Әлсіз формалар мен жылдам сөйлеу қазақша: schwa, gonna, wanna, I'd've, екпін
Weak Forms and Connected Speech
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз грамматикалық сөздердің (can, was, to, of, and) қысқа, әлсіз дыбыстарын естіп, айта аласыз, қос қысқартуларды қоса алғанда қысқарған түрлерді (I'd've) түсіне аласыз, gonna мен dunno сияқты бейресми қысқартуларды тани аласыз, жылдам сөйлеуде бір-біріне жалғасып кететін сөздерді ажырата аласыз және екпінді дұрыс жерге қоя аласыз.
Негізгі идея
Ағылшын тілінің ырғағы күшті. Маңызды сөздер — зат есімдер, негізгі етістіктер, сын есімдер, үстеулер — екпінді: олар қаттырақ, ұзағырақ әрі анығырақ айтылады. Грамматикалық сөздер — көмекші етістіктер, артикльдер, предлогтар, есімдіктер — әдетте екпінсіз, сондықтан қысқа әрі әлсіз болып шығады.
Сөйлемді арасына арқан керілген биік бағаналар деп елестетіңіз. Бағаналар — мағыналы сөздер. Арқан — грамматика. Жылдам сөйлеуде арқан салбырап, жерге тие жаздайды: What do you want to do? сөйлемі "wotcha wanna do?" сияқты естіледі. Грамматика орнында, тек сіз оны бірнеше жылдам, жұмсақ дыбыс ретінде естисіз.
Сондықтан грамматиканы білетін оқушылар фильмдер мен әңгімелерді көбіне түсінбейді. Олар was, to және have сөздерінің сөздіктегі дыбысын тыңдайды, ал қалыпты сөйлеуде адамдар оларды ешқашан дерлік бұлай айтпайды. Бұл әлсіз дыбыстардың көбінде бір ортақ дауысты бар: қысқа, бос «ы»-ға ұқсас бейтарап дыбыс. Оның аты — schwa, ол ағылшын тіліндегі ең жиі дыбыс.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде де ауызекі сөйлеуде сөздер қысқарады: барамын → «барам», білмеймін → «білмим», келе жатыр → «келатыр». Сондықтан gonna мен dunno сияқты қысқартулардың табиғаты сізге таныс. Айырмашылық басқа жерде: қазақша шылаулар мен көмекші сөздер (мен, да, -а алу) екпінсіз болса да, дауыстысын толық сақтап, анық айтылады, ал ағылшынша грамматикалық сөздердің дауыстысы бейтарап schwa /ə/ дыбысына айналып, әрең естіледі. Пайдалы жаңалық: қазақтың қысқа ы / і дыбыстары schwa-ға жақын, ал ә дыбысы can сөзінің күшті түріндегі /æ/ дыбысына ұқсас. Бірақ дәл осы ұқсастық тұзаққа айналуы мүмкін: can сөзін әрдайым анық «ә»-мен айтсаңыз, ол can't сияқты естіледі.
| Қазақша | Не істейді | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Мен жүзе аламын. | -а алу: толық, анық айтылады | I can swim. (weak "kn") |
| Шай мен нан | мен: дауыстысы сақталады | fish and chips ("fish-n-chips") |
| Барам (= барамын) | ауызекі қысқарту | I'm gonna go. (= going to) |
| Білмим (= білмеймін) | ауызекі қысқарту | Dunno. (= I don't know) |
| Ол кеше жұмыста болды. | өткен шақ жұрнақпен, бөлек сөз жоқ | She was at work. ("wz", "ut") |
Құрылым
Грамматикалық сөздердің әлсіз формалары (IPA «Жазылуы мен айтылуы» бөлімінде)
| Сөз | Күшті формасы осылай естіледі | Әлсіз формасы осылай естіледі | Мысал |
|---|---|---|---|
| can | "kan" | "kn" | I can swim. |
| was | "woz" (UK), "wuz" (US) | "wz", өте қысқа | She was late. |
| were | "wur" | "wuh" (UK), "wer" (US) | They were tired. |
| have | "hav" | "uv" | Where have you been? |
| do | "doo" | "duh" | What do you think? |
| to | "too" | "tuh" | I want to go. |
| of | "ov" (UK), "uv" (US) | "uv" не "uh" | a cup of tea |
| for | "for" | "fuh" (UK), "fer" (US) | It's for you. |
| and | "and" | "un" не "n" | fish and chips |
| a / an | "ay" / "an" | "uh" / "un" | a cup, an apple |
| the | "thee" | "thuh"; дауысты дыбыстың алдында қысқа "thi" | the cup, the apple |
| at / from | "at" / "from" | "ut" / "frum" | at home, from London |
Дауысты дыбыстың алдында the қысқа "thi" (the apple), ал to қысқа "tu" (to eat) болып естіледі, "thuh" мен "tuh" емес.
Қысқарған түрлер, қос қысқартуларды қоса алғанда
| Толық түрі | Қысқарған түрі | Жазыла ма? |
|---|---|---|
| it will | it'll | иә (бейресми) |
| there will | there'll | иә (бейресми) |
| should have / could have / would have | should've / could've / would've | иә (бейресми) |
| I would have | I'd've | сирек; негізінен ауызша |
| would not have | wouldn't've | сирек; негізінен ауызша |
Бейресми қысқартулар
| Толық түрі | Қысқартуы | Жазуға бола ма? |
|---|---|---|
| going to (келер шақ) | gonna | тек өте бейресми хабарламаларда, ән мәтінінде, диалогта |
| want to | wanna | жоғарыдағыдай |
| (have) got to | gotta | жоғарыдағыдай |
| have to | hafta | сирек жазылады |
| let me | lemme | тек бейресми хабарламаларда |
| I don't know | dunno | тек бейресми хабарламаларда |
| kind of | kinda | тек бейресми хабарламаларда |
| should have / could have | shoulda / coulda | тек бейресми хабарламаларда |
Қолданылуы
1Грамматикалық сөздердің әлсіз формалары
Қалыпты сөйлеуде көмекші етістіктер, артикльдер, предлогтар мен есімдіктер әдетте schwa дыбысы бар әлсіз формасында айтылады. Грамматикалық сөз екпін алса, күшті формасында айтылады: қысқа жауаптарда, қарсы қою үшін (A1-17) және — көмекші етістіктер мен предлогтар үшін — сөйлемнің соңында (Yes, I can. Where are you from?). Толықтауыш есімдіктер (him, her, them, us) мен артикльдер әдетте соңында да әлсіз қалады: I asked him.
2Қысқарған түрлер, соның ішінде қос қысқартулар
Қысқарған түрлер — көмекші етістіктер мен not сөзінің қалыпты ауызша түрі. I'd've және wouldn't've сияқты қос қысқартулар сөйлеуде өте жиі, әсіресе үшінші түрдегі шартты сөйлемдерде (B1-07) және should have / could have тіркестерімен (B1-09), бірақ жазуда адамдар оларды әдетте толық жазады. Бұл грамматиканы кейін үйренесіз; мұнда дыбыстарын тануды үйреніңіз.
3Бейресми қысқартулар: gonna, wanna, gotta және басқалар
Бұлар жиі қолданылатын тіркестердің әдеттегі бос ауызша түрлері. Әңгімеде оларды айта беруге болады; жазуда тек өте бейресми хабарламаларда, ән мәтіндерінде не диалогта қолданыңыз. Gonna тек going to + етістікті (келер шақ) алмастырады, going to + жерді ешқашан алмастырмайды. Wanna әдетте want to дегенді білдіреді; өте бейресми сөйлеуде want a да болуы мүмкін (I wanna coffee). Жоғары деңгейге ескерту: want пен to сөйлемнің әртүрлі бөліктеріне тиесілі болса, wanna қолданылмайды — Who do you want to win? (= сен сол адамның жеңгенін қалайсың) wanna болмайды (B1-18).
4Жалғасу, түсіп қалатын және өзгеретін дыбыстар
Жылдам сөйлеуде сөздер бір-біріне жалғасып кетеді. Жалғасу: соңғы дауыссыз келесі сөздің дауыстысына қосылады (an apple "a-napple" сияқты естіледі). Түсіп қалатын дыбыстар: екі дауыссыздың арасындағы t не d жиі түсіп қалады (next week "neks week" сияқты естіледі). Өзгеретін дыбыстар: d не t + you көбіне "j" не "ch" болып кетеді (did you "didja" сияқты естіледі). Бұл процестер грамматикалық сөздерді жиі жасырып тастайды.
5Сөйлем екпіні: мағыналы сөздер, грамматикалық сөздер және қарсы қою
Бейтарап сөйлемде мағыналы сөздер екпін алады, грамматикалық сөздер алмайды; ең күшті екпін әдетте соңғы мағыналы сөзге түседі. Басты екпінді басқа сөзге — тіпті грамматикалық сөзге — ауыстыру қарсы қоюды не ерекше екпінді білдіреді.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Әр сөзді толық, анық айту. Қазақша «мен», «да», «бар» сияқты сөздердің дауыстысы екпінсіз болса да толық айтылады. Сондықтан ағылшынша да әр грамматикалық сөзді сөздіктегідей айтамыз. Ағылшын құлағына мұндай сөйлеу роботтікі сияқты, ал тым анық айтылған were не at ерекше екпін сияқты естіледі.
2. «Ә»-мен айтылған can → can't сияқты. Қазақтың ә дыбысы can сөзінің күшті түріндегі /æ/ дыбысына ұқсас, сондықтан can сөзін әрдайым анық «ә»-мен айтуға бейімміз. Сөйлемнің ортасындағы ұзын, анық can ағылшын тыңдаушысына can't болып естілуі мүмкін.
3. The → «зе» не «де». Қазақ тілінде /ð/ дыбысы жоқ, сондықтан the, that, there сөздерінде оны з не д дыбысымен алмастырамыз. Әлсіз the /ðə/ үшін тілдің ұшы тістердің арасында жеңіл тұрады, дауыс шымылдығы дірілдейді, дыбыс қысқа әрі жұмсақ.
4. Қатты «х» → әлсіз her, him. Қазақтың х дыбысы тамақтан шығатын қатаң дыбыс. Ағылшынның /h/ дыбысы — жай ғана жеңіл дем, ал әлсіз her, him сөйлем ішінде оны мүлде жоғалтып, алдыңғы сөзге жалғасып кетеді.
Шатастырмаңыз
gonna (келер шақ) және going to (қозғалыс) — Тек келер шақ формасы қысқарады.
әлсіз форма және күшті форма — Бір сөздің екі түрлі айтылуы бар; оны орын мен екпін шешеді. Көмекші етістіктер мен предлогтар сөйлемнің соңында және қысқа жауаптарда күшті формасында айтылады: Yes, I can ешқашан әлсіз "kn" дыбысымен аяқталмайды. Толықтауыш есімдіктер әлсіз қалады: I asked him.
's = is және 's = has — Қысқарған түрі бірдей естіледі; қайсысы екенін келесі сөз көрсетеді (A1-14, A2-16).
Жазылуы мен айтылуы
- Schwa /ə/ — қысқа, бос, бейтарап дыбыс: ерін бос, тіл ортада, ауыз сәл ғана ашық. Ол қазақтың қысқа ы дыбысына жақын. Бұл ағылшын тіліндегі ең жиі дыбыс, әлсіз формалардың көбінде бар: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/ (UK), /bəˈnænə/ (US).
- Күшті және әлсіз формалар: can /kæn/ → /kən/; was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) → /wəz/; were /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) → /wə/ (UK), /wər/ (US); have /hæv/ → /həv/, /əv/; do /duː/ → /də/; to /tuː/ → /tə/; of /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) → /əv/, /ə/; for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) → /fə/ (UK), /fər/ (US); and /ænd/ → /ən/, /n/; at /æt/ → /ət/; from /frɒm/ (UK), /frʌm/ (US) → /frəm/; a /eɪ/ → /ə/; an /æn/ → /ən/; the /ðiː/ → /ðə/, бірақ дауысты дыбыстың алдында /ði/ (the apple); дауысты дыбыстың алдындағы to — /tu/ (to eat).
- Қысқарған түрлер: it'll /ˈɪtl/; I'd've /ˈaɪdəv/; wouldn't've /ˈwʊdntəv/.
- Өзгеретін дыбыстар: did you /ˈdɪdʒə/; would you /ˈwʊdʒə/; want to /ˈwɒnə/ (UK), /ˈwɑːnə/ (US); got to /ˈɡɒtə/ (UK), /ˈɡɑːtə/ (US).
- Can't сөзінің әлсіз формасы жоқ: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). Жылдам US сөйлеуінде соңғы t әрең естілуі мүмкін, сондықтан басты белгі — ұзын, екпінді дауысты: әлсіз "kn" = can, күшті "kant" = can't.
- Would /wʊd/ сөзінің басындағы /w/ дыбысы қазақтың «у» дыбысына жақын, бұл сізге көмектеседі; бірақ «в» деп айтпаңыз.
- Қос қысқартулардағы апострофтар: түсіп қалған әр бөлікке біреуден — I'd've, wouldn't've.
Алтын ереже
Мағыналы сөздер — бағаналар; грамматикалық сөздер — олардың арасында салбырап тұрған арқан. Әлсіз, жылдам дыбыстарды тыңдаңыз — "uh", "uv", "tuh", gonna — және сөз екпін алғанда күшті формасын қолданыңыз: қысқа жауаптарда, қарсы қою үшін, көмекші етістіктер мен предлогтар сөйлемнің соңында тұрғанда. Қысқартуларды еркін айтыңыз, бірақ тек өте бейресми хабарламаларда жазыңыз. Есте сақтаңыз: қазақша әр дауыстыны анық айтамыз, ал ағылшынша грамматикалық сөздерді «жұтып» айту — қате емес, норма.
Жаттығулар
A. Құрылым
Толық түрін не қысқарған түрін жазыңыз.
-
«I'd've» тіркесінің толық түрі қандай?
-
«dunno» сөзінің толық түрі қандай?
-
Толық түрін жазыңыз: Do you wanna come?
-
Толық түрін жазыңыз: I've gotta go.
-
Қысқарған түрін жазыңыз: should have
-
Толық түрін жазыңыз: It'll be cold tomorrow.
B. Мағына
Сайтта алдымен әр сөйлемді тыңдаңыз.
-
Әлсіз бе, күшті ме? "Yes, I can." сөйлеміндегі "can". …
-
Әлсіз бе, күшті ме? "I asked him." сөйлеміндегі "him". …толықтауыш есімдіктер соңында да әлсіз қалады
-
Қысқа, әлсіз "kn" дыбысын естисіз: "I kn come on Friday." Бұл қай сөз? …can't ұзын әрі екпінді
-
"She's got two brothers." сөйлеміндегі 's нені білдіреді? …
-
Бейтарап сөйлемде басты екпін қай сөзге түседі: "I bought a new laptop." …
-
Қарсы қою үшін қай сөздер екпінді? "I said Tuesday, not Thursday." …
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
She's gonna to call you later.
-
We're gonna the beach tomorrow.
-
He wanna play football.
-
I'm gonna miss you.
D. Мәтін ішінде
Қалың әріппен берілген әр қысқартудың толық түрін жазыңыз.
Leo: Hey, what are you 17gonna do tonight?
Ana: 18Dunno . I'm 19kinda tired. Why?
Leo: Do you 20wanna see a film? It starts at eight.
Ana: OK, but I've 21gotta finish some work first. 22Lemme call you back.
Leo: Sure. I 23hafta cook dinner anyway.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Жоспарларыңыз туралы «going to» арқылы бір сөйлем айтып, жазыңыз. Содан кейін оның бос ауызекі сөйлеуде қалай естілетінін жазыңыз.
-
"Can you cook?" сұрағына қысқа жауап жазып, «can» сөзінің қай формасын қолданатыныңызды айтыңыз.
-
Қате деректі түзететін бір сөйлем жазып, дауыстап айтыңыз және қай сөздерге екпін түсіретініңізді жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-17 Can және Can't қазақша: қабілет, рұқсат, өтініш және мүмкіндік Толықтырыңыз: " you drive?" "Yes, I can."
-
A2-03 Be Going To қазақша: жоспар мен көзге көрінген белгі Look at those clouds! It (rain).
-
A2-20 Must пен Have To қазақша: mustn't пен don't have to айырмашылығы Дұрыс жауапты таңдаңыз: You … bring food — there's plenty here.
Жауаптар
A. Құрылым
- I would have
- I don't know
- Do you want to come?
- I've got to go.
- should've
- It will be cold tomorrow.
B. Мағына
- strong
- weak
- can
- has
- laptop
- Tuesday and Thursday
C. Қатені табыңыз
- She's gonna call you later. / She's going to call you later.
- We're going to the beach tomorrow.
- He wants to play football.
- ✓ I'm gonna miss you.
D. Мәтін ішінде
- going to
- I don't know
- kind of
- want to
- got to
- Let me
- have to
E. Сіздің кезегіңіз
- I'm going to visit my grandmother on Sunday. Relaxed speech: I'm gonna visit my grandmother on Sunday.
- Yes, I can. — strong "can", because it is stressed at the end of a short answer.
- My birthday is in June, not July. — stress on "June" and "July".
F. Аралас қайталау
- Can
- 's going to rain / is going to rain
- don't have to
