында тұр.
  • Ағылшын сұрағында дауыс көбінесе соңында көтеріледі (Do you speak English?), ал сұрау сөзі бар сұрақта соңында әдетте төмендейді (Where do you work?).

Алтын ереже

be етістігінен басқа етістіктермен (кейінірек can сияқты модаль етістіктерден басқа) болымсыз сөйлем мен сұрақ үшін do / does қолданыңыз. Not, сұрақ және -s көмекші етістікке түседі; негізгі етістік негізгі түрінде қалады. Қазақшадағы «-ма/-ме» мен «ма/ме» шылауының орнына ағылшыншада do бар деп есте сақтаңыз.

Жаттығулар

A. Құрылым

Сөйлемдерді өзгертіңіз немесе толықтырыңыз.

  1. Болымсыз етіңіз: I like tea.
  2. Болымсыз етіңіз: He plays football.
  3. Сұрақ құраңыз: You cook every day.
  4. Сұрақ құраңыз: She works on Saturdays.
  5. Where your parents live?
  6. What time the film start?

B. Мағына

Дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … you tired?
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … your brother speak French?
  3. "Does your flat have a balcony?" сұрағына жауапты таңдаңыз: …
  4. "What do you do?" сұрағы нені сұрайды? …

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. She doesn't goes to school.
  2. Do you are happy?
  3. Where you work?
  4. Does your sister live in Rome?

D. Мәтін ішінде

Диалогты толықтырыңыз.

A new neighbour
Ella: Hi! 15 you live in this building?
Sam: Yes, I 16. I'm in flat 4. And you?
Ella: Flat 9. Where 17 you work?
Sam: In a hotel near the station. My wife 18 work — she's a student. What 19 you do?
Ella: I'm a teacher. But I 20 work on Fridays!

E. Сіздің кезегіңіз

Өзіңіз туралы жазыңыз және сұрақ қойыңыз.

  1. Демалыс күндері істемейтін екі нәрсеңізді жазыңыз.
  2. Жаңа сыныптасыңызға үш сұрақ жазыңыз (біреуі Where арқылы, біреуі What арқылы, біреуі иә / жоқ сұрағы).

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-12 Present Simple қазақша: I work, she works, -s қашан жалғанады?
    My father (watch) the news every evening.
  2. A1-03 To Be болымсыз және сұраулы түрі қазақша: isn't, aren't, Are you…? және қысқа жауаптар
    your brother at home now?
  3. A1-08 My, your, his, her және 's қазақша: ағылшынша тәуелдік қалай айтылады?
    "What's (she) name?" "Lucy."
Жауаптар

A. Құрылым

  1. I don't like tea. / I do not like tea.
  2. He doesn't play football. / He does not play football.
  3. Do you cook every day?
  4. Does she work on Saturdays?
  5. do
  6. does

B. Мағына

  1. Are
  2. Does
  3. Yes, it does.
  4. your job

C. Қатені табыңыз

  1. She doesn't go to school.
  2. Are you happy?
  3. Where do you work?
  4. ✓ Does your sister live in Rome?

D. Мәтін ішінде

  1. Do
  2. do
  3. do
  4. doesn't / does not
  5. do
  6. don't / do not

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I don't get up early. I don't work.
  2. Where do you live? What do you do? Do you like music?

F. Аралас қайталау

  1. watches
  2. Is
  3. her
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play