Nominalisation қазақша: етістіктен зат есім жасау және зат есімді тіркестер
Nominalisation and Noun Phrases
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз етістіктер мен сын есімдерді зат есімге айналдыра аласыз, тұтас бағыныңқының ақпаратын бір зат есімді тіркеске сыйғыза аласыз, зат есімнің алдына да, артына да ақпарат қосып, тіркес құра аласыз, сондай-ақ осы ықшам, ресми стильдің жазуыңызға қашан көмектесетінін және қашан оны нашарлататынын ажырата аласыз.
Негізгі идея
Күнделікті ағылшын тілі оқиғаны етістікпен баяндайды: Prices rose sharply, so people bought less. Ресми ағылшын тілі көбіне оқиға туралы зат ретінде айтуды жөн көреді: The sharp rise in prices led to a fall in demand. Етістікті не сын есімді зат есімге айналдыруды nominalisation деп атайды.
Оқиғаны ағып жатқан су деп елестетіңіз. Етістік оны ағызып өткізеді. Nominalisation оны мұз текшесіне айналдырады: қолға алып, өлшеп, сөйлемнің басқа жеріне қоюға болатын қатты зат. Зат есім болғанда оқиға бастауыш бола алады (The rise… led to…), сын есім қабылдай алады (a sharp rise), алдына да, артына да қосымша ақпарат тіркей алады.
Бірақ мұз бір нәрселерді жасырады да. Зат есімді тіркесте кім не істегені жоғалып кетуі мүмкін, ал зат есім тым көп болса, мәтін баяу әрі суық болады. Жақсы автор әсерлі көріну үшін емес, оқырманға ойдың жүйесін ұстауға көмектесу үшін nominalisation қолданады.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде де бұл құрал өте жиі: -у / -ю («өсу», «кеңейю»), -ғаны / -уы («бағалардың күрт өсуі»), ал ресми стильде «шешім қабылдау», «тексеру жүргізу» сияқты тіркестер көп. Сондықтан идеяның өзі сізге таныс. Екі айырмашылық бар. Біріншіден, қазақша барлық анықтауыш зат есімнің алдында тұрады («су тасқынынан зардап шеккен адамдар»), ал ағылшыншада ұзын ақпарат көбіне зат есімнің артына шығады (people affected by the floods). Екіншіден, қазақтың ілік септігі «бағалардың өсуі» ағылшыншада әрдайым of бола бермейді: a rise in prices.
| Қазақша | Ағылшынша |
|---|---|
| Бағалардың күрт өсуі көп отбасын демалыс шығынын қысқартуға мәжбүр етті. | The sharp rise in prices forced many families to cut back on holidays. |
| Компанияның жедел кеңеюі қызметкерлерге үлкен салмақ түсірді. | The company's rapid expansion put huge pressure on staff. |
| Су тасқынынан зардап шеккен адамдар шұғыл төлем алады. | People affected by the floods will receive emergency payments. |
| Оның топтан кету туралы шешімі жанкүйерлерін есеңгіретіп тастады. | Her decision to leave the band shocked her fans. |
| Бұл мәселе бойынша тергеу жүргіземіз. | We will conduct an investigation into the matter. |
Құрылым
Етістік → зат есім (жұрнақтардың толық жүйесі T-02 сабағында)
| Үлгі | Етістіктер | Зат есімдер |
|---|---|---|
| -tion / -sion | decide, reduce, explain, conclude | decision, reduction, explanation, conclusion |
| -ment | improve, develop, agree, argue | improvement, development, agreement, argument |
| -al | arrive, refuse, approve, propose | arrival, refusal, approval, proposal |
| -ure / -ance / -ence | fail, close, perform, depend | failure, closure, performance, dependence |
| сол сөз | increase, decline, change, rise, delay | an increase, a decline, a change, a rise, a delay |
| бұрыс | grow, analyse, behave, choose, lose | growth, analysis, behaviour, choice, loss |
Сын есім → зат есім
| Үлгі | Сын есімдер | Зат есімдер |
|---|---|---|
| -ance / -ence | important, relevant, independent | importance, relevance, independence |
| -ity | able, possible, complex, available | ability, possibility, complexity, availability |
| -ness | aware, effective, willing | awareness, effectiveness, willingness |
| -y / -cy | difficult, accurate, efficient | difficulty, accuracy, efficiency |
| -th | long, strong, wide, deep | length, strength, width, depth |
Бағыныңқыдан зат есімді тіркеске
| Бағыныңқы | Зат есімді тіркес | Не өзгереді |
|---|---|---|
| prices rose sharply | a sharp rise in prices | етістік → зат есім; үстеу → сын есім |
| the council decided to close the library | the council's decision to close the library | бастауыш → тәуелдік 's |
| researchers analysed the data | the analysis of the data (by researchers) | толықтауыш → of-тіркес; орындаушы міндетті емес |
| the train arrived late | the late arrival of the train | бастауыш → of-тіркес |
| customers are satisfied | customer satisfaction | сын есім → зат есім; анықтауыш қызметіндегі зат есім |
Зат есімді тіркестің құрылысы
| Зат есімнің алдында | Басты зат есім | Зат есімнің артында |
|---|---|---|
| a rapidly growing | population | |
| her | decision | to leave the band |
| the | woman | in the green coat |
| people | affected by the floods | |
| the new customer satisfaction | survey | that we sent last week |
Басты зат есім (head noun) — бүкіл тіркес соның туралы болатын зат есім. Қалғанының бәрі оны сипаттайды. Зат есімнен кейінгі предлогтар (increase in, impact on, access to) B2-24 сабағында.
Қолданылуы
1Етістіктер мен сын есімдерді зат есімге айналдыру
Оқиғаны, процесті не қасиетті білдіретін етістіктер мен сын есімдердің көбінің туыс зат есімі бар. Оларды жұбымен, әдетте одан кейін келетін предлогпен бірге үйреніңіз.
2Бағыныңқыны зат есімді тіркес етіп қайта жазу
Nominalisation тұтас бағыныңқыны жаңа сөйлемнің бастауышына не толықтауышына айналдырады, сонда ол туралы бір нәрсе айта аласыз: оны не тудырды, ол неге әкелді, оны қалай бағалайсыз. Етістік зат есімге, үстеу сын есімге айналады, ал бастауыш тәуелдік 's не of-тіркес болады.
3Зат есімнің алдындағы ақпарат
Басты зат есімнің алдына детерминативтер, сын есімдер, есімшелер және басқа зат есімдер қоюға болады. Үстеу + есімше — анықтауыш бағыныңқының ықшам баламасы: a population which is growing rapidly → a rapidly growing population.
4Зат есімнің артындағы ақпарат
Басты зат есімнен кейін ағылшын тілі предлогты тіркестер, тұйық етістіктер, есімшелі тіркестер (B2-09), анықтауыш бағыныңқылар және that-бөліктер арқылы толықтырады. Ұзын, ауыр ақпарат әдетте зат есімнің алдына емес, артына қойылады.
5Of-тіркес және зат есім + зат есім тізбектері
Of-тіркес nominalisation-ды оның толықтауышымен (the development of new drugs: біреу оларды жасайды) не бастауышымен (the arrival of the guests: қонақтар келеді) байланыстырады. Адамдар мен ұйымдарға көбіне 's табиғирақ. Зат есім + зат есім тізбегінде соңғы зат есім басты, ал алдындағылар сын есім сияқты жұмыс істейді және әдетте жекеше түрде тұрады. Тізбекті оңнан солға қарай оқыңыз: customer satisfaction survey — тұтынушылардың қанағаттануы туралы сауалнама.
6Nominalisation жазуды қашан нашарлатады
Nominalisation — мақсат емес, құрал. Ол жауапты адамды жасырғанда, күшті етістіктің орнына әлсіз етістік + зат есім келгенде (carry out an investigation → investigate), зат есім тізбектері түсінуге тым ұзын болғанда немесе қысқа бағыныңқы түсініктірек болғанда жазуды нашарлатады. Нұсқаулықтарда, хаттарда және сөйлеуде етістік әдетте жақсырақ.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Анықтауыштың бәрі зат есімнің алдында. Қазақша «дауылдан зақымданған үйлер» дейміз: ұзын анықтауыш та зат есімнің алдында тұрады. Ағылшыншада есімшелі не предлогты ұзын тіркес зат есімнің артына шығады.
2. Ілік септік → әрдайым of. «Жанармай бағасының төмендеуі» дегенде ілік септік тұр, сондықтан ағылшыншада of қойылып кетеді. Rise, increase, fall, drop сөздерінен кейін өзгерген нәрсе in арқылы беріледі; of тек мөлшерге қойылады.
3. «Жолаушылар» → көпше анықтауыш. Қазақша «жолаушыларға арналған ақпарат жүйесі» деп көпше түрді қолданамыз. Ағылшыншада зат есім + зат есім тізбегіндегі алдыңғы зат есім әдетте жекеше.
4. Ресми хаттың «жүргізу», «қабылдау», «растау» стилі. Қазақ ресми хаттарында «қоса берілген нысанға қол қоюыңызды сұраймыз», «тексеру жүргізу» сияқты зат есімді тіркестер өте көп. Оларды ағылшыншаға сөзбе-сөз аударсақ, хат ауыр әрі суық шығады. Ағылшын тіліндегі хатта күшті етістік жақсырақ.
Шатастырмаңыз
Nominalisation және зат есім ретіндегі -ing формасы — Екеуі де әрекетті атайды. -ing формасы (B1-19) етістік грамматикасын сақтайды: тура толықтауыш және үстеу. Nominalisation зат есім грамматикасын қабылдайды: артикль, сын есім және of.
's, of және зат есім + зат есім — 's негізінен адамдар мен ұйымдар үшін, of заттар мен ұзын тіркестер үшін, ал зат есім + зат есім түр не санат үшін қолданылады. A1-08 қараңыз.
increase in және increase of — in нені өзгергенін айтады; of қанша өзгергенін айтады. B2-24 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Жұрнақ қосқанда екпін жиі ауысады: able /ˈeɪbl/ → ability /əˈbɪləti/; explain /ɪkˈspleɪn/ → explanation /ˌekspləˈneɪʃn/; analyse /ˈænəlaɪz/ → analysis /əˈnæləsɪs/.
- -tion, -sion және -ity жұрнақтарында екпін жұрнақтың дәл алдындағы буынға түседі: decision, reduction, complexity. Қазақша әдетімізбен соңғы буынға екпін түсірмеңіз.
- -tion соңы /ʃn/ болып айтылады: information /ˌɪnfəˈmeɪʃn/. Қазақ тіліндегі «информация», «ситуация» сияқты сөздердің айтылуын ағылшыншаға көшірмеңіз.
- -ment, -ness және зат есім жасайтын -al әдетте етістіктің не сын есімнің екпінін сақтайды: develop → development, aware → awareness, arrive → arrival. (Сын есім жасайтын -al екпінді ауыстыруы мүмкін: origin → original.)
- Кейбір сөздер зат есім де, етістік те бола алады, бірақ екпіні өзгереді: an increase / to increase; a record / to record.
- Жазылуындағы өзгерістерге назар аударыңыз: explain → explanation, pronounce → pronunciation, describe → description, maintain → maintenance, argue → argument (e жоқ).
- analyse, behaviour (UK) / analyze, behavior (US). judgement британдық жалпы қолданыста, judgment американдық тілде және британдық заң мәтіндерінде жиі.
- -ly үстеуінен кейін дефис қойылмайды: a rapidly growing population. Салыстырыңыз: a well-known study (B1-29 қараңыз).
Алтын ереже
Ресми әрі ықшам жазу үшін оқиғаны зат есімге айналдырып, бағыныңқының қалғанын соның айналасына құрыңыз. Бірақ оқырман кімнің не істегенін көрмей қалса не тіркесті оқу қиын болса, етістікке қайта оралыңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Оқиға зат есімді тіркеске айналатындай етіп, әр сөйлемді берілген сөздерді қолданып қайта жазыңыз. Мағынасын сақтаңыз.
-
«Their failure» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: They failed to agree, and this delayed the project by six months.
-
«His refusal» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: He refused to comment, which surprised journalists.
-
«The rapid growth» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: The population grew rapidly, and this surprised the experts.
-
«The council's decision» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: The council decided to close the pool, and this angered residents.
-
«The sharp rise» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: Prices rose sharply, so many families cut back on holidays.
-
«a rapidly growing» тіркесін қолданып қайта жазыңыз: The country has a population which is growing rapidly.
-
«The late arrival» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: The train arrived late, so we missed the opening speech.
B. Мағына
Контекстке сәйкес келетін сөйлемді таңдаңыз. Ескерту себебін түсіндіреді.
-
Сіз не өсетінін емес, жалдау ақысының қаншаға өсетінін айтқыңыз келеді. Қай сөйлем?of = қанша; in = не өзгереді
-
"The development of the new software took two years." Мұндағы of-тіркес нені көрсетеді?мұнда of-тіркес — develop етістігінің толықтауышы
-
Әріптесіңізге қысқа хат. Қайсысы жақсырақ?хаттар мен нұсқауларда күшті етістік анығырақ
-
Орын шектеулі ресми жылдық есеп. Қай сөйлем ықшамырақ әрі ресмирек?зат есімге айналған оқиғаларды led to арқылы байланыстыруға болады
-
Кімнің жауапты екені маңызды болатын қызметкерлерге хабарландыру. Қай сөйлем адалырақ?зат есімді стиль орындаушыны жасырады
-
Ұжымның кәсіби сөздерін әлі білмейтін жаңа әріптеске хат. Қай сөйлемді түсіну оңайырақ?ұзын зат есім тізбектерін түсіну қиын; ақпаратты зат есімнің артына қойыңыз
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді толық жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
We are planning to send a customers feedback survey to everyone who bought a product from us last year.
-
Her refusal of signing the new contract caused serious problems for the whole department.
-
Experts warn that the new law will have a big impact in small businesses in rural areas.
-
The analyse of the results took the research team almost three weeks longer than expected.
-
The rapid expansion of online shopping has hit high-street stores in almost every town in the country.high-street stores (UK) = қала орталығындағы жергілікті дүкендер
D. Мәтін ішінде
Қала есебінің алғашқы жобасын оқыңыз. Нөмірленген әр сөйлемді тапсырма бойынша қайта жазыңыз.
(19) Last year the number of cyclists increased dramatically. (20) This happened mainly because three new bike lanes opened. (21) Residents who live near the lanes reported less traffic noise, and air quality improved noticeably. (22) However, the council decided to remove 400 parking spaces, and this was unpopular with drivers. (23) The council also failed to consult local shops, and this led to a number of complaints. (24) An evaluation of the scheme will be carried out by the transport department in the spring. The council hopes that the results will help it to plan further routes across the city.
-
(19) сөйлемін «Last year there was» тіркесінен бастаңыз.
-
(20) сөйлемін «This was mainly due to» тіркесінен бастаңыз.
-
(21) сөйлеміндегі «who live» тіркесін есімшемен алмастырып, сөйлемді «a noticeable improvement in air quality» тіркесімен аяқтаңыз.
-
(22) сөйлемін «However, the council's decision» тіркесінен бастаңыз.
-
(23) сөйлемін «Its failure» тіркесінен бастаңыз.
-
(24) сөйлемі тым ауыр. Оны «The transport department» тіркесінен бастап, етістікті анық стильде қайта жазыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Қалаңыздағы, мектебіңіздегі не жұмыс орныңыздағы бір өзгеріс туралы қысқа ресми есепке 2–3 сөйлем жазыңыз. Бастауыш не толықтауыш ретінде кемінде екі nominalisation (the closure of…, a sharp rise in…) және бір зат есім + тұйық етістік (decision to…, failure to…) қолданыңыз.
-
Мына ауыр хабарландыруды мүмкіндігінше зат есімдердің орнына етістіктерді қолданып, 2–3 сөйлемнен тұратын жылы хат етіп қайта жазыңыз: "The completion of the renovation has been delayed. Confirmation of a new date will be provided upon receipt of the materials."
-
Мына бейресми түсіндірмені зат есімді тіркестен басталатын және зат есім + предлог (impact on, increase in, lack of) қолданылған бір ресми сөйлем етіп жазыңыз: "Lots of people started working from home, and that really hurt city-centre cafés."
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B2-09 Reduced relative clauses қазақша: the man standing there және есімшелер Анықтауыш бағыныңқыны қысқартыңыз: People who live near the airport often complain about the noise at night.
-
C1-10 Ellipsis және substitution қазақша: I think so, I hope not, I'd love to, but John did Жауапты қайталаусыз қайта жазыңыз: "Will the report be ready by Friday?" "I hope that it will be ready by Friday."
-
C1-07 Participle clauses қазақша: Built in 1850, Having been told, With prices rising Есімшелі бөлікпен қайта жазыңыз: The report was published in May, and it caused a national debate.
Жауаптар
A. Құрылым
- Their failure to agree delayed the project by six months.
- His refusal to comment surprised journalists.
- The rapid growth of the population surprised the experts. / The rapid growth in the population surprised the experts.
- The council's decision to close the pool angered residents.
- The sharp rise in prices forced many families to cut back on holidays. / The sharp rise in prices led many families to cut back on holidays.
- The country has a rapidly growing population.
- The late arrival of the train meant that we missed the opening speech. / The late arrival of the train caused us to miss the opening speech.
B. Мағына
- The landlord has announced an increase of 12%.
- Someone developed the new software.
- Please check the figures before Friday.
- The sharp fall in sales led to cuts in the marketing budget.
- The board decided to cut forty jobs.
- The report on what training our staff need is late.
C. Қатені табыңыз
- We are planning to send a customer feedback survey to everyone who bought a product from us last year.
- Her refusal to sign the new contract caused serious problems for the whole department.
- Experts warn that the new law will have a big impact on small businesses in rural areas.
- The analysis of the results took the research team almost three weeks longer than expected.
- ✓ The rapid expansion of online shopping has hit high-street stores in almost every town in the country.
D. Мәтін ішінде
- Last year there was a dramatic increase in the number of cyclists.
- This was mainly due to the opening of three new bike lanes.
- Residents living near the lanes reported less traffic noise and a noticeable improvement in air quality.
- However, the council's decision to remove 400 parking spaces was unpopular with drivers.
- Its failure to consult local shops led to a number of complaints.
- The transport department will evaluate the scheme in the spring.
E. Сіздің кезегіңіз
- The closure of the town's last bookshop has caused widespread disappointment. The council's decision to turn the building into flats was taken without public consultation. There has also been a sharp rise in rents in the surrounding streets.
- We haven't been able to finish the renovation yet. We'll confirm a new date as soon as the materials arrive.
- The sharp increase in home working has had a serious impact on city-centre cafés.
F. Аралас қайталау
- People living near the airport often complain about the noise at night.
- I hope so.
- Published in May, the report caused a national debate.
