Сөйлем құрылысы қазақша: end-focus, end-weight, dummy it және параллель құрылым
Sentence Architecture: Information Flow
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз ақпаратты ұзын сөйлемді оқу оңай болатындай етіп орналастыра аласыз: белгілі ақпарат жаңасынан бұрын, ауыр бөліктер соңында, тең ойлар тең формада, бастауыш өз етістігінің жанында, ал назар дәл өзіңіз қалаған жерде.
Негізгі идея
Оқырман сөйлемді солдан оңға қарай оқиды және мағына толық ашылғанша бәрін есінде ұстайды. Сөйлемнің жақсы құрылысы осы жолды жеңілдетеді.
Ағылшын тілінің берік әдеті бар: оқырманға бұрыннан таныс нәрседен бастаңыз (given, белгілі ақпарат) және жаңа не маңызды нәрсемен аяқтаңыз (new, жаңа ақпарат). Табиғи екпін мен назар сөйлемнің соңына түседі. Бұл end-focus (соңғы назар) деп аталады. Ұзын, ауыр тіркестер де соңын жақсы көреді, өйткені ауыр бастауыш оқырманды етістікті ұзақ күттіреді. Бұл end-weight (соңғы салмақ) деп аталады.
Мәтінді өзен үстіндегі тастар деп елестетіңіз. Әр сөйлем оқырман қазір тұрған тастан, яғни белгілі нәрседен басталады да, сәл алдыға жаңа тас қояды. Келесі сөйлем сол жаңа тасқа аяқ басады. Егер сөйлем оқырман ешқашан көрмеген тастан басталса, ол секіруге мәжбүр болады, тіпті суға құлап кетуі мүмкін.
Ырықсыз етіс, cleft сөйлемдер, fronting, it пен there, есімшелі (participle) тіркестер — бұлардың бәрі тастарды дұрыс ретпен қоюға арналған құралдар.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде баяндауыш сөйлемнің соңында тұрады, сондықтан ең маңызды жаңа ақпарат әдетте баяндауыштың алдына, яғни сөйлемнің соңына жақын келеді («Өртке ақаулы сым себеп болды»). Ағылшынша соңғы орынды етістік емес, жаңа ақпарат алады: the cause of the fire was faulty wiring. Екінші айырмашылық: қазақша -ны / -ні септігінің арқасында толықтауышты жай ғана алдыға шығара аламыз («Кітапхананы жергілікті сәулетші жобалаған»), ал ағылшынша сөз тәртібі қатаң, тақырыпты алдыға қою үшін көбіне ырықсыз етіс керек. Үшіншіден, қазақшада -ғаны / -уы арқылы жасалған ұзын бастауыш өте табиғи («Жиналыстың ескертусіз тоқтатылғаны мені ашуландырды»), ал ағылшынша мұндай ауыр бастауышты it арқылы соңына жібереміз. Қазақ тілінде бос бастауыш it жоқ, бірақ ағылшын жазбасында бастауыш орны бос қалмайды.
| Қазақша | Не істейді | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Өртке ақаулы сым себеп болды. | жаңа ақпарат баяндауыштың алдында | The cause of the fire was faulty wiring. |
| Кітапхананы жергілікті сәулетші жобалаған. | -ны: тақырып толықтауыш болса да алдында | It was designed by a local architect. |
| Жиналыстың ескертусіз тоқтатылғаны мені ашуландырды. | ауыр бастауыш алдында, табиғи | It annoyed me that the meeting was cancelled without any warning. |
| Жылыту жүйесінде ақау бар. | бар: жаңа зат | There's a problem with the heating. |
| Кешігудің басты себебі — ауа райы. | сызықша, етістік жоқ | The main reason for the delay was the weather. |
Құрылым
Ақпараттың төрт қағидасы
| Қағида | Ереже | Әлсіздеу | Жақсырақ |
|---|---|---|---|
| Белгілі → жаңа | Белгілі ақпараттан бастап, жаңасымен аяқтаңыз | (наразылық туралы сөйлемнен кейін) A new law was the result of the protests. | The protests led to a new law. |
| End-focus | Негізгі ойды соңына қойыңыз | The cause of the fire was faulty wiring, according to the report. | According to the report, the cause of the fire was faulty wiring. |
| End-weight | Ұзын тіркестерді соңына қойыңыз | That she had lied about her qualifications surprised everyone. | It surprised everyone that she had lied about her qualifications. |
| Параллельдік | Тең ойларды тең формада жалғаңыз | She likes hiking, to swim and cycles. | She likes hiking, swimming and cycling. |
Ақпаратты жылжытатын құралдар
| Құрал | Нені жылжытады | Мысал | Қараңыз |
|---|---|---|---|
| Ырықсыз етіс | толықтауышты басына | The bridge was designed by a local firm. | B1-10 |
| Dummy it (бос it) | ауыр бағыныңқы бастауышты соңына | It is easy to see why. | A1-01, B2-20 |
| There + be | жаңа, белгісіз бастауышты соңына | There's a problem with the heating. | A1-11 |
| Cleft | бір бөлікті назарға | It was the price that put us off. | C1-05 |
| Fronting | толықтауышты не толықтырғышты басына (қарсы қою, байланыс) | That part I understood. | C1-06 |
| Есімшелі тіркес | қосымша мәліметті басына, ықшам түрде | Having read the report, the board… | B2-10, C1-07 |
Бұл сабақта ⚠️ белгісі грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ оқуы қиындау сөйлемдерді білдіреді. Ақпарат тәртібі көбіне «дұрыс пен қате» емес, «жақсы мен нашар» туралы мәселе.
Қолданылуы
1Белгілі ақпарат алдымен және end-focus
Әр сөйлемді алдыңғысымен белгілі нәрсе арқылы байланыстырыңыз: есімдік, қайталанған зат есім не синоним. Жаңа не маңызды ақпаратты соңына қалдырыңыз, сонда ол табиғи екпінді алады.
2End-weight үшін dummy it пен there
Бастауыш ұзын бағыныңқы не тұйық етістік (to-infinitive) болса, оны соңына жіберіп, бастауыш орнына it қойыңыз. Жаңа, белгісіз бастауышты енгізу үшін there + be қолданыңыз. Стандарт жазбаша ағылшын тілінде толық сөйлемнің бастауыш орны бос қалмайды (бұйрық райы мен C2-03 сабағындағы ауызекі эллипсис қана ерекшелік).
3Параллель құрылым
and, or, but, both… and, either… or және not only… but also арқылы жалғанған бөліктердің грамматикалық формасы бірдей болуы керек. Жұп сөздерде бірінші сөзден кейінгі бөлік екінші сөзден кейінгі бөлікке сәйкес келуі тиіс.
4Оқырманды адастырмай кірістіру
Негізгі бастауыш пен етістік бір-біріне жақын тұрса, қосымша мәлімет шетінде ілулі тұрса, ұзын сөйлемнің еш айыбы жоқ. Бастауыш пен оның етістігінің арасына ұзын бағыныңқы тықпаңыз. Сөйлем ұзындығын алмастырып отырыңыз: бірнеше ұзын сөйлемнен кейінгі қысқа сөйлем екпін береді.
5Назарды басқару үшін құрылым таңдау
Бір деректер үшін не белгілі, не жаңа және нені ерекшелегіңіз келетініне қарай белсенді не ырықсыз етісті, cleft сөйлемді, fronting-ті не есімшелі тіркесті таңдаңыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Анық емес, …» → бастауышсыз сөйлем. Қазақшада «Жаңа бөлімді кім басқаратыны әлі белгісіз» деген сөйлемге бос бастауыш керек емес. Ағылшын жазбасында бастауыш орны ешқашан бос қалмайды: ауыр бөлік соңына кетсе, орнын it толтырады.
2. «-ғаны» бастауышы → ауыр that-бағыныңқы басында. Қазақша «Жол ақысының бір жылда екі рет қымбаттағаны көп жолаушыны ашуландырды» деген сөйлем мүлде табиғи: ұзын бастауыш алдында, етістік соңында. Оны сөзбе-сөз аударсақ, ағылшын оқырманы етістікті ұзақ күтеді.
3. Сызықша «—» → етістік жоқ. Қазақ жазуында зат есім баяндауыштың алдына сызықша қоямыз: «Кешігудің басты себебі — нашар ауа райы». Ағылшынша сызықша етістіктің орнын баспайды, is / was міндетті.
4. «… бар» → has. «Қаланың үстіндегі төбеде ескі қамал бар» деген сөйлемді «бар = has» деп аударсақ, бастауышсыз сөйлем шығады. Жаңа, белгісіз нәрсені енгізу үшін there is / there are қолданыңыз, сонда жаңа ақпарат етістіктен кейін келеді.
Шатастырмаңыз
dummy it және сілтеуші it — Dummy it сөйлемнің кейінгі бөлігіндегі бағыныңқыны алдын ала меңзейді; сілтеуші it бұрын айтылған нәрсеге қайта сілтейді.
end-focus және fronting — Әдеттегі тәртіп жаңа ақпаратты соңына қояды. Fronting бір бөлікті қарсы қою не байланыстыру үшін басына шығарады, бұл ерекше таңдау. C1-06 қараңыз.
ағым үшін ырықсыз етіс және ресмилік үшін ырықсыз етіс — Мұнда ырықсыз етіс — белгілі ақпаратты алдыда ұстайтын құрал; ол өзінен-өзі «жақсырақ» не ресмирек емес. C2-02 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Сөйлеуде end-focus сөйлем екпініне сәйкес келеді: басты екпін әдетте соңғы мәнді сөзге түседі — We bought a new car (екпін car сөзінде). Екпінді басқа сөзге ауыстыру қарсы қоюды білдіреді. T-01 қараңыз.
- Қазақшада логикалық екпін көбіне баяндауыштың алдындағы сөзге түседі. Ағылшынша сөйлемді оқығанда екпінді ортаға емес, соңғы мәнді сөзге қойыңыз.
- Жазбаша тілде үтір сөйлемді бөліп тұрған анықтауыш емес мәліметті белгілейді: The report, which took two years, recommends… B2-27 қараңыз.
- Бастауыш пен етістіктің арасына жалғыз үтір қойылмайды (кірістірменің екі жағындағы жұп үтір дұрыс), анықтауыш бағыныңқының алдына да үтір қойылмайды.
- Қазақша зат есім баяндауыштың алдына қойылатын сызықша («Мақсат — сапа») ағылшынша is етістігін алмастырмайды.
- Сызықша не жақша қысқа кірістірмені ұстай алады, бірақ бір сөйлемде біреуден көп болса, оқу қиындайды.
Алтын ереже
Ескісі жаңасынан бұрын, жеңілі ауырынан бұрын, тең ойлар тең формада. Бастауышты етістігіне жақын ұстаңыз, ал жаңалықты сөйлемнің соңы жеткізсін. Есте сақтаңыз: қазақша тақырыпты -ны жалғауымен алдыға шығара аламыз, ағылшынша оған көбіне ырықсыз етіс, it не there керек.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді берілген құралмен қайта жазыңыз. Мағынасын сақтаңыз.
-
Dummy it арқылы қайта жазыңыз: To get a table at that restaurant without booking weeks in advance is almost impossible.
-
Dummy it арқылы қайта жазыңыз: Whether the museum will reopen before the summer remains unclear.
-
Жаңа бастауыш етістіктен кейін келетіндей етіп there + be арқылы қайта жазыңыз: A number of serious flaws in the method exist.
-
Тізім параллель болатындай етіп қайта жазыңыз: The new manager is experienced, approachable and she listens to people.
-
«not only … but also» тіркесінің екі жартысы бірдей формада болатындай етіп қайта жазыңыз: The scheme not only cut costs but also staff morale was improved.
-
Бастауыш етістігінің жанында, ал қосымша мәлімет басында тұратындай етіп қайта жазыңыз: The committee, after three long meetings and a heated public consultation, finally approved the plan.
-
«the painting» (тақырып) басында, ал оны тапқан адам соңында тұратындай етіп ырықсыз етіспен қайта жазыңыз: A retired teacher from Leeds discovered the painting in an attic.
B. Мағына
Мәтінге жақсырақ сай келетін сөйлемді таңдаңыз. Ескертпе себебін түсіндіреді.
-
Алдыңғы сөйлем: "Our town has a famous clock tower." Қай екінші сөйлем жақсырақ жалғасады?белгілі «it» алдымен; жаңа ақпарат, яғни инженер, end-focus алады
-
Қысқа өмірбаян; алдыңғы сөйлем: "Rosa Lind trained as an architect in Glasgow." Қай екінші сөйлем жақсырақ жалғасады?мәтін сәулетші туралы, сондықтан белсенді етіс «she» (белгілі) сөзін алдыда ұстайды
-
Өрт туралы тергеу есебі: басты нәтиже — себеп. Қай сөйлем жаңалықпен аяқталады?end-focus: жаңа ақпарат соңында
-
Асығыс оқырмандарға арналған жаңалық мақаласы. Қай сөйлемді оқу оңай?end-weight: ауыр бағыныңқы соңына кетеді
-
Дүкен иесі бағаны кінәлаған адамға жауап береді: ол нағыз себепті ерекшелегісі келеді. Қай сөйлем осыны істейді?it-cleft себепке қарсы қою назарын береді
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде сөйлем құрылысына қатысты бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Although the figures look encouraging at first sight, is far too early to say whether the new scheme has actually reduced congestion.
-
The residents who complained most loudly about the noise from the building site last summer, have now been offered compensation by the council.
-
Exist several reasons why the project, which had been planned for almost a decade, was abandoned at the last minute.
-
The report, which took two years and three separate research teams to complete, recommends major changes to the way patient data is stored.
-
Anyone who wants to apply for the scholarship before the deadline at the end of the month, should contact the admissions office directly.
D. Мәтін ішінде
Ақпараттық бюллетеньдегі мақаланы өңдеңіз. Мәтін бір ағыммен оқылатындай етіп, әр нөмірленген сөйлемді нұсқау бойынша қайта жазыңыз.
Last spring the city opened the Riverside Cycle Network. (18) A team of local engineers and volunteers planned it over three years. (19) How much the network would change daily life in the centre was not obvious at first. However, the figures now speak for themselves. (20) Far fewer cars are in the centre at rush hour. (21) That accidents involving cyclists have fallen by a third is the most encouraging result. (22) The scheme was cheap, popular and it did not take long to build. (23) The council, which had originally been sceptical and had twice voted against funding the scheme before a change of leadership in 2023, now plans to extend the network. Other cities would do well to follow its example.
-
(18) сөйлемін «it» (желі, белгілі ақпарат) басында тұратындай етіп ырықсыз етіспен қайта жазыңыз.
-
(19) сөйлемін dummy it арқылы қайта жазыңыз.
-
(20) сөйлемін there + be арқылы қайта жазыңыз.
-
(21) сөйлемін ұзын бағыныңқы соңында тұратындай етіп қайта жазыңыз.
-
(22) сөйлеміндегі тізімді параллель етіңіз.
-
(23) сөйлемін бастауыш етістігіне жақын тұратындай етіп қайта жазыңыз: екі сөйлемге бөліңіз не қосымша мәліметті басына қойыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңіз білетін бір ғимарат не жер туралы шағын жолсілтеме мәтінінің алғашқы үш сөйлемін жазыңыз. Табыс белгілері: біріншісінен кейінгі әр сөйлем алдыңғы сөйлемде берілген ақпараттан басталады; тақырыпты алдыда ұстау үшін кемінде бір рет ырықсыз етіс қолданыңыз; соңғы сөйлемді ең таңғаларлық дерекпен аяқтаңыз.
-
Әріптесіңіздің жобасында мынадай сөйлем бар: "That the supplier delivered the parts three weeks late and without any explanation was the cause of the delay, and the client, who had been waiting for the order since early March and had already complained twice, was not happy." Оны екі-үш анық сөйлемге қайта жазыңыз. Табыс белгілері: бағыныңқы бастауыш болмасын; әр бастауыш өз етістігіне жақын тұрсын; кемінде бір рет dummy it не there қолданыңыз.
-
Бір курс не оқу күні туралы пікір ретінде қысқа абзац (3–4 сөйлем) жазыңыз. Табыс белгілері: үш параллель бөліктен тұратын бір тізім; тең формаларды жалғайтын бір «not only … but also»; әсер үшін соңында қысқа сөйлем.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
C1-05 Cleft sentences қазақша: It was… who, What I need is… арқылы назар аудару «the constant noise from the street» бөлігіне назар аударатын it-cleft етіп қайта жазыңыз: The constant noise from the street kept me awake, not the heat.
-
C1-07 Participle clauses қазақша: Built in 1850, Having been told, With prices rising Басында есімшелі тіркес болатындай етіп қайта жазыңыз: After she had read every report twice, the inspector wrote her conclusions.
-
C1-11 Nominalisation қазақша: етістіктен зат есім жасау және зат есімді тіркестер Бастауышта «resign» етістігінің зат есім түрін қолданып қайта жазыңыз: The minister resigned suddenly, and this shocked the country.
Жауаптар
A. Құрылым
- It is almost impossible to get a table at that restaurant without booking weeks in advance.
- It remains unclear whether the museum will reopen before the summer.
- There are a number of serious flaws in the method.
- The new manager is experienced, approachable and attentive. / The new manager is experienced, approachable and willing to listen.
- The scheme not only cut costs but also improved staff morale.
- After three long meetings and a heated public consultation, the committee finally approved the plan.
- The painting was discovered in an attic by a retired teacher from Leeds.
B. Мағына
- It was built in 1890 by a local engineer.
- She designed the new city library in 2015.
- According to the investigators, the cause of the fire was faulty wiring.
- Investors were shocked that the company had ignored repeated warnings from its own auditors.
- It was the lack of parking that kept customers away.
C. Қатені табыңыз
- Although the figures look encouraging at first sight, it is far too early to say whether the new scheme has actually reduced congestion.
- The residents who complained most loudly about the noise from the building site last summer have now been offered compensation by the council.
- There are several reasons why the project, which had been planned for almost a decade, was abandoned at the last minute.
- ✓ The report, which took two years and three separate research teams to complete, recommends major changes to the way patient data is stored.
- Anyone who wants to apply for the scholarship before the deadline at the end of the month should contact the admissions office directly.
D. Мәтін ішінде
- It was planned over three years by a team of local engineers and volunteers. / It was planned by a team of local engineers and volunteers over three years.
- It was not obvious at first how much the network would change daily life in the centre. / At first it was not obvious how much the network would change daily life in the centre.
- There are far fewer cars in the centre at rush hour.
- The most encouraging result is that accidents involving cyclists have fallen by a third. / What is most encouraging is that accidents involving cyclists have fallen by a third.
- The scheme was cheap, popular and quick to build.
- The council had originally been sceptical and had twice voted against funding the scheme before a change of leadership in 2023. Now it plans to extend the network. / Although it had originally been sceptical and had twice voted against funding the scheme before a change of leadership in 2023, the council now plans to extend the network.
E. Сіздің кезегіңіз
- The old corn exchange stands at the top of the high street. It was built in 1862 to house the town's grain market. Today, that same hall is home to an indoor climbing wall.
- The delay was caused by the supplier, who delivered the parts three weeks late and without any explanation. It was hardly surprising that the client was unhappy. They had been waiting for the order since early March and had already complained twice.
- The course was well organised, challenging and surprisingly enjoyable. The tutor not only explained each topic clearly but also gave detailed feedback on every assignment. By the final week, I was writing longer essays with far fewer errors. I would take it again.
F. Аралас қайталау
- It was the constant noise from the street that kept me awake, not the heat. / It was the constant noise from the street, not the heat, that kept me awake.
- Having read every report twice, the inspector wrote her conclusions. / After reading every report twice, the inspector wrote her conclusions.
- The minister's sudden resignation shocked the country. / The sudden resignation of the minister shocked the country.
