Should және Ought To қазақша: ағылшынша қалай кеңес береміз?
Should and Ought To: Giving Advice
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз should, shouldn't, ought to және бірнеше пайдалы тіркес арқылы кеңес бере аласыз, не дұрыс, не бұрыс екені туралы пікіріңізді айта аласыз және басқалардан кеңес сұрай аласыз.
Негізгі идея
Should — жақсы идеялардың етістігі. Ол «бұл ереже» демейді: ол үшін must пен have to бар A2-20. Ол «менің ойымша, осылай істеген дұрыс» немесе «ең жақсы жол осы» дейді. Тыңдаушы «жоқ» деуге ерікті.
Досыңыз жол айрығында тұр деп елестетіңіз. Сіз оны бір жолға итеріп жібере алмайсыз, бірақ саусағыңызбен нұсқап, You should go this way дей аласыз. Сол нұсқаған саусақ — should: бұйрық емес, жұмсақ түрткі.
Should пікір білдіретіндіктен, не дұрыс, не бұрыс екені туралы жалпы ойларға да қолданылады: People should be kind to animals. Ол сыпайы әрі ешкімді мәжбүрлемейтін сөз болғандықтан, кеңес сұраудың да ең табиғи жолы: What should I do?
Ought to мағынасы жағынан should сөзімен бірдей дерлік. Ол сирегірек қолданылады, әсіресе сұраулы және болымсыз сөйлемдерде.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тіліндегі керек бір ғана сөз болса да, бірнеше жұмыс атқарады: кеңес (should), міндет (must / have to) және қажеттілік (need). «Дәрігерге қаралуыңыз керек» кеңес пе, әлде міндет пе, оны жағдай шешеді. Ағылшын тілінде таңдауды өзіңіз жасайсыз: кеңес үшін should, ереже үшін have to / must. Кеңесті қазақша -ғаныңыз жөн («ертерек жатқаныңыз жөн») деп те айтамыз, бұл тіркес should сөзіне өте жақын. Болымсыз түрінде де осындай: керек емес «істемеңіз» (shouldn't) деген мағынада да, «қажеті жоқ» (don't have to) деген мағынада да айтылады; ал -уға болмайды тыйымды (mustn't) білдіреді. Жақсы жаңалық та бар: кеңес сұрайтын -айын ба?, -сам екен? тіркестері Should I…? сұрағына жақсы сәйкес келеді, -саңызшы («сұрасаңызшы») Why don't you…? сияқты ұсыныс білдіреді, ал -сам, … -ар едім құрылымы If I were you, I'd… тіркесіне өте жақын.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Дәрігерге қаралуыңыз керек. | кеңес немесе міндет: жағдай шешеді | You should see a doctor. / You have to see a doctor. |
| Дәрігерге қаралғаныңыз жөн. | кеңес | You should see a doctor. |
| Мотоциклде дулыға киюге тиіссіз. | ереже (заң) | You have to wear a helmet on a motorbike. |
| Велосипедіңізді сыртта қалдырмағаныңыз жөн. | болымсыз кеңес | You shouldn't leave your bike outside. |
| Тамақ әкелуіңіз керек емес. | қажеті жоқ | You don't have to bring food. |
| Сабақта телефон қолдануға болмайды. | тыйым (ереже) | You mustn't use your phone in class. |
| Сыйлық апарайын ба? | кеңес сұрау | Should I bring a present? |
| Сұхбатқа не киіп барсам екен? | кеңес сұрау | What should I wear to the interview? |
| Мұғаліміңізден сұрасаңызшы. | ұсыныс | Why don't you ask your teacher? |
| Сіздің орныңызда болсам, бұл жұмысқа келісер едім. | жеке кеңес | If I were you, I'd take the job. |
Тағы бір айырмашылық: қазақша «Менің ойымша, ол жаққа бармағаныңыз жөн» деп болымсыздықты кеңестің өзіне қоямыз. Ағылшын тілінде табиғи түрі — болымсыздықты think сөзіне қою: I don't think you should go. I think you shouldn't go деген сөйлем де дұрыс, бірақ сирек қолданылады және тікелей, қатқылдау естіледі.
Құрылым
Should — модаль етістік (modal verb): барлық бастауышпен бірдей түрде келеді, одан кейін етістіктің негізгі түрі (base form) тұрады: to да, -s те жоқ.
| Түрі | Мысал |
|---|---|
| Хабарлы сөйлем (affirmative) | You should see a doctor. |
| Болымсыз сөйлем (negative) | She shouldn't (should not) drink so much coffee. |
| Иә / жоқ сұрағы | Should I call him? |
| Wh- сұрағы | What should we do? |
| Қысқа жауаптар | Yes, you should. / No, you shouldn't. |
Ought to — мағынасы should сөзімен бірдей; to осы тіркестің бір бөлігі.
| Түрі | Мысал |
|---|---|
| Хабарлы сөйлем | You ought to apologise. |
| Болымсыз (сирек) | You ought not to worry so much. — көбінесе: You shouldn't worry so much. |
| Сұрақ | Өте сирек — should қолданыңыз: Should I…? |
Кеңес берудің басқа жолдары
| Тіркес | Құрылымы | Мысал |
|---|---|---|
| I think you should… | I think + you should + base form | I think you should rest. |
| I don't think you should… | I don't think + you should + base form | I don't think you should go. |
| Why don't you…? | Why don't you + base form? | Why don't you ask your teacher? |
| If I were you, I'd… | тұрақты тіркес + base form | If I were you, I'd take the job. |
Қолданылуы
1Кеңес беру
Біреуге не жақсы, не жаман ой екенін айту үшін should / shouldn't қолданыңыз.
2Не дұрыс екені туралы пікір
Қоғамда, жұмыста, өмірде бәрі қандай болуы керек екені туралы пікіріңізді айту үшін should қолданыңыз. Қазақшада мұнда «керек» немесе «-мауы керек» келсе де, бұл заң емес, пікір: ағылшыншада should / shouldn't.
3Ought to
Ought to мағынасы жағынан should сөзімен бірдей. Ол сәл байыптырақ естіледі және британ ағылшынында жиірек кездеседі. Оны негізінен хабарлы сөйлемдерде қолданыңыз.
4Кеңес сұрау
Біреудің пікірін сұрау үшін Should I / we…? және What / Where / Which… should I…? қолданыңыз. Do you think I should…? сұрағы да өте жиі айтылады. Қазақша кеңес сұраудың бірнеше түрі бар: «-айын ба?» («апарайын ба?»), «-сам екен?» («не кисем екен?»). Ағылшыншада кеңес сұрағанда should қолданылады және ол бастауыштың алдында тұрады.
5I think you should / I don't think you should
Кеңесті жұмсарту үшін I think деп бастаңыз. Болымсыз кеңесте ағылшын тілі әдетте think сөзін болымсыз етеді: I don't think you should… I think you shouldn't… да дұрыс, бірақ сирек қолданылады және тікелей естіледі.
6Why don't you…? және If I were you, I'd…
Why don't you…? — шын сұрақ емес, достық ұсыныс: қазақшадағы «-саңызшы» («сұрасаңызшы») сияқты. If I were you, I'd… — күшті, жеке кеңеске арналған тұрақты тіркес, қазақшадағы «Сіздің орныңызда болсам…» сияқты: оны тұтас бір бөлік ретінде жаттап алыңыз. Оның грамматикасы B1-06 сабағында. (Бейресми сөйлеуде If I was you та жиі айтылады; were — қауіпсіз таңдау.)
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Керек» → must. Мектепте көбіне «керек = must» деп жаттаймыз. Соның салдарынан досқа айтылатын қарапайым кеңес те must арқылы айтылып, бұйрық сияқты естіледі. Қарапайым кеңес үшін should қолданыңыз. (Бірақ бір нәрсені қызыға ұсынғанда, мысалы You must see this film!, must ағылшыншада да табиғи.)
2. «Керек емес» → shouldn't па, don't have to ма? «Төлеуіңіз керек емес» «төлемеңіз» деген мағынада да, «төлеудің қажеті жоқ» деген мағынада да айтыла береді. Ағылшын тілінде бұлар мүлде басқа: shouldn't = бұл жақсы ой емес; don't have to = қажеті жоқ, қаласаңыз істей беріңіз. «Қажеті жоқ» демек болып shouldn't десеңіз, мағына өзгеріп кетеді. A2-20 қараңыз.
3. «Кеңестер» → advices. Қазақшада «кеңес» саналады: «бір кеңес», «екі кеңес», «кеңестер». Ағылшын тілінде advice — саналмайтын зат есім: оған -s жалғанбайды және алдында an тұрмайды. Бір кеңес туралы айтқанда a piece of advice деңіз.
4. Сұраулы сөйлемде сөз тәртібі өзгермейді. Қазақшада сұрақ ма/ме шылауымен немесе сұрау сөзімен жасалады, ал сөз тәртібі сол күйі қалады: «Ертең сағат нешеде келсем екен?», «Түркістанда неше күн болсақ екен?». Сондықтан ағылшыншада да I should тәртібін сақтап қалу оңай. Ағылшын тілінде сұрау сөзінен кейін алдымен should, содан соң бастауыш келеді.
Шатастырмаңыз
should және must / have to — should кеңес: «жоқ» дей аласыз. must / have to міндет: «жоқ» дей алмайсыз. Қазақшада екеуіне де «керек» айтыла береді; ағылшыншада таңдау керек. A2-20 қараңыз.
Why don't you…? (ұсыныс) және Why didn't you…? (шын сұрақ немесе наразылық) — Тек осы шақтағы түрі ғана кеңес болады. Қазақшада да айырмашылық етістіктен көрінеді: «шалсаңшы» (ұсыныс) және «неге шалмадың?» (өткен шақ).
should, had better және should have — had better күштірек және жаман нәтиже туралы ескертеді: B2-05 қараңыз. Өткенге қатысты кеңес пен өкініш (You should have told me, «Маған айтуың керек еді») B1-09 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- should /ʃʊd/: l әрпі оқылмайды. Сөзді жазылуы бойынша «шулд» деп оқып жібермеңіз. should сөзі good және could сөздерімен ұйқасады.
- Бірінші дыбыс /ʃ/ қазақтың ш дыбысына өте жақын, бұл сізге оңай.
- Ортадағы /ʊ/ қысқа әрі босаңсыған дауысты (book сөзіндегідей), қазақтың ұ дыбысына жақын. Оны созып, food сөзіндегі /uː/ дыбысына айналдырмаңыз.
- Соңғы /d/ ұяң дыбыс. Қазақтың төл сөздері д дыбысымен аяқталмайды, сондықтан оны т деп айтып жіберу оңай (/ʃʊt/). Соңында дауысты сақтаңыз.
- Тез сөйлегенде should жиі әлсіз айтылады: /ʃəd/. You should go сөйлемінде екпін should сөзіне емес, go сөзіне түседі.
- shouldn't /ˈʃʊdnt/ екі буыннан тұрады. /d/ мен /n/ арасында дауысты жоқ: тіл сол орында қалады, ауа мұрыннан шығады. Соңына дауысты қоспаңыз.
- ought to /ˈɔːtə/ (UK), /ˈɑːtə/ немесе /ˈɑːdə/ (US): gh оқылмайды. Екпін бірінші буынға түседі; қазақ тіліндегідей соңғы буынға екпін түсірмеңіз. Британдық айтылуда дауысты созылыңқы, ерін домаланады.
- If I were you, I'd… тіркесінде I'd /aɪd/ = I would. /d/ дыбысын анық айтыңыз: әйтпесе I'd buy дәл I buy сияқты естіледі.
Алтын ереже
Кеңесті should + base form арқылы беріңіз (to жоқ). Ought to да осы мағынада. Болымсыз кеңес үшін ең табиғи таңдау — I don't think you should… Есте сақтаңыз: кеңес мағынасындағы «керек» = should; ереже немесе заң мағынасындағы «керек / тиіс» = have to / must; «қажеті жоқ» мағынасындағы «керек емес» = don't have to.
Жаттығулар
A. Құрылым
1–2-тапсырмаларда should, shouldn't немесе ought to қолданыңыз.
-
You have a bad cough. You see a doctor.
-
You eat so many sweets. They're bad for your teeth.
-
Толықтырыңыз: We ought leave soon.
-
Сұрақ құраңыз: I / what / should / cook / tonight?
-
Қысқа жауап: "Should I bring a coat?" "Yes, you ."
-
Ұсынысты толықтырыңыз: Why you ask your neighbour?
B. Мағына
Жағдайға сәйкес жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: You … try yoga. It really helps with stress.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: In the UK you … drive on the left. It's the law.
-
Табиғирақ сөйлемді таңдаңыз:
-
Құрбыңыздың әпкесімен немесе сіңлісімен арасында бір мәселе бар. Қайсысы кеңес?
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
He should to call his mother.
-
Do I should take an umbrella?
-
She shoulds rest more.
-
If I were you, I'd talk to her.
D. Мәтін ішінде
should, ought to, don't немесе were қолданыңыз. Бір сөзді бірнеше рет қолдануға болады.
Kim: My boss gives me too much work. What 15 I do?
Ana: I think you 16 talk to her about it.
Kim: 17 I write her an email?
Ana: No, I don't think you 18 write an email. Why 19 you ask for a meeting?
Kim: Good idea.
Ana: And if I 20 you, I'd prepare a list of all your tasks.
E. Сіздің кезегіңіз
Кеңесіңізді және пікіріңізді ағылшынша жазыңыз.
-
Досыңыз былай дейді: "I want to learn English faster." Оған екі кеңес беріңіз: біреуі should арқылы, екіншісі Why don't you…? арқылы.
-
Қалаңыз туралы should немесе shouldn't арқылы бір пікір жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-20 Must пен Have To қазақша: mustn't пен don't have to айырмашылығы You wear a seat belt. It's the law.
-
A2-20 Must пен Have To қазақша: mustn't пен don't have to айырмашылығы Tomorrow is a holiday, so we go to work.
-
A1-25 Like, want, would like қазақша: ұнату, қалау және сыпайы өтініш Would you like (come) with us?
Жауаптар
A. Құрылым
- should / ought to
- shouldn't / should not / ought not to
- to
- What should I cook tonight?
- should
- don't
B. Мағына
- should
- have to
- I don't think you should buy it.
- Why don't you call her?
C. Қатені табыңыз
- He should call his mother.
- Should I take an umbrella?
- She should rest more.
- ✓ If I were you, I'd talk to her.
D. Мәтін ішінде
- should
- should / ought to
- Should
- should
- don't
- were / was
E. Сіздің кезегіңіз
- You should read something in English every day. Why don't you watch films with English subtitles?
- The city should build more parks. Cars shouldn't drive in the old town.
F. Аралас қайталау
- must / have to
- don't have to / do not have to / won't have to / will not have to
- to come
