Present Simple болымсыз және сұраулы түрі қазақша: don't, doesn't, do, does
Present Simple: Don't, Doesn't, Do, Does
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз don't / doesn't арқылы болымсыз сөйлем құрай аласыз, Do…? / Does…? арқылы иә / жоқ сұрақтарын қоя аласыз, Yes, I do сияқты қысқа жауап бере аласыз және Where do you live? сияқты сұрау сөзі бар сұрақтарды қоя аласыз.
Негізгі идея
A1-03 сабағында be етістігінің күшті екенін көрдік: ол болымсыз сөйлем мен сұрақты өзі жасайды (She isn't here. Is she here?). Етістіктердің көбі олай емес. Work, live, like етістіктері not сөзін өзіне ала алмайды және сөйлемнің басына шыға алмайды. Оларға көмек керек.
Ол көмек — do. Бұл көмекші етістік (auxiliary): негізгі етістіктің орнына грамматиканы көтеретін сөз. Болымсыз сөйлемде do сөзі not сөзін көтереді: I don't work. Сұрақта do алға шығады: Do you work?
Do сөзін қонақүйдегі жүк тасушы (porter) деп елестетіңіз. Ол ауыр сөмкелерді көтереді: not сөзін, сұрақты және he / she / it болса, -s жалғауын да. Сол үшін негізгі етістік жеңіл жүреді, негізгі түрінде (base form) қалады. She works → She doesn't work → Does she work? -s негізгі етістіктен жүк тасушыға көшеді. Етістіктің -s жалғауы сөйлемде тек бір рет кездеседі.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде болымсыздық етістіктің ішінде: -ма/-ме, -ба/-бе, -па/-пе жұрнағы («істемеймін», «ішпейді»). Сұрақ үшін сөйлемнің соңына ма/ме, ба/бе, па/пе шылауын қосамыз, ал сөз тәртібі өзгермейді («Ағылшынша сөйлейсіз бе?»). Ағылшын тілінде бұл екі жұмысты бөлек сөз, do / does, атқарады және сұрақта ол бастауыштың алдына шығады. Сондықтан қазақ тілінде сөйлейтіндер көбінесе do сөзін мүлде ұмытып кетеді: «I not eat», «Where you live?». Қысқа жауапта да айырмашылық бар: қазақша негізгі етістікті қайталаймыз («Иә, ішемін»), ал ағылшыншада көмекші етістікті қайталаймыз: Yes, I do.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| Мен ет жемеймін. | I don't eat meat. | болымсыздық етістіктің ішінде; ағылшыншада бөлек сөз: don't + негізгі түрі |
| Ол жексенбіде жұмыс істемейді. | She doesn't work on Sundays. | -s жалғауы doesn't сөзіне көшеді; work өзгермейді |
| Ағылшынша сөйлейсіз бе? | Do you speak English? | қазақшада шылау соңында, сөз тәртібі сол күйі; ағылшыншада Do басында |
| Қайда жұмыс істейсіз? | Where do you work? | сұрау сөзі бар болса да, ағылшыншада do міндетті |
| «Кофе ішесің бе?» «Иә, ішемін.» | "Do you drink coffee?" "Yes, I do." | қазақшада негізгі етістік қайталанады; ағылшыншада көмекші етістік |
| «Ет жемейсің бе?» «Иә, жемеймін.» | "Don't you eat meat?" "No, I don't." | қазақшадағы «иә» сұраққа келіседі; ағылшыншада yes / no етістікке сәйкес: don't → No |
| Шаршадыңыз ба? | Are you tired? | be сұрағында do жоқ |
Құрылым
Болымсыз сөйлем (negative)
| Бастауыш | Көмекші етістік + not | Негізгі түрі | Мысал |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | do not → don't | work | I don't work on Sundays. |
| he / she / it | does not → doesn't | work | She doesn't work on Sundays. |
Иә / жоқ сұрақтары және қысқа жауаптар
| Көмекші етістік | Бастауыш | Негізгі түрі | Иә | Жоқ |
|---|---|---|---|---|
| Do | I / you / we / they | like it? | Yes, I do. | No, I don't. |
| Does | he / she / it | like it? | Yes, she does. | No, she doesn't. |
Хабарлы қысқа жауапта do / does күшті айтылады, екпін соған түседі: Yes, I do.
Сұрау сөзі бар сұрақтар (wh- questions)
| Сұрау сөзі | Көмекші етістік | Бастауыш | Негізгі түрі | Қалғаны |
|---|---|---|---|---|
| Where | do | you | live? | |
| What | does | she | do? | (= Оның жұмысы қандай?) |
| What time | does | the film | start? | |
| How | do | you | get | to work? |
-s көмекші етістікке көшеді
| Хабарлы | Болымсыз | Сұраулы |
|---|---|---|
| He plays tennis. | He doesn't play tennis. | Does he play tennis? |
| She has a car. | She doesn't have a car. | Does she have a car? |
Be сұрақ пен болымсыз сөйлемде do қолданбайды
| be етістігімен | Басқа етістіктермен |
|---|---|
| Are you tired? | Do you work here? |
| She isn't at home. | She doesn't live here. |
Қолданылуы
1Болымсыз сөйлемдер
don't / doesn't + негізгі түрі қолданыңыз. Ауызша сөйлеуде және бейресми жазуда қысқарған түрі (contraction) әдеттегі нәрсе; do not / does not ресмирек немесе екпінмен айтылады.
2Иә / жоқ сұрақтары
Бастауыштың алдына Do немесе Does қойыңыз, одан кейін етістіктің негізгі түрі келеді.
3Қысқа жауаптар
Yes / No + есімдік + do / does / don't / doesn't деп жауап беріңіз. Негізгі етістікті қайталамаңыз.
4Сұрау сөзі бар сұрақтар
Алдымен сұрау сөзі, одан кейін do / does, бастауыш және етістіктің негізгі түрі. Сұрау сөздерінің толық тізімі A1-16 сабағында.
5Do негізгі етістік ретінде
Do негізгі етістік те бола алады (do homework, do the shopping, do yoga). Сонда болымсыз сөйлем мен сұрақта оны екі рет көресіз: алдымен көмекші етістік, содан соң негізгі етістік.
6Be етістігімен do қолданылмайды
Be болымсыз сөйлем мен сұрақты өзі жасайды (A1-03 қараңыз). am / is / are сөздерімен do / does ешқашан қолданбаңыз. (Бұйрық райы басқаша: Don't be late! A1-18 қараңыз.)
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Сұрақта do жоғалады. Қазақшада «Сабақтарың сағат нешеде басталады?» сұрағында сөз тәртібі хабарлы сөйлемдегідей, ешқандай қосымша сөз жоқ. Сөзбе-сөз аударсаңыз, ағылшыншада do / does түсіп қалады. Сұрау сөзі бар сұрақта бұл қате; иә / жоқ сұрағында интонациямен айтуға болады, бірақ бұл таңданыс немесе тексеру ғана.
2. Болымсыздық етістіктің ішінде. Қазақшада «ішпейді», «көрмейміз» деп болымсыздықты етістіктің өзіне жалғаймыз. Ағылшыншада not етістікке жалғанбайды және жалғыз тұрмайды: оған don't / doesn't керек.
3. Қысқа жауапта негізгі етістік қайталанады. Қазақша «Мадина пианинода ойнай ма?» «Иә, ойнайды» дейміз. Ағылшыншада негізгі етістік емес, көмекші етістік қайталанады.
4. «Иә, ішпеймін» → Yes, I don't. Қазақшада «иә» сұраққа келісуді білдіреді: «Шай ішпейсің бе?» «Иә, ішпеймін». Ағылшыншада yes / no сұраққа емес, шындыққа қарай таңдалады: етістік болымсыз болса → No.
Шатастырмаңыз
be сұрақтары және басқа етістіктердің сұрақтары — Be өзі алға шығады; басқа етістіктерге do / does керек. A1-03 қараңыз.
do (көмекші етістік) және do (негізгі етістік) — Көмекші етістік тек грамматиканы көтереді; негізгі етістік do «бір іс-әрекетпен айналысу» дегенді білдіреді.
Толықтауыш who және бастауыш who — who немесе what сұрақтың бастауышы болса, do / does қолданылмайды (Who lives here?). Бұл A2-33 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- does қысқа жауапта күшті айтылады: /dʌz/. /ʌ/ қысқа әрі ашық, қазақтың а дыбысына жақын, бірақ одан қысқарақ; ерін домаланбайды. Сұрақтың басында көбінесе әлсіз: /dəz/, Does she…? /ə/ бейтарап дыбыс, қазақтың қысқа ы дыбысына ұқсас. Оны ешқашан «dooz» деп созбаңыз.
- doesn't /ˈdʌznt/: /z/ мен /n/ арасында дауысты жоқ. don't /dəʊnt/ (UK), /doʊnt/ (US): ішінде қос дауысты (дифтонг) бар, о-дан у-ға қарай сырғиды. Оны қазақша «донт» деп бір дыбыспен айтпаңыз. don't сөзі won't сөзімен ұйқасады, want сөзімен емес.
- Тез сөйлегенде do you көбінесе /djə/ немесе /dʒə/ болып естіледі, «d'ya» не «ja» сияқты: Where d'you live?
- Болымсыз сөйлемде екпін әдетте don't / doesn't сөзіне түседі: I don't know. Қысқа жауапта көмекші етістік күшті: Yes, I do.
- don't / doesn't ішіндегі апостроф not сөзінің o әрпінің орнында тұр.
- Ағылшын сұрағында дауыс көбінесе соңында көтеріледі (Do you speak English?), ал сұрау сөзі бар сұрақта соңында әдетте төмендейді (Where do you work?).
Алтын ереже
be етістігінен басқа етістіктермен (кейінірек can сияқты модаль етістіктерден басқа) болымсыз сөйлем мен сұрақ үшін do / does қолданыңыз. Not, сұрақ және -s көмекші етістікке түседі; негізгі етістік негізгі түрінде қалады. Қазақшадағы «-ма/-ме» мен «ма/ме» шылауының орнына ағылшыншада do бар деп есте сақтаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Сөйлемдерді өзгертіңіз немесе толықтырыңыз.
-
Болымсыз етіңіз: I like tea.
-
Болымсыз етіңіз: He plays football.
-
Сұрақ құраңыз: You cook every day.
-
Сұрақ құраңыз: She works on Saturdays.
-
Where your parents live?
-
What time the film start?
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … you tired?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … your brother speak French?
-
"Does your flat have a balcony?" сұрағына жауапты таңдаңыз: …flat (UK), apartment (US)
-
"What do you do?" сұрағы нені сұрайды? …
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
She doesn't goes to school.
-
Do you are happy?
-
Where you work?
-
Does your sister live in Rome?
D. Мәтін ішінде
Диалогты толықтырыңыз.
Ella: Hi! 15 you live in this building?
Sam: Yes, I 16. I'm in flat 4. And you?
Ella: Flat 9. Where 17 you work?
Sam: In a hotel near the station. My wife 18 work — she's a student. What 19 you do?
Ella: I'm a teacher. But I 20 work on Fridays!
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз туралы жазыңыз және сұрақ қойыңыз.
-
Демалыс күндері істемейтін екі нәрсеңізді жазыңыз.
-
Жаңа сыныптасыңызға үш сұрақ жазыңыз (біреуі Where арқылы, біреуі What арқылы, біреуі иә / жоқ сұрағы).
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-12 Present Simple қазақша: I work, she works, -s қашан жалғанады? My father (watch) the news every evening.
-
A1-03 To Be болымсыз және сұраулы түрі қазақша: isn't, aren't, Are you…? және қысқа жауаптар your brother at home now?
-
A1-08 My, your, his, her және 's қазақша: ағылшынша тәуелдік қалай айтылады? "What's (she) name?" "Lucy."
Жауаптар
A. Құрылым
- I don't like tea. / I do not like tea.
- He doesn't play football. / He does not play football.
- Do you cook every day?
- Does she work on Saturdays?
- do
- does
B. Мағына
- Are
- Does
- Yes, it does.
- your job
C. Қатені табыңыз
- She doesn't go to school.
- Are you happy?
- Where do you work?
- ✓ Does your sister live in Rome?
D. Мәтін ішінде
- Do
- do
- do
- doesn't / does not
- do
- don't / do not
E. Сіздің кезегіңіз
- I don't get up early. I don't work.
- Where do you live? What do you do? Do you like music?
F. Аралас қайталау
- watches
- Is
- her
