SlowingoГрамматика
+ 1 / 3

Әлсіз формалар мен жылдам сөйлеу қазақша: schwa, gonna, wanna, I'd've, екпін

Weak Forms and Connected Speech

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз грамматикалық сөздердің (can, was, to, of, and) қысқа, әлсіз дыбыстарын естіп, айта аласыз, қос қысқартуларды қоса алғанда қысқарған түрлерді (I'd've) түсіне аласыз, gonna мен dunno сияқты бейресми қысқартуларды тани аласыз, жылдам сөйлеуде бір-біріне жалғасып кететін сөздерді ажырата аласыз және екпінді дұрыс жерге қоя аласыз.

Негізгі идея

Ағылшын тілінің ырғағы күшті. Маңызды сөздер — зат есімдер, негізгі етістіктер, сын есімдер, үстеулер — екпінді: олар қаттырақ, ұзағырақ әрі анығырақ айтылады. Грамматикалық сөздер — көмекші етістіктер, артикльдер, предлогтар, есімдіктер — әдетте екпінсіз, сондықтан қысқа әрі әлсіз болып шығады.

Сөйлемді арасына арқан керілген биік бағаналар деп елестетіңіз. Бағаналар — мағыналы сөздер. Арқан — грамматика. Жылдам сөйлеуде арқан салбырап, жерге тие жаздайды: What do you want to do? сөйлемі "wotcha wanna do?" сияқты естіледі. Грамматика орнында, тек сіз оны бірнеше жылдам, жұмсақ дыбыс ретінде естисіз.

Сондықтан грамматиканы білетін оқушылар фильмдер мен әңгімелерді көбіне түсінбейді. Олар was, to және have сөздерінің сөздіктегі дыбысын тыңдайды, ал қалыпты сөйлеуде адамдар оларды ешқашан дерлік бұлай айтпайды. Бұл әлсіз дыбыстардың көбінде бір ортақ дауысты бар: қысқа, бос «ы»-ға ұқсас бейтарап дыбыс. Оның аты — schwa, ол ағылшын тіліндегі ең жиі дыбыс.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде де ауызекі сөйлеуде сөздер қысқарады: барамын → «барам», білмеймін → «білмим», келе жатыр → «келатыр». Сондықтан gonna мен dunno сияқты қысқартулардың табиғаты сізге таныс. Айырмашылық басқа жерде: қазақша шылаулар мен көмекші сөздер (мен, да, -а алу) екпінсіз болса да, дауыстысын толық сақтап, анық айтылады, ал ағылшынша грамматикалық сөздердің дауыстысы бейтарап schwa /ə/ дыбысына айналып, әрең естіледі. Пайдалы жаңалық: қазақтың қысқа ы / і дыбыстары schwa-ға жақын, ал ә дыбысы can сөзінің күшті түріндегі /æ/ дыбысына ұқсас. Бірақ дәл осы ұқсастық тұзаққа айналуы мүмкін: can сөзін әрдайым анық «ә»-мен айтсаңыз, ол can't сияқты естіледі.

ҚазақшаНе істейдіАғылшынша
Мен жүзе аламын.-а алу: толық, анық айтыладыI can swim. (weak "kn")
Шай мен нанмен: дауыстысы сақталадыfish and chips ("fish-n-chips")
Барам (= барамын)ауызекі қысқартуI'm gonna go. (= going to)
Білмим (= білмеймін)ауызекі қысқартуDunno. (= I don't know)
Ол кеше жұмыста болды.өткен шақ жұрнақпен, бөлек сөз жоқShe was at work. ("wz", "ut")

Құрылым

Грамматикалық сөздердің әлсіз формалары (IPA «Жазылуы мен айтылуы» бөлімінде)

СөзКүшті формасы осылай естіледіӘлсіз формасы осылай естіледіМысал
can"kan""kn"I can swim.
was"woz" (UK), "wuz" (US)"wz", өте қысқаShe was late.
were"wur""wuh" (UK), "wer" (US)They were tired.
have"hav""uv"Where have you been?
do"doo""duh"What do you think?
to"too""tuh"I want to go.
of"ov" (UK), "uv" (US)"uv" не "uh"a cup of tea
for"for""fuh" (UK), "fer" (US)It's for you.
and"and""un" не "n"fish and chips
a / an"ay" / "an""uh" / "un"a cup, an apple
the"thee""thuh"; дауысты дыбыстың алдында қысқа "thi"the cup, the apple
at / from"at" / "from""ut" / "frum"at home, from London

Дауысты дыбыстың алдында the қысқа "thi" (the apple), ал to қысқа "tu" (to eat) болып естіледі, "thuh" мен "tuh" емес.

Қысқарған түрлер, қос қысқартуларды қоса алғанда

Толық түріҚысқарған түріЖазыла ма?
it willit'llиә (бейресми)
there willthere'llиә (бейресми)
should have / could have / would haveshould've / could've / would'veиә (бейресми)
I would haveI'd'veсирек; негізінен ауызша
would not havewouldn't'veсирек; негізінен ауызша

Бейресми қысқартулар

Толық түріҚысқартуыЖазуға бола ма?
going to (келер шақ)gonnaтек өте бейресми хабарламаларда, ән мәтінінде, диалогта
want towannaжоғарыдағыдай
(have) got togottaжоғарыдағыдай
have tohaftaсирек жазылады
let melemmeтек бейресми хабарламаларда
I don't knowdunnoтек бейресми хабарламаларда
kind ofkindaтек бейресми хабарламаларда
should have / could haveshoulda / couldaтек бейресми хабарламаларда

Қолданылуы

1Грамматикалық сөздердің әлсіз формалары

Қалыпты сөйлеуде көмекші етістіктер, артикльдер, предлогтар мен есімдіктер әдетте schwa дыбысы бар әлсіз формасында айтылады. Грамматикалық сөз екпін алса, күшті формасында айтылады: қысқа жауаптарда, қарсы қою үшін (A1-17) және — көмекші етістіктер мен предлогтар үшін — сөйлемнің соңында (Yes, I can. Where are you from?). Толықтауыш есімдіктер (him, her, them, us) мен артикльдер әдетте соңында да әлсіз қалады: I asked him.

I can swim, but not very well.
Жүзе аламын, бірақ онша жақсы емес.
can әлсіз, «kn» сияқты
Can you swim?
Жүзе аласың ба?
сұрақта да can әдетте әлсіз, «kn»
Yes, I can.
Иә, аламын.
қысқа жауап: күшті «kan»
She was at work all day.
Ол күні бойы жұмыста болды.
was пен at әлсіз
What are you looking at?
Неменеге қарап тұрсың?
соңындағы at күшті
I'd like a cup of tea.
Бір шыныаяқ шай ішсем деп едім.
of әлсіз, «uh» сияқты: «cuppa tea»
This one's for you.
Мынау саған.
for әлсіз
Where are you from?
Қай жерденсің?
соңындағы from күшті

2Қысқарған түрлер, соның ішінде қос қысқартулар

Қысқарған түрлер — көмекші етістіктер мен not сөзінің қалыпты ауызша түрі. I'd've және wouldn't've сияқты қос қысқартулар сөйлеуде өте жиі, әсіресе үшінші түрдегі шартты сөйлемдерде (B1-07) және should have / could have тіркестерімен (B1-09), бірақ жазуда адамдар оларды әдетте толық жазады. Бұл грамматиканы кейін үйренесіз; мұнда дыбыстарын тануды үйреніңіз.

It'll be fine — don't worry.
Бәрі жақсы болады, уайымдама.
There'll be a lot of people at the concert.
Концертте адам көп болады.
We should've left earlier.
Ертерек шығуымыз керек еді.
should've «shoulduv» сияқты естіледі; тұрақты тіркес: B1-09 қараңыз
She could've been a professional singer.
Ол кәсіби әнші бола алатын еді.
тұрақты тіркес: B1-09 қараңыз
If I'd known, I'd've told you.
Білгенімде, саған айтар едім.
I'd've = I would have; тұрақты тіркес: B1-07 қараңыз
You wouldn't've liked it anyway.
Бәрібір саған ұнамас еді.
wouldn't've = would not have; тұрақты тіркес: B1-07 қараңыз

3Бейресми қысқартулар: gonna, wanna, gotta және басқалар

Бұлар жиі қолданылатын тіркестердің әдеттегі бос ауызша түрлері. Әңгімеде оларды айта беруге болады; жазуда тек өте бейресми хабарламаларда, ән мәтіндерінде не диалогта қолданыңыз. Gonna тек going to + етістікті (келер шақ) алмастырады, going to + жерді ешқашан алмастырмайды. Wanna әдетте want to дегенді білдіреді; өте бейресми сөйлеуде want a да болуы мүмкін (I wanna coffee). Жоғары деңгейге ескерту: want пен to сөйлемнің әртүрлі бөліктеріне тиесілі болса, wanna қолданылмайды — Who do you want to win? (= сен сол адамның жеңгенін қалайсың) wanna болмайды (B1-18).

I'm gonna call her tonight.
Бүгін кешке оған қоңырау шалайын деп отырмын.
= going to (жоспар)
Do you wanna grab something to eat?
Бірдеңе жеп алайық па?
= want to
I've gotta go — my bus is here.
Кетуім керек, автобусым келді.
= I've got to
We hafta be there by nine.
Тоғызға дейін сонда болуымыз керек.
= have to
Lemme see that.
Көрсетші маған.
= let me
"Where's Mia?" "Dunno."
«Миа қайда?» «Білмим.»
= I don't know; «білмим» де ауызекі қысқарту
It's kinda late to start a new film.
Жаңа фильм бастауға сәл кеш болып қалды.
= kind of
You shoulda seen his face!
Оның түрін көрсең ғой!
= should have; тұрақты тіркес: B1-09 қараңыз

4Жалғасу, түсіп қалатын және өзгеретін дыбыстар

Жылдам сөйлеуде сөздер бір-біріне жалғасып кетеді. Жалғасу: соңғы дауыссыз келесі сөздің дауыстысына қосылады (an apple "a-napple" сияқты естіледі). Түсіп қалатын дыбыстар: екі дауыссыздың арасындағы t не d жиі түсіп қалады (next week "neks week" сияқты естіледі). Өзгеретін дыбыстар: d не t + you көбіне "j" не "ch" болып кетеді (did you "didja" сияқты естіледі). Бұл процестер грамматикалық сөздерді жиі жасырып тастайды.

Did you see that?
Ананы көрдің бе?
did you «didja» сияқты естіледі
I want to go home.
Үйге қайтқым келеді.
want to «wanna» сияқты естіледі
I've got to finish this.
Мұны бітіруім керек.
got to «gotta» сияқты естіледі; I've әрең естілуі мүмкін
What are you doing?
Не істеп жатырсың?
«wotcha doing?» сияқты естіледі
Would you like a drink?
Бірдеңе ішесіз бе?
would you «wouldja» сияқты естіледі
I asked him.
Мен одан сұрадым.
әлсіз him өзінің h дыбысын жоғалтады: «I asked-im»
Turn it off.
Оны өшір.
жалғасу: «tur-ni-toff»

5Сөйлем екпіні: мағыналы сөздер, грамматикалық сөздер және қарсы қою

Бейтарап сөйлемде мағыналы сөздер екпін алады, грамматикалық сөздер алмайды; ең күшті екпін әдетте соңғы мағыналы сөзге түседі. Басты екпінді басқа сөзге — тіпті грамматикалық сөзге — ауыстыру қарсы қоюды не ерекше екпінді білдіреді.

I'm going to the cinema.
Мен киноға бара жатырмын.
бейтарап: басты екпін «cinema» сөзінде
I'm going to the cinema tonight, not tomorrow.
Киноға ертең емес, бүгін кешке барамын.
қарсы қою: екпін «tonight» сөзінде
I did lock the door!
Есікті құлыптадым ғой, рас айтам!
екпінді did: қарсы дау
It's not your fault — it's mine.
Бұл сенің кінәң емес, менің кінәм.
екпін «your» және «mine» сөздерінде
The meeting is at three, not after three.
Жиналыс сағат үштен кейін емес, дәл үште.
қарсы қою үшін at пен after екпінді

Жиі кездесетін қателер

❌I would of helped you.
✅I would have helped you. немесе I would've helped you.
«Would of» have сөзінің әлсіз формасын естігеннен шығады; грамматикасы — have. B1-09 қараңыз.
❌I'm gonna the shop.
✅I'm going to the shop.
Gonna тек going to + етістікті алмастырады, going to + жерді ешқашан алмастырмайды.
❌I'm gonna to call you later.
✅I'm gonna call you later.
Gonna ішінде «to» бар.
❌She wanna come with us.
✅She wants to come with us.
Wanna = want to; he / she / it сөздерімен формасы wants to.
❌I've gotta to leave.
✅I've gotta leave. немесе I've got to leave.
Gotta ішінде «to» бар.
⚠️What are you looking at? (with a weak "ut" at the end)
✅What are you looking at? (with a strong "at")
Сөйлемнің соңындағы предлог күшті формасын сақтайды.
⚠️Dear Ms Taylor, I wanna apply for the position.
✅Dear Ms Taylor, I would like to apply for the position.
Қысқартулар ресми жазуға жатпайды. C2-02 қараңыз.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. Әр сөзді толық, анық айту. Қазақша «мен», «да», «бар» сияқты сөздердің дауыстысы екпінсіз болса да толық айтылады. Сондықтан ағылшынша да әр грамматикалық сөзді сөздіктегідей айтамыз. Ағылшын құлағына мұндай сөйлеу роботтікі сияқты, ал тым анық айтылған were не at ерекше екпін сияқты естіледі.

⚠️We were at the bank. (every word said fully, like "wer", "at", "thee")
✅We were at the bank. (weak were, at and the: "wuh-ut-thuh")
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ айтылуы табиғи емес: грамматикалық сөздерге екпін түскендей естіледі.

2. «Ә»-мен айтылған can → can't сияқты. Қазақтың ә дыбысы can сөзінің күшті түріндегі /æ/ дыбысына ұқсас, сондықтан can сөзін әрдайым анық «ә»-мен айтуға бейімміз. Сөйлемнің ортасындағы ұзын, анық can ағылшын тыңдаушысына can't болып естілуі мүмкін.

⚠️I can help you with the move tomorrow. (with a long, clear vowel in can)
✅I can help you with the move tomorrow. (weak "kn")
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ тыңдаушы can't деп түсінуі мүмкін.

3. The → «зе» не «де». Қазақ тілінде /ð/ дыбысы жоқ, сондықтан the, that, there сөздерінде оны з не д дыбысымен алмастырамыз. Әлсіз the /ðə/ үшін тілдің ұшы тістердің арасында жеңіл тұрады, дауыс шымылдығы дірілдейді, дыбыс қысқа әрі жұмсақ.

⚠️I'll meet you at the station. (the said like «зе» or «де»)
✅I'll meet you at the station. (weak /ðə/, tongue lightly between the teeth)
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ акцент қатты сезіледі.

4. Қатты «х» → әлсіз her, him. Қазақтың х дыбысы тамақтан шығатын қатаң дыбыс. Ағылшынның /h/ дыбысы — жай ғана жеңіл дем, ал әлсіз her, him сөйлем ішінде оны мүлде жоғалтып, алдыңғы сөзге жалғасып кетеді.

⚠️Tell her I called. (with a strong, rough «х» in her)
✅Tell her I called. (weak her, linked: "tell-er")
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ her сөзі тым күшті әрі дөрекі естіледі.

Шатастырмаңыз

gonna (келер шақ) және going to (қозғалыс) — Тек келер шақ формасы қысқарады.

I'm gonna be late.
Кешігетін болдым.
келер шақ
I'm going to Paris next week.
Келесі аптада Парижге барамын.
бір жерге бару: қысқармайды

әлсіз форма және күшті форма — Бір сөздің екі түрлі айтылуы бар; оны орын мен екпін шешеді. Көмекші етістіктер мен предлогтар сөйлемнің соңында және қысқа жауаптарда күшті формасында айтылады: Yes, I can ешқашан әлсіз "kn" дыбысымен аяқталмайды. Толықтауыш есімдіктер әлсіз қалады: I asked him.

Where are you going?
Қайда бара жатырсың?
are әлсіз «uh»
I don't know where they are.
Олардың қайда екенін білмеймін.
соңындағы are күшті

's = is және 's = has — Қысқарған түрі бірдей естіледі; қайсысы екенін келесі сөз көрсетеді (A1-14, A2-16).

She's tired.
Ол шаршап қалды.
she is + сын есім; қазақша өткен шақ түрі, ағылшынша осы шақ
She's got two brothers.
Оның екі ағасы бар.
she has got
He's finished his homework.
Ол үй тапсырмасын орындап қойды.
he has + үшінші форма

Жазылуы мен айтылуы

  • Schwa /ə/ — қысқа, бос, бейтарап дыбыс: ерін бос, тіл ортада, ауыз сәл ғана ашық. Ол қазақтың қысқа ы дыбысына жақын. Бұл ағылшын тіліндегі ең жиі дыбыс, әлсіз формалардың көбінде бар: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/ (UK), /bəˈnænə/ (US).
  • Күшті және әлсіз формалар: can /kæn/ → /kən/; was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) → /wəz/; were /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) → /wə/ (UK), /wər/ (US); have /hæv/ → /həv/, /əv/; do /duː/ → /də/; to /tuː/ → /tə/; of /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) → /əv/, /ə/; for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) → /fə/ (UK), /fər/ (US); and /ænd/ → /ən/, /n/; at /æt/ → /ət/; from /frɒm/ (UK), /frʌm/ (US) → /frəm/; a /eɪ/ → /ə/; an /æn/ → /ən/; the /ðiː/ → /ðə/, бірақ дауысты дыбыстың алдында /ði/ (the apple); дауысты дыбыстың алдындағы to — /tu/ (to eat).
  • Қысқарған түрлер: it'll /ˈɪtl/; I'd've /ˈaɪdəv/; wouldn't've /ˈwʊdntəv/.
  • Өзгеретін дыбыстар: did you /ˈdɪdʒə/; would you /ˈwʊdʒə/; want to /ˈwɒnə/ (UK), /ˈwɑːnə/ (US); got to /ˈɡɒtə/ (UK), /ˈɡɑːtə/ (US).
  • Can't сөзінің әлсіз формасы жоқ: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). Жылдам US сөйлеуінде соңғы t әрең естілуі мүмкін, сондықтан басты белгі — ұзын, екпінді дауысты: әлсіз "kn" = can, күшті "kant" = can't.
  • Would /wʊd/ сөзінің басындағы /w/ дыбысы қазақтың «у» дыбысына жақын, бұл сізге көмектеседі; бірақ «в» деп айтпаңыз.
  • Қос қысқартулардағы апострофтар: түсіп қалған әр бөлікке біреуден — I'd've, wouldn't've.

Алтын ереже

Мағыналы сөздер — бағаналар; грамматикалық сөздер — олардың арасында салбырап тұрған арқан. Әлсіз, жылдам дыбыстарды тыңдаңыз — "uh", "uv", "tuh", gonna — және сөз екпін алғанда күшті формасын қолданыңыз: қысқа жауаптарда, қарсы қою үшін, көмекші етістіктер мен предлогтар сөйлемнің соңында тұрғанда. Қысқартуларды еркін айтыңыз, бірақ тек өте бейресми хабарламаларда жазыңыз. Есте сақтаңыз: қазақша әр дауыстыны анық айтамыз, ал ағылшынша грамматикалық сөздерді «жұтып» айту — қате емес, норма.

Жаттығулар

A. Құрылым

Толық түрін не қысқарған түрін жазыңыз.

  1. «I'd've» тіркесінің толық түрі қандай?
  2. «dunno» сөзінің толық түрі қандай?
  3. Толық түрін жазыңыз: Do you wanna come?
  4. Толық түрін жазыңыз: I've gotta go.
  5. Қысқарған түрін жазыңыз: should have
  6. Толық түрін жазыңыз: It'll be cold tomorrow.

B. Мағына

Сайтта алдымен әр сөйлемді тыңдаңыз.

  1. Әлсіз бе, күшті ме? "Yes, I can." сөйлеміндегі "can". …
  2. Әлсіз бе, күшті ме? "I asked him." сөйлеміндегі "him". …
  3. Қысқа, әлсіз "kn" дыбысын естисіз: "I kn come on Friday." Бұл қай сөз? …
  4. "She's got two brothers." сөйлеміндегі 's нені білдіреді? …
  5. Бейтарап сөйлемде басты екпін қай сөзге түседі: "I bought a new laptop." …
  6. Қарсы қою үшін қай сөздер екпінді? "I said Tuesday, not Thursday." …

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. She's gonna to call you later.
  2. We're gonna the beach tomorrow.
  3. He wanna play football.
  4. I'm gonna miss you.

D. Мәтін ішінде

Қалың әріппен берілген әр қысқартудың толық түрін жазыңыз.

A phone call
Leo: Hey, what are you 17gonna do tonight?
Ana: 18Dunno . I'm 19kinda tired. Why?
Leo: Do you 20wanna see a film? It starts at eight.
Ana: OK, but I've 21gotta finish some work first. 22Lemme call you back.
Leo: Sure. I 23hafta cook dinner anyway.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Жоспарларыңыз туралы «going to» арқылы бір сөйлем айтып, жазыңыз. Содан кейін оның бос ауызекі сөйлеуде қалай естілетінін жазыңыз.
  2. "Can you cook?" сұрағына қысқа жауап жазып, «can» сөзінің қай формасын қолданатыныңызды айтыңыз.
  3. Қате деректі түзететін бір сөйлем жазып, дауыстап айтыңыз және қай сөздерге екпін түсіретініңізді жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-17 Can және Can't қазақша: қабілет, рұқсат, өтініш және мүмкіндік
    Толықтырыңыз: " you drive?" "Yes, I can."
  2. A2-03 Be Going To қазақша: жоспар мен көзге көрінген белгі
    Look at those clouds! It (rain).
  3. A2-20 Must пен Have To қазақша: mustn't пен don't have to айырмашылығы
    Дұрыс жауапты таңдаңыз: You … bring food — there's plenty here.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. I would have
  2. I don't know
  3. Do you want to come?
  4. I've got to go.
  5. should've
  6. It will be cold tomorrow.

B. Мағына

  1. strong
  2. weak
  3. can
  4. has
  5. laptop
  6. Tuesday and Thursday

C. Қатені табыңыз

  1. She's gonna call you later. / She's going to call you later.
  2. We're going to the beach tomorrow.
  3. He wants to play football.
  4. ✓ I'm gonna miss you.

D. Мәтін ішінде

  1. going to
  2. I don't know
  3. kind of
  4. want to
  5. got to
  6. Let me
  7. have to

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I'm going to visit my grandmother on Sunday. Relaxed speech: I'm gonna visit my grandmother on Sunday.
  2. Yes, I can. — strong "can", because it is stressed at the end of a short answer.
  3. My birthday is in June, not July. — stress on "June" and "July".

F. Аралас қайталау

  1. Can
  2. 's going to rain / is going to rain
  3. don't have to
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play