Ресми және бейресми стиль қазақша: register, who мен whom, between you and me
Register: Formal and Informal Grammar
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз жағдайдың ресмилігіне сай грамматиканы таңдай аласыз, бір хабарды үш түрлі стильде қайта жаза аласыз, бүкіл мәтінді бір стильде ұстай аласыз және көп озық оқушы жіберетін «тым дұрыс» қателерден аулақ бола аласыз.
Негізгі идея
Стиль (register) — тілдің ресмилік деңгейі. Оқушылар көбіне стиль тек сөздікке қатысты деп ойлайды: get пе, әлде obtain бе. Шын мәнінде грамматика да стильді білдіреді: қысқарған түрлер, предлогтың орны, who ма, whom ба, белсенді етіс пе, ырықсыз етіс пе, етістік пе, зат есім бе.
Стильді жағдайға сай киім таңдау деп елестетіңіз. Киімнің ішіндегі адам — хабардың өзі — сол күйі қалады. Can't come, sorry! және Unfortunately, I will be unable to attend бір нәрсені айтады: біреуі футболкамен, екіншісі костюммен. Ешқайсысы «жақсырақ ағылшын тілі» емес. Жағажайдағы костюм де, жаназадағы футболка да ерсі көрінеді, ал жағажай шортысының үстінен киген костюм пиджагы бәрінен де ерсі: бір мәтінде стильдерді араластыру — нағыз қате.
Ресми грамматика көбіне жақсыз, толық және тығыз болады. Бейресми грамматика көбіне жеке, ықшам және тікелей болады. Күнделікті ағылшын тілінің көбі бейтарап, ал бейтарап стиль — сіздің қауіпсіз таңдауыңыз. C2 деңгейіндегі соңғы тұзақ — тым ресми киіну: between you and I сияқты формалар «дұрыс» естіледі, бірақ дұрыс емес.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде ресмилікті ең алдымен сіз / сен айырмашылығы көрсетеді: «Кешір!» — «Кешіріңіз!». Ағылшын тілінде мұндай айырмашылық жоқ: you бәріне бірдей. Сондықтан ресмилік грамматиканың басқа бөліктеріне ауысады: қысқарған түрлерге, ырықсыз етіске, зат есімдерге, whom сөзіне. Жақсы жаңалық: ресми қазақ тілі де ағылшын тіліне ұқсас жұмыс істейді. Ресми хабарландыруларда ырықсыз етіс (-ыл / -іл: «тыйым салынады», «рұқсат етілмейді») және етістіктен жасалған зат есімдер («бағаның өсуі», «… байланысты») жиі қолданылады. Ал бейресми хабарламада бастауышты түсіріп тастаймыз: «Келе алмаймын, кешір!» — жіктік жалғау кімнің айтып тұрғанын көрсетіп тұр. Ағылшын тілінде де бейресми хабарламада бастауыш түсіп қалады (Can't come), бірақ бейтарап және ресми мәтінде ол міндетті. Тағы бір айырмашылық: қазақша «өзім», «өзіме» сөздерін сыпайылық не екпін үшін қоса береміз («Сұрақ болса, өзіме хабарласыңыз»), ал ағылшынның myself сөзі бұл жұмысты атқармайды.
| Қазақша | Стиль | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Жұмада келе алмаймын, кешір! Бір шаруа шығып қалды. | бейресми: бастауыш жоқ | Sorry, can't come Friday — something's come up. |
| Кешіріңіз, бір шаруа шығып қалғандықтан, жұмада келе алмаймын. | бейтарап | I'm sorry, but I won't be able to come on Friday because something has come up. |
| Күтпеген жағдайларға байланысты жұмадағы жиналысқа қатыса алмаймын. | ресми | Unfortunately, I will be unable to attend on Friday owing to unforeseen circumstances. |
| Түн ортасынан кейін көлік қоюға рұқсат етілмейді. | ресми хабарландыру: ырықсыз етіс | Parking is not permitted after midnight. |
| Бағаның одан әрі өсуі күтілуде. | ресми: зат есім | A further increase in prices is anticipated. |
| Сұрақтарыңыз болса, өзіме хабарласыңыз. | «өзім» сыпайылық үшін | If you have any questions, please contact me. |
Құрылым
Стильдің грамматикалық белгілері
| Белгі | Бейресми | Бейтарап | Ресми |
|---|---|---|---|
| Қысқарған түрлер | әдеттегі (can't, it's, we'd) | жиі | қолданылмайды (cannot, it is) |
| Толықтауыштағы who / whom | who не есімдіксіз | who / that не есімдіксіз | whom |
| Предлог | соңында (Who to?) | соңында | whom / which алдында (To whom…?) |
| Бастауыш | түсіп қалуы мүмкін (Can't come.) | бар | бар |
| Іс-әрекет иесі | you, we, they | you, we | ырықсыз етіс, it + ырықсыз етіс, one |
| Ырықсыз етіс | get не be арқылы | be арқылы | be арқылы |
| Ойлар | етістіктер (we decided) | аралас | зат есімдер (the decision) |
| Етістіктер | фразалық не қысқа (find out, get) | аралас | жалғыз, ұзынырақ етістіктер (discover, obtain) |
Қысқа / фразалық етістік → ресми етістік
| Бейресми / бейтарап | Ресми |
|---|---|
| get | obtain, receive |
| find out | discover, ascertain |
| put off | postpone |
| ask for | request |
| look into | investigate |
| go up | increase, rise |
| need | require |
Гиперкоррекция: тым ресми болғандықтан қате
| Гиперкоррекция | Нормаға сай түрі | Себебі |
|---|---|---|
| between you and I | between you and me | предлогтан кейін толықтауыш түрі |
| the man whom I think is guilty | the man who I think is guilty | who — is етістігінің бастауышы |
| Please contact myself. | Please contact me. | myself қайтып меңзейтін алдыңғы I жоқ |
Қолданылуы
1Who және whom, предлогтың орны
Whom — who сөзінің толықтауыш түрі. Күнделікті ағылшын тілінде who бастауыш үшін де, толықтауыш үшін де қолданылады, ал предлог соңында тұрады. Ресми жазбада whom кездеседі, әсіресе предлогтан кейін бірден; ол жерде мұқият ағылшын тілі whom қолданады (to who тек бейресми сөйлеуде естіледі). Соңындағы предлог ресми жазбада да қате емес — көбіне ол ең табиғи таңдау. C1-15 қараңыз.
2Қысқарған түрлер, ырықсыз етіс және жақсыз құрылымдар
Қысқарған түрлер сөйлеуде, әріптестерге жазылған хаттарда және бейресми жазбаның көбінде қалыпты; ресми есептер, заң мәтіндері және академиялық жазба олардан аулақ болады. Ресми жазба адамды да жасырады: ол ырықсыз етісті (B1-10), жақсыз it + ырықсыз етісті (B2-12) және дерексіз бастауыштарды жөн көреді. Өте ресми не ескірген стильде жалпы мағынадағы you орнына one келеді; заң мәтіндері міндет үшін shall қолданады.
3Бейресми грамматика
Бейресми ағылшын тілі ресми стиль нұсқаулықтары қолданбайтын белгілерді пайдаланады: жалғаулық ретіндегі like, түсіп қалған бастауыштар мен көмекші етістіктер және get арқылы жасалған ырықсыз етіс (B2-13). Белгісіз не нақтыланбаған адамға арналған жекеше they басқаша: қазір ол барлық стильде норма. Қазақтың «ол» сөзі сияқты, they жынысты көрсетпейді.
4Ресми грамматика
Ресми жазба бұрынғы сабақтардағы құрылымдарды пайдаланады: инверсия (C1-01, C1-03), субъюнктив (C1-09), номинализация (C1-11) және жалғыз ресми етістіктер. Оларды есептерде, ресми хаттарда және академиялық жазбада қолданыңыз — әңгімеде сирек.
5Бір хабар үш стильде
Хабарды өзгертпей, грамматиканы өзгертіңіз. Ресми нұсқа жай ғана «ұзынырақ» емес екеніне назар аударыңыз: ол бастауышты ауыстырады, етістіктерді зат есімдермен алмастырады және сөйлеушінің сезімін алып тастайды.
6Бір стильде қалу — және тым сәнді киінбеу
Мәтін бір стильде болуы тиіс. Ресми хаттағы кенеттен бейресми тіркес не достық хабарламадағы қатқыл ресми тіркес немқұрайлы, суық не кекесінді естіледі. C2 деңгейіндегі екінші тұзақ — гиперкоррекция: нормаға сай грамматика қарапайым форманы талап ететін жерде «ресми естілетін» форманы қолдану. Кейбір даулы мәселелер қате емес, стиль таңдауы: көпше зат есіммен less (less people) және жекеше етістікпен data сөйлеуде жиі кездеседі, бірақ мұқият жазба fewer people түрін жөн көреді, ал ғылыми жазба data сөзін көбіне көпше санайды.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Өзіме хабарласыңыз» → contact myself. Қазақшада «өзім, өзіме» сөздері сыпайылық не екпін үшін жиі айтылады: «Курьер кеңсені таппаса, өзіме қоңырау шалсын». Ағылшынның myself сөзі сыпайырақ та, ресмирек те емес: толықтауыш орнында ол сөйлемде бұрын I болғанда ғана келеді. Әйтпесе me қолданыңыз.
2. «Құрметті …» → Respected … Қазақ ресми хатын «Құрметті Асқар Нұрланұлы!» деп бастаймыз, сондықтан ағылшынша хатта Respected шығып кетеді. Ағылшын тілінде ресми хат Dear + тегі не лауазымы арқылы басталады; Respected бұл жерде ерсі естіледі.
3. «Мен және әріптесім» → I and my colleague. Қазақша «Мен және әріптесім кездесу сұраймыз» деп, «мен» сөзін бірінші қоюға болады. Ағылшын тілінде, әсіресе ресми мәтінде, әдеп бойынша I соңында тұрады: my colleague and I.
Шатастырмаңыз
ресми және сыпайы — Ресмилік жағдайға қатысты; сыпайылық құрметке қатысты. Бейресми тіл өте сыпайы, ал ресми тіл дөрекі бола алады. A2-23 қараңыз. Қазақшадағы «сіз» сыпайылық та, ресмилік те білдіреді, ал ағылшыншада бұлар бөлек.
get-passive және be-passive — Екеуі де ырықсыз етіс. Get бейресми және көбіне күтпеген не жағымсыз өзгерісті меңзейді; be бейтарап және ресми жазбадағы жалғыз таңдау. B2-13 қараңыз.
ауызекі бейресмилік және жазбаша бейресмилік — Түсіп қалған бастауыштар жазбаларға, хабарламаларға және сөйлеуге тән; «бас» пен «құйрық» (heads and tails) және жалпылама сөздер әңгімеге тән. C2-03 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Ресми жазбада қысқарған түрлерді толық жазыңыз: cannot бір сөз; will not, it is, they are.
- Who /huː/ мен whom /huːm/ тек соңғы /m/ дыбысымен ажыратылады. Тез сөйлеуде whom сирек. Бастағы /h/ қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ: жай тыныс; /uː/ ұзын, ерін домалақ.
- wanna, gonna, gotta сияқты қысқарған жазулар тек өте бейресми хабарламаларға не жазбаша диалогқа тән. T-01 қараңыз.
- Ресми мәтіндерде көп сөйлемді And не But сөзімен бастамаңыз; However пен In addition қауіпсізірек. C1-12 қараңыз.
- ASAP, FYI және pls сияқты қысқартулар бейресми; ресми мәтінде оларды толық жазыңыз.
Алтын ереже
Хабарды сақтап, киімін ауыстырыңыз: ресми грамматика толық, жақсыз әрі зат есімге бай; бейресми грамматика ықшам, жеке әрі етістікке бай. Бір мәтінде бір стильді сақтаңыз, күмәнданғанда бейтарап стильді таңдаңыз, ал I, whom не myself сөздерін тек ресми естілгені үшін ешқашан қолданбаңыз. Есте сақтаңыз: ағылшын тілінде «сіз» жоқ, ресмилікті грамматика көрсетеді.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді берілген стильде қайта жазыңыз. Хабарды сақтаңыз.
-
Предлогты алдыға шығарып, ресми түрде қайта жазыңыз: Who did you give the keys to?
-
«permitted» сөзін қолданып, ресми хабарландыру етіп қайта жазыңыз: You can't smoke anywhere in this building.
-
Екі фразалық етістікті де жалғыз ресми етістіктермен алмастырып, ресми түрде қайта жазыңыз: We need to find out why the costs went up.
-
Жақсыз «it» + ырықсыз етіс арқылы қайта жазыңыз: People think the scheme will fail.
-
Түсіп қалған сөздерді қайтарып, бейтарап хат етіп қайта жазыңыз: Got your email. Will reply tomorrow.
-
Ресми жазба стилінде қайта жазыңыз: Like I said, the meeting's been put off.
-
Бұл ресми хабарландыруды бейтарап, күнделікті ағылшын тілінде қайта жазыңыз: Visitors are required to obtain a pass from reception.
B. Мағына
Жағдайды оқып, оған ең жақсы сай келетін сөйлемді таңдаңыз.
-
Ресми шағым хат. Қай нұсқа стильге ең жақсы сай келеді?толықтауыштағы whom ресми жазбаға сай; бейтарап ағылшын тілінде who да дұрыс
-
Күнде бірге жұмыс істейтін әріптесіңізге хат. Қайсысы келеді?ресми нұсқа суық естілер еді
-
Ресми жоба есебі. Қайсысы келеді?жақсыз, зат есімге негізделген, қысқарған түр жоқ
-
Университет сайтындағы студенттерге арналған заманауи, түсінікті нұсқаулық. Қайсысы келеді?жекеше they барлық стильде норма; one ескірген естіледі
-
Кофе ішуге кездесетін досыңызға хабарлама. Қайсысы келеді?түсіп қалған бастауыштар хабарламаға сай
-
Ресми хабарландыру. Қайсысы грамматика нормасына сай?who — «will strengthen» етістігінің бастауышы; мұнда whom — гиперкоррекция
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Thank you very much for inviting my husband and I to your daughter's wedding; we would be delighted to attend.
-
Any questions about the new booking system should be addressed to myself or to the IT helpdesk.
-
Whom should I contact if the replacement part has still not arrived by the end of the week?
-
Whom is responsible for checking that the fire doors are kept closed at all times?
-
Between you and I, the new system has caused far more problems than it has solved.
D. Мәтін ішінде
Хаттың бұл алғашқы нұсқасында стильдер араласқан: сәлемдесу мен қоштасу ресми, ал негізгі мәтін ресми емес. Нөмірленген бөліктерді ресми стильде қайта жазыңыз.
Dear Ms Okafor,
Thank you for your letter of 3 March. (19) Just to let you know, your order's been sent off. (20) If you need any more info, get in touch with myself directly. (21) We're really sorry about the delay. It was caused by a technical fault. (22) We got a new part from our supplier, and the problem's been sorted. (23) Could you let me know who I should send the invoice to?
Yours sincerely,
Daniel Reyes
-
(19) сөйлемін «I am writing to confirm» тіркесінен бастап қайта жазыңыз.
-
(20) сөйлемін инверсиялы шарт етіп қайта жазып, есімдікті түзетіңіз.
-
(21) бөлімін «for which» арқылы бір сөйлемге біріктіріңіз.
-
(22) сөйлемін ырықсыз етіс пен ресми етістіктер арқылы қайта жазыңыз.
-
(23) сұрағын «to whom» және ырықсыз етіс арқылы қайта жазыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Дүйсенбідегі жиналысқа қатыса алмайсыз. Хабарды үш рет жазыңыз: досқа хабарлама (бастауышы түсіп қалған), әріптеске хат (бейтарап, қысқарған түрлермен) және ресми хат (қысқарған түрлерсіз, attend етістігімен, себебін зат есім тіркесімен).
-
Ресми есеп стилінде қайта жазыңыз: "Because the company grew so fast, it needed more staff." Бастауыш ретінде номинализацияны және күнделікті сөздің орнына кемінде бір ресми сөзді қолданыңыз.
-
Досыңыз сізді туған күн кешіне шақырды, ал сіз бас тартуыңыз керек. 2–3 бейресми, бірақ жылы сөйлем жазыңыз: қысқарған түрлерді және кемінде бір бастауышы түсіп қалған сөйлемді қолданыңыз, ал I regret не unable сияқты ресми тіркестерді қолданбаңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
C1-09 Subjunctive қазақша: I suggest that he go, It is essential that she be Субъюнктив арқылы ресми стильде қайта жазыңыз: The committee insists that every member should attend the meeting.
-
C1-15 Күрделі анықтауыш бағыныңқылар қазақша: to whom, whereby, in which case, whatever, whoever Предлог + «whom» арқылы ресми түрде біріктіріңіз: I sent the report to a colleague. That colleague has left the company.
-
C1-03 Ресми шартты сөйлемдер қазақша: Should you need, Were I to, Had I known, But for Инверсия арқылы қайта жазыңыз: If you have any problems, call this number.
Жауаптар
A. Құрылым
- To whom did you give the keys?
- Smoking is not permitted anywhere in this building.
- We need to establish why the costs increased. / We need to ascertain why the costs increased. / We need to determine why the costs rose.
- It is thought that the scheme will fail. / It is believed that the scheme will fail.
- I got your email. I'll reply tomorrow. / I've got your email. I'll reply tomorrow.
- As I said, the meeting has been postponed. / As previously stated, the meeting has been postponed.
- Visitors need to get a pass from reception. / You need to get a pass from reception.
B. Мағына
- The manager whom I contacted has not replied.
- Just to let you know, I won't be able to make tomorrow's meeting.
- The project was delayed owing to a failure to reach agreement.
- If a student is ill, they should inform the office.
- Running late, sorry! Be there in ten.
- The candidate who we believe will strengthen the team has accepted the post.
C. Қатені табыңыз
- Thank you very much for inviting my husband and me to your daughter's wedding; we would be delighted to attend.
- Any questions about the new booking system should be addressed to me or to the IT helpdesk.
- ✓ Whom should I contact if the replacement part has still not arrived by the end of the week?
- Who is responsible for checking that the fire doors are kept closed at all times?
- Between you and me, the new system has caused far more problems than it has solved.
D. Мәтін ішінде
- I am writing to confirm that your order has been dispatched.
- Should you require any further information, please contact me directly.
- The delay, for which we apologise, was caused by a technical fault.
- A replacement part has been obtained from our supplier, and the problem has been resolved. / A replacement part was obtained from our supplier, and the problem has been resolved.
- Could you please let me know to whom the invoice should be sent? / Could you please let me know to whom the invoice should be addressed?
E. Сіздің кезегіңіз
- Can't make Monday, sorry — dentist! / I'm afraid I won't be able to come to the meeting on Monday because I have a dentist's appointment. / Unfortunately, I will be unable to attend the meeting on Monday owing to a prior medical appointment.
- The rapid growth of the company resulted in a need for additional staff.
- So sorry, can't make Saturday — I'm away at my cousin's wedding. Hope you have a brilliant night! Let's catch up next week.
F. Аралас қайталау
- The committee insists that every member attend the meeting.
- The colleague to whom I sent the report has left the company.
- Should you have any problems, call this number.
