Participle clauses қазақша: Built in 1850, Having been told, With prices rising
Participle Clauses: Advanced Uses
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз күрделі есімшелі бөліктерді (participle clauses) жаза аласыз: Built in 1850, …, Having been told…, …, Not knowing what to do, …, …, leaving thousands without power, With prices rising, …, If accepted, …. Сондай-ақ «иесіз қалған» есімшені (dangling participle) тауып, түзете аласыз.
Негізгі идея
B2-10 сабағында есімшелі бөлік өз бастауышын түсіріп тастайтынын білдіңіз: Feeling tired, she went to bed. Оқырман жетіспей тұрған бастауышты негізгі бөліктен табады.
Есімшелі бөлікті жіпке байланған ит деп, ал негізгі бөліктің бастауышын сол жіпті ұстап тұрған адам деп елестетіңіз. Ит дәл сол адамдікі болуы керек. Built in 1850, the bridge… — көпір салынған: жіпті дұрыс иесі ұстап тұр. Walking down the street, the trees looked beautiful — ағаштар жүріп келе жатқан жоқ: жіп салбырап қалды, нағыз иесі жоқ. Мұны dangling participle («иесіз есімше») деп атайды, мұқият авторлар одан қашады.
C1 деңгейінде есімшелі бөліктің жаңа түрлерін қосасыз: ырықсыз мағына үшін үшінші форма, бұрын болған ырықсыз әрекет үшін having been done, болымсыз түр үшін not, нәтиже үшін негізгі бөліктен кейінгі -ing бөлігі, ал бөлікке мүлде басқа ие керек болса, өз бастауышымен келетін with.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Бұл құрылымдар қазақ тіліне өте жақын: бізде көсемшелер мен есімшелер (-ып / -іп, -ған соң, -ғандықтан, -май / -мей, -са / -се) күнде дәл осы жұмысты атқарады. Ырықсыз етіс те бізде жиі: «1850 жылы салынған көпір». Бір маңызды айырмашылық бар: қазақша көсемшелі бөліктің өз бастауышы бола береді («Дауыл соғып, жарық сөнді»), ал ағылшынша with жоқ есімшелі бөлік бастауышты негізгі бөліктен алады. Сондықтан қазақша еркін құрылатын сөйлем ағылшыншада «иесіз есімше» болып шығуы мүмкін.
| Қазақша | Ағылшынша |
|---|---|
| 1850 жылы салынған көпір қазір қорғалатын ескерткіш. | Built in 1850, the bridge is now a protected monument. |
| Кеште ешкімді танымағандықтан, асүйдің маңынан ұзамадым. | Not knowing anyone at the party, I stayed close to the kitchen. |
| Дауыл электр желілерін қиратып, мыңдаған үйді жарықсыз қалдырды. | The storm destroyed the power lines, leaving thousands of homes without electricity. |
| Бағалар ай сайын өсіп жатқандықтан, көп адам шығынын қысқартып жатыр. | With prices rising every month, many people are cutting back. |
| Қабылдансаңыз, он күн ішінде сізге хабар беріледі. | If accepted, you will be notified within ten days. |
Құрылым
Есімше түрлері
| Түрі | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|
| үшінші форма | ырықсыз (бір мезгілде не жалпы) | Built in 1850, the bridge is still in use. |
| having been + үшінші форма | ырықсыз, бұрынғы әрекет | Having been told about the delay, we waited. |
| not / never + есімше | болымсыз | Not knowing what to do, I called my sister. |
| …, + -ing (негізгі бөліктен кейін) | бүкіл негізгі бөліктің нәтижесі | The storm hit, leaving thousands without power. |
With + толықтауыш + есімше (өз бастауышы бар)
| Құрылым | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|
| with + зат есім + -ing | белсенді | With prices rising, many families are struggling. |
| with + зат есім + үшінші форма | ырықсыз | With the work finished, we went out to celebrate. |
Жалғаулық + үшінші форма
| Жалғаулық | Мысал |
|---|---|
| if / unless | If accepted, you'll start in May. Unless otherwise stated, prices include tax. |
| once / until | Once finished, the stadium will hold 60,000 fans. Wait here until called. |
| when / as (B2-10 сабағында да бар) | When asked, he refused to comment. As shown in Table 2, … |
Қолданылуы
1Ырықсыз мағынадағы үшінші форма
Үшінші формадан басталатын бөліктің мағынасы ырықсыз: әрекет негізгі бөліктің бастауышына жасалады. Ол қосымша мәлімет, себеп не шарт бере алады. Ресми жазбаға, жаңалықтарға және сипаттамаларға тән.
2Having been + үшінші форма: бұрынғы әрі ырықсыз
Әрекет бастауышқа негізгі әрекеттен бұрын жасалған болса, having been + үшінші форма қолданыңыз. Ол көбіне себепті де білдіреді.
3Болымсыз есімшелі бөліктер
Есімшенің алдына not (не never) қойыңыз. Never having де, having never да қолданылады. Having not + үшінші форма (Having not received a reply, …) да кездеседі, әсіресе американдық және академиялық жазбада, бірақ not having жиірек.
4Негізгі бөліктен кейінгі нәтиже бөлігі
Негізгі бөліктен кейін, әдетте үтірден соң тұрған -ing бөлігі бүкіл негізгі бөліктің нәтижесін көрсете алады. Жаңалықтар мен академиялық жазбада өте жиі кездеседі. Жасырын бастауыш бір зат есім емес, бүкіл оқиға.
5With + толықтауыш + есімше
With + зат есім + есімше қосымша мәлімет не себеп қосады. Мұнда есімшенің өз бастауышы бар, сондықтан ол негізгі бөлікке сәйкес келуі шарт емес. Белсенді мағына үшін -ing, ырықсыз мағына үшін үшінші форма қолданыңыз. Сын есім не орын тіркесі де келе алады (with the kids asleep, with her hands in her pockets).
Бірнеше тұрақты тіркестің өз бастауышы бар, бірақ with жоқ: weather permitting, all things considered. Ресми не көркем стильде зат есім + сын есім не үстеу де осылай жеке тұра алады.
6If, unless, once, until + үшінші форма
Ресми және нұсқаулық мәтіндерде if, unless, once және until сөздерінен кейін бірден үшінші форма келе алады. Бастауыш пен be түсіп қалады. When asked және сол сияқты мезгіл бөліктері B2-10 сабағында.
7Иесіз есімшені түзету
Негізгі бөліктің бастауышы есімшедегі әрекетті істей алмаса, есімше «салбырап» қалады. Оны екі жолмен түзетіңіз: негізгі бөліктің бастауышы етіп дұрыс адамды не затты қойыңыз немесе өз бастауышы бар толық бағыныңқы қолданыңыз. Бірнеше тұрақты тіркес сәйкес бастауышсыз да қолданыла береді: judging by / from, generally / broadly speaking, considering, given.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Өз бастауышы бар көсемше → иесіз есімше. Қазақша «Үйге жетіп, телефоным өшіп қалды» деуге болады: көсемше мен негізгі бөліктің бастауышы әртүрлі. Ағылшыншада with жоқ есімшелі бөлік бастауышты негізгі бөліктен алады, сондықтан телефон «үйге жеткен» болып шығады. Бастауышты сәйкестендіріңіз не толық бағыныңқы қолданыңыз.
2. «-ып» тізбегі → екі етістік үтірмен. Қазақша «Түні бойы нөсер жауып, басты жолды су басты» деп, оқиғаларды «-ып» арқылы тізбектей береміз. Ағылшыншаға аударғанда екінші етістік жіктелген күйінде қалады. Нәтиже бөлігінде -ing не and + толық етістік керек.
3. «Ескертіп қойды» (кім екені белгісіз) → having + үшінші форма. Қазақша иесін атамай «Көктайғақ туралы ескертіп қойған соң…» деп белсенді етіспен айта береміз. Ағылшыншада бастауыш ескертуді алған болса, ырықсыз having been + үшінші форма керек.
Шатастырмаңыз
Есімшелі бөлік және қысқарған анықтауыш бағыныңқы — Қысқарған анықтауыш бағыныңқы зат есімді сипаттайды және одан кейін бірден тұрады (B2-09 қараңыз). Есімшелі бөлік пысықтауыш сияқты жұмыс істеп, бүкіл әрекет туралы айтады.
Having done және having been done — Having done белсенді: бастауыш өзі істеді. Having been done ырықсыз: әрекет бастауышқа жасалды.
Бастауышы бір және with + өз бастауышы — With жоқ болса, жасырын бастауыш — негізгі бөліктің бастауышы. With болса, бөліктің өз бастауышы бар.
Жазылуы мен айтылуы
- Сөйлем басындағы есімшелі бөліктен кейін (Built in 1850, the bridge…) және соңындағы нәтиже бөлігінің алдында (…, leaving thousands without power) үтір қойыңыз.
- Қысқарған анықтауыш бағыныңқының (зат есімнен кейін бірден тұрған -ing тіркесі) алдына үтір қойылмайды: The woman sitting by the window is my aunt. Үтір қойсаңыз, ол қосымша ақпаратқа айналады.
- Бұрыс етістіктердің үшінші формасы дәл болуы керек: written, built, chosen, forgotten, hidden. Үшінші форма A2-16 сабағында берілген.
- -ed жалғауының үш дыбысталуы бар: used /d/, shocked /t/, founded /ɪd/. /ɪd/ тек t не d дыбысынан кейін қосылады; shocked сөзіне қосымша дауысты қоспаңыз.
- -ing соңындағы /ŋ/ дыбысы — қазақтың «ң» дыбысы: leaving, rising. Соңына «г» дыбысын қоспаңыз.
- Сөйлегенде алдыңғы есімшелі бөлік көбіне бөлек бір бөлік болып айтылады; үтірде дауыстың сәл көтерілуі әлі жалғасы барын білдіреді, ал негізгі екпін негізгі бөлікке түседі.
Алтын ереже
Есімшелі бөлік бастауышты негізгі бөліктен алады, сондықтан сол бастауыш әрекетті шынымен істейтініне не қабылдайтынына көз жеткізіңіз. Ырықсыз мағына үшін үшінші форма не having been done қолданыңыз, not сөзін есімшенің алдына қойыңыз, нәтиже үшін негізгі бөліктен кейін -ing қолданыңыз, ал бөлікке өз бастауышы керек болса, with + зат есім қолданыңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді берілген құрылыммен қайта жазыңыз. Мағынасын сақтаңыз.
-
Есімшелі бөлікпен қайта жазыңыз: The palace was built in 1703, and it is now a museum.
-
«Having been» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: After she had been told the news, she sat down in silence.
-
Болымсыз есімшелі бөлікпен қайта жазыңыз: Because I didn't want to wake the baby, I whispered.
-
Болымсыз есімшелі бөлікпен қайта жазыңыз: As she had never flown before, she was nervous at the airport.
-
Нәтиже бөлігімен қайта жазыңыз: Prices rose sharply in March, and this forced the bank to raise interest rates.
-
«With» сөзінен бастап қайта жазыңыз: All the tickets had been sold, so the organisers added an extra show.
-
If-бөлігін қысқартыңыз: If it is used correctly, this cream can reduce scars.
B. Мағына
Контекстке сәйкес келетін сөйлемді таңдаңыз. Ескерту себебін түсіндіреді.
-
Сұхбатты зерттеушілердің өздері жүргізгенін айтқыңыз келеді. Қай сөйлем?белсенді: олар сұхбат алды; having been done болса, олардан біреу сұхбат алған болып шығады
-
Жаңалықтар хабары. Қай сөйлем жарықтың сөнуін дауылдың нәтижесі ретінде көрсетеді?нәтиже бөлігі негізгі бөліктен кейін келеді
-
Пойыз кешікті, ал сіздер күтіп тұрып әңгімелестіңіздер. Қай сөйлем кешіккеннің пойыз екенін анық көрсетеді?with болмаса, жасырын бастауыш — we
-
Қонақүй бөлмесіндегі басылған хабарландыру. Қайсысы орындырақ?хабарландыруларға тән ресми тұрақты тіркес
-
Қай әйелдің тәтеңіз екенін емес, тәтеңіздің не істеп отырғанын айтқыңыз келеді. Қай сөйлем?зат есімді анықтайтын қысқарған анықтауыш емес, әрекет туралы есімшелі бөлік
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді толық жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Having finished the final chapter late on Sunday night, the manuscript was sent to the publisher first thing on Monday morning.иесіз есімше: тарауды қолжазба бітірген жоқ
-
Writing in 1605 by a little-known author, the novel is still read and loved by millions of people around the world.
-
Not having being invited to the wedding, she decided to spend the weekend walking in the hills with her dog.
-
The factory closed after forty years, left more than two hundred workers in the town without a job.
-
Judging by the long queues outside the building, the new exhibition has been a huge success with visitors.
D. Мәтін ішінде
Жаңалықтар хабарын оқыңыз. Нөмірленген әр сөйлемді тапсырма бойынша қайта жазыңыз. Мағынасын сақтаңыз.
(18) Most residents had been warned about the storm two days earlier, so they had left their homes. The storm reached the coast just after midnight. (19) It cut power to 20,000 homes. (20) Roads were blocked by fallen trees, so rescue teams could not reach several villages until the next afternoon. (21) Many families did not know how long the power cuts would last, so they went to stay with relatives inland. (22) When the main power line has been repaired, it will supply the whole region again, engineers say. Repairs are expected to take at least three days. (23) If the council does not state otherwise, schools will open as normal on Monday. Residents are asked to avoid unnecessary journeys and to check the council website for updates.
-
(18) сөйлемін ырықсыз есімшелі бөліктен бастаңыз.
-
(19) сөйлемін алдындағы сөйлемге нәтиже бөлігі арқылы қосыңыз.
-
(20) сөйлемін «With» сөзінен бастаңыз.
-
(21) сөйлемінде болымсыз есімшелі бөлік қолданыңыз.
-
(22) сөйлемінде «Once» + үшінші форма қолданыңыз.
-
(23) сөйлемін «Unless otherwise» тіркесімен ресми хабарландыру стилінде қайта жазыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Қалаңыздағы бір ғимарат не орын туралы жолсілтеме мақаласының басын жазып жатырсыз. 2–3 сөйлем жазыңыз. Кемінде бір үшінші формалы бөлік (Built in…, Founded by…) және негізгі бөліктен кейін -ing арқылы бір нәтиже бөлігін қолданыңыз.
-
Әріптесіңізге жобаның неге кешігіп жатқанын түсіндіріп, 2–4 сөйлем жазыңыз. Кемінде бір рет with + зат есім + есімше және бір болымсыз есімшелі бөлік қолданыңыз; әр есімшенің «иесі» дұрыс екенін тексеріңіз.
-
Бір студент: "Having read the article, the conclusion seemed weak." деп жазды. Оны екі жолмен түзетіңіз: бірінде есімшелі бөлікті сақтаңыз, екіншісінде толық бағыныңқы қолданыңыз. Не қате болғанын бірнеше сөзбен айтыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B2-09 Reduced relative clauses қазақша: the man standing there және есімшелер Қысқарған анықтауыш бағыныңқымен қайта жазыңыз: The man who is standing by the door is my uncle.
-
C1-05 Cleft sentences қазақша: It was… who, What I need is… арқылы назар аудару «the noise from the street» тіркесіне назар аударатын it-cleft етіп қайта жазыңыз: The noise from the street woke me up at three in the morning.
-
C1-01 Inversion қазақша: Never have I…, No sooner had I… Инверсия деген не? «Never» сөзінен бастап қайта жазыңыз: I had never seen such a crowded station.
Жауаптар
A. Құрылым
- Built in 1703, the palace is now a museum.
- Having been told the news, she sat down in silence.
- Not wanting to wake the baby, I whispered.
- Never having flown before, she was nervous at the airport. / Having never flown before, she was nervous at the airport.
- Prices rose sharply in March, forcing the bank to raise interest rates.
- With all the tickets sold, the organisers added an extra show.
- If used correctly, this cream can reduce scars. / Used correctly, this cream can reduce scars.
B. Мағына
- Having interviewed fifty people, the researchers wrote their report.
- The storm hit the coast, leaving thousands of homes without power.
- With the train delayed by two hours, we chatted on the platform.
- Unless otherwise stated, breakfast is included in the price.
- Sitting by the window, my aunt watched the rain.
C. Қатені табыңыз
- Having finished the final chapter late on Sunday night, she sent the manuscript to the publisher first thing on Monday morning. / Once the final chapter had been finished late on Sunday night, the manuscript was sent to the publisher first thing on Monday morning.
- Written in 1605 by a little-known author, the novel is still read and loved by millions of people around the world.
- Not having been invited to the wedding, she decided to spend the weekend walking in the hills with her dog.
- The factory closed after forty years, leaving more than two hundred workers in the town without a job. / The factory closed after forty years and left more than two hundred workers in the town without a job.
- ✓ Judging by the long queues outside the building, the new exhibition has been a huge success with visitors.
D. Мәтін ішінде
- Having been warned about the storm two days earlier, most residents had left their homes. / Warned about the storm two days earlier, most residents had left their homes.
- The storm reached the coast just after midnight, cutting power to 20,000 homes.
- With roads blocked by fallen trees, rescue teams could not reach several villages until the next afternoon.
- Not knowing how long the power cuts would last, many families went to stay with relatives inland.
- Once repaired, the main power line will supply the whole region again, engineers say.
- Unless otherwise stated, schools will open as normal on Monday.
E. Сіздің кезегіңіз
- Built in 1928 as a cinema, the Regent Hall is now the town's main concert venue. It was fully restored in 2015, attracting thousands of new visitors every year.
- With two of the team off sick this week, we've fallen behind on the report. Not having received the sales figures yet, I can't finish the final section. I'll send you an update on Friday.
- Having read the article, I found the conclusion weak. After I had read the article, the conclusion seemed weak to me. The conclusion did not read the article, so the participle was dangling.
F. Аралас қайталау
- The man standing by the door is my uncle.
- It was the noise from the street that woke me up at three in the morning.
- Never had I seen such a crowded station.
