Артикльдер қазақша: соңғы нәзік тұстар (the tiger, a good knowledge, by train, the Smiths)
Articles and Determiners: Final Nuances
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз артикльді абстракт зат есімдермен, жалпылама тұжырымдармен, анықтауышы бар саналмайтын зат есімдермен және жалқы есімдермен дәл таңдай аласыз, әрі қолданыс шынымен құбылатын жерлерді — газет тақырыптары, аурулар, тамақ ішу, жыл мезгілдері мен тәулік бөліктерін — білетін боласыз.
Негізгі идея
Артикльдер бір сұраққа жауап береді: бұл зат есім қалай анықталып тұр? Артикльсіз (zero article) түрі «жалпы нәрсе, ұғым ретінде» дегенді білдіреді. A/an — «бір түрдің бір үлгісі». The — «дәл осы біреуі, қайсысы екенін білесіз».
C2 деңгейінде бір зат есім мағынаңызға қарай осы орындардың арасында ауысып жүреді. Life — жалпы өмір; the life of a nurse — анықталған бір өмір түрі; a life of luxury — мүмкін болатын көп өмірдің бір түрі. Тіпті саналмайтын зат есім де сын есім не бағыныңқы оны «бір түрге» айналдырса, a алады: a good knowledge of statistics.
Артикльдерді фотоаппараттың зум объективі деп елестетіңіз. Артикльсіз түрі — ең кең көрініс, ұғымның өзі. A/an бір үлгіге не түрге жақындатады. The тек бір ғана нәрсе фокуста қалғанша жақындатады. Зат есім өзгермейді, тек объективтің күйі өзгереді. Көптеген «ерекшеліктер» — дәстүр объективті бір күйге бекітіп тастаған жағдайлар, мысалы, газет тақырыптары не by bus.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде артикль жоқ, сондықтан бұл тақырып бізге ең қиындардың бірі. Дегенмен кейбір құралдарымыз жартылай ұқсас жұмыс істейді. Бір кейде a сияқты қолданылады («Сізді бір Пател деген кісі сұрап тұр»). Ілік септігі -ның / -нің пен тәуелдік жалғау зат есімді нақтылайды («асханадағы тамақтың сапасы»), бірақ ағылшынша бұған қоса the керек. Ең маңызды айырмашылық — жалпылама тұжырым: қазақша жекеше түр бүкіл түрді білдіре береді («Жолбарыс — жойылып бара жатқан аң»), ал ағылшынша саналатын зат есімнің жалаң жекеше түрі мұндай мағынада жұмсалмайды, үш нұсқаның бірін таңдау керек: Tigers, A tiger не The tiger. Көлік үшін -мен жалғауы by тіркесіне сай келеді, ал -тар / -тер жалғауы бар әулет аты ағылшынша the алады.
| Қазақша | Не істейді | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Жолбарыс жойылып бара жатыр. | жалаң жекеше түр бүкіл түрді білдіреді | Tigers are / The tiger is endangered. |
| Мен алған білім өмірімді өзгертті. | бағыныңқы нақтылайды, артикль жоқ | The education I received changed my life. |
| Бұл жұмыс статистиканы жақсы білуді талап етеді. | етістікпен, артикльсіз | It requires a good knowledge of statistics. |
| Эдинбургке пойызмен бардық. | -мен: көлік | We went to Edinburgh by train. |
| Сенбіде Ахметовтар келеді. | -тар: бүкіл әулет | The Akhmetovs are coming on Saturday. |
| Бір Пател деген кісі сізді телефонда күтіп тұр. | бір ≈ a | There's a Mr Patel on the phone for you. |
Құрылым
Объективтің үш күйі
| Объектив | Артикль | Мысал |
|---|---|---|
| ұғым / жалпы | артикльсіз | Education is a right. |
| бір үлгі / бір түр | a / an | She received an education that few could afford. |
| нақты, анықталған | the | The education I received was excellent. |
Жалпылама айту: үш нұсқа — бірінің орнына бірі жүре бермейді
| Форма | Нені сипаттайды | Стиль | Мысал |
|---|---|---|---|
| көпше түр, артикльсіз | жалпы бүкіл топ | бейтарап, ең жиі | Tigers are endangered. |
| a / an + жекеше | кез келген бір мүшесіне тән нәрсе | бейтарап; анықтамалар | A tiger can swim well. |
| the + жекеше | топ бір түр ретінде (жануар түрлері, өнертабыстар, аспаптар, мүшелер) | ресми, ғылыми | The tiger is endangered. |
A/an топқа тұтас қатысты деректерді бере алмайды: жойылып бара жату, мүлде жойылу, кең таралу не белгілі бір жылы ойлап табылу. Өнертабыс үшін the + жекеше түр табиғи (The telephone was invented in 1876); invent етістігімен көпше түр онша табиғи емес. Жалпылама the + жекеше тек қалыптасқан түрлермен жұмыс істейді (the tiger, the smartphone, the violin), кез келген зат есім тіркесімен емес (the red car «жалпы қызыл көліктер» дегенді білдіре алмайды).
Ерекше үлгілер
| Үлгі | Артикль | Мысал |
|---|---|---|
| саналмайтын зат есім + сын есім / бағыныңқы, бір түр ретінде | a / an | a good knowledge of, a warmth that… |
| газет тақырыптары, жазбалар, хабарландырулар, жапсырмалар | көбіне артикльсіз | Man rescued from river. Exit. |
| by + көлік / байланыс құралы | артикльсіз | by car, by train, by email |
| предлог + абстракт зат есім (тұрақты тіркес) | артикльсіз | in theory, in practice, at risk, on purpose |
| әулет аты (көпше) | the | the Smiths |
| суретшінің аты = оның туындысы | a | a Picasso |
| есім түр ретінде | the / a | the Mozart of her generation, a modern Einstein |
Қолданылуы
1Абстракт зат есімдер: жалпы және нақты
Абстракт және саналмайтын зат есімдер жалпы ұғымды білдіргенде артикльсіз келеді, ал көбіне of-тіркес не анықтауыш бағыныңқы арқылы нақтыланғанда the алады (B1-22). Of-тіркес өзінен-өзі the талап етпейді: the history of art (нақты сала), бірақ a history of violence (бір түрі).
2Жалпылама айтудың үш жолы
Бүкіл топ туралы үш түрлі айтуға болады. Артикльсіз көпше түр ең жиі әрі ең қауіпсіз. A/an топтың кез келген әдеттегі мүшесін сипаттайды және анықтамаға лайық. The + жекеше түр топты бір түр ретінде көрсетеді — әсіресе жануар түрлері, өнертабыстар, музыкалық аспаптар мен дене мүшелері — және ресмирек естіледі. Топқа тұтас қатысты деректерге a/an емес, көпше түр не the керек (invent етістігімен the + жекеше түр табиғи).
3Анықтауышы бар саналмайтын зат есіммен a/an
Кейбір саналмайтын зат есімдер сын есім не кейінгі тіркес белгілі бір түрді не сапаны сипаттағанда a/an алады. Бұл knowledge, understanding, education, warmth, honesty, patience, interest сөздерімен жиі кездеседі. Зат есім саналатын болып кетпейді: көпше түрі де, саны да болмайды.
4Газет тақырыптарында, хабарландыруларда және тұрақты тіркестерде артикльсіз
Газет тақырыптары, хабарландырулар, жапсырмалар мен жазбалар орын үнемдеу үшін артикльді түсіріп тастайды. By + көлік не байланыс құралы тіркесінде де, көптеген предлог + абстракт зат есім тіркестерінде де артикльсіз түр бекітілген.
5Жалқы есімдермен артикльдер
Адам есімдері әдетте артикльсіз келеді (A1-06), бірақ есім ерекше мағынада қолданылса, артикль қайта оралады: бүкіл әулет, өнер туындысы, бір түрдің үлгісі, сөйлеуші танымайтын адам не «әйгілі сол адам». Жер атаулары B1-23 сабағында.
6Аурулар, тамақ ішу, жыл мезгілдері мен тәулік бөліктері: құбылу және таңдау
Мұнда қолданыс құбылады, көбіне екі нұсқа да дұрыс. Жалпы не тұрақты тіркес үшін артикльсіз түрді таңдаңыз; зат есім нақты болса не сипатталса, артикль қосыңыз. Аурулардың атауларының көбі саналмайды және артикльсіз келеді; headache сияқты белгілер саналады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Тамақтың сапасы» → the жоқ. Қазақша ілік септігі мен тәуелдік жалғау зат есімді нақтылап тұр («Асханадағы тамақтың сапасы жақсарды»), сондықтан бізге басқа белгі керек сияқты көрінбейді. Ағылшынша of-тіркес не бағыныңқы саналмайтын зат есімді нақтыласа, алдына the қажет.
2. «Домбыраның екі ішегі бар» → жалаң жекеше түр. Қазақша жекеше түр бүкіл түрді білдіре береді. Ағылшынша саналатын зат есімнің жалаң жекеше түрі мүлде болмайды: топ туралы the + жекеше, a / an + жекеше не артикльсіз көпше түрді таңдаңыз.
3. «Жаңа білімдер» → knowledges. Қазақша «білімдер», «тәжірибелер» деп көпше жалғауын еркін жалғаймыз. Knowledge сын есіммен a алса да, саналатын болып кетпейді: көпше түрі жоқ.
4. «Ахметовтарға барамыз» → the жоқ. Қазақша «-тар / -тер» жалғауы бүкіл әулетті білдіреді, басқа ештеңе керек емес. Ағылшынша бүкіл отбасы the + көпше тек арқылы айтылады.
Шатастырмаңыз
the + жекеше (жалпылама) және the + көпше (нақты) — The tiger түрдің өзін білдіре алады; the tigers — белгілі бір жолбарыстар.
by car және in the car — By + көлік артикльсіз бекітілген; in / on тіркесінде артикль не тәуелдік есімдік қолданамыз.
анықтауышы бар саналмайтын зат есіммен a/an және саналатын зат есімдер — A knowledge тіркесі knowledge сөзін саналатын етпейді: көпше түр де, сан да жоқ. A1-24 қараңыз.
артикльдер және басқа анықтауыш сөздер — such a, quite a, many a және half an hour сияқты тіркестер C2-07 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- The дауыссыз дыбыстың алдында әдетте /ðə/, дауысты дыбыстың алдында /ði/ болып айтылады: the end /ði end/. Көп адам, әсіресе US-та, дауыстының алдында да /ðə/ айтады.
- /ð/ дыбысын айтқанда тілдің ұшы жоғарғы және төменгі тістің арасында тұрады, дауыс шымылдығы дірілдейді. Оны «зе» не «де» деп айтпаңыз.
- Екпінді the /ðiː/ (ұзын әрі күшті) «әйгілі сол» не «нағыз сол» дегенді білдіреді: You don't mean the Dylan Marsh?
- A әдетте әлсіз /ə/ болып айтылады, қазақтың қысқа ы дыбысына ұқсас бейтарап дыбыс. Екпінді /eɪ/ «тек біреу» не «кез келген біреу» дегенді білдіреді: I said a reason, not the reason.
- Газет тақырыптары мен хабарландыруларда артикль жазылмайды; адамдар тақырып туралы айтқанда, әдетте артикльдерді қайта қосып айтады.
Алтын ереже
Зат есім мұнда нені білдіретінін сұраңыз: ұғымды ба (артикльсіз), бір үлгіні не түрді ме (a/an), әлде анықталған бір нәрсені ме (the). Бүкіл топ туралы дерек үшін a/an емес, көпше түрді не the + жекеше түрді қолданыңыз (өнертабыстарға the + жекеше). Қолданыс құбылатын жерде (аурулар, тамақ ішу, жыл мезгілдері) бірнеше таңдау дұрыс. Есте сақтаңыз: бүкіл түр туралы айтқанда саналатын зат есім ағылшынша жалаң жекеше түрде қалмайды.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді нұсқау бойынша қайта жазыңыз. Мағынасын сақтаңыз.
-
«The education» сөзінен бастап қайта жазыңыз: I received an excellent education at that school.
-
«a» + сын есім + «understanding» тіркесін қолданып қайта жазыңыз: She understands economics extremely well.
-
Газет тақырыбы етіп қайта жазыңыз: A man has been arrested after a robbery at a bank in the city centre.
-
«the» + жекеше зат есім арқылы ресми жалпылама тұжырым етіп қайта жазыңыз: Smartphones have transformed modern life.
-
«by» + көлік түрін қолданып қайта жазыңыз: We took the train to Edinburgh.
-
«a» + суретшінің атын қолданып қайта жазыңыз: The museum has just bought a painting by Picasso.
-
«the» + әулеттің тегін қолданып қайта жазыңыз: Mr and Mrs Robinson and their children have moved to Canada.
B. Мағына
Жағдайды оқып, оған ең жақсы сай келетін сөйлемді таңдаңыз.
-
Биология оқулығы бүкіл бір жануар түрі туралы дерек айтады. Қай сөйлем сай келеді?a/an бүкіл топ туралы деректі бере алмайды
-
Техника тарихы туралы мақала. Қай сөйлем сай келеді?өнертабыс топ ретінде: the + жекеше
-
Балаларға арналған сөздік кез келген бір велосипедке тән нәрсені сипаттайды. Қай сөйлем сай келеді?a/an = кез келген бір мүшесі; the + көпше = белгілі бір велосипедтер
-
Көпшілікке арналған жабайы табиғат туралы әңгіме; сөйлеуші жалпы жолбарыстарды айтып тұр. Қай сөйлем сай келеді?the + көпше белгілі бір жолбарыстарды білдірер еді
-
Ресепшндегі қызметкер сізге бұрын ешқашан көрмеген бір әйелдің сізді күтіп отырғанын айтады. Қай сөйлем сай келеді?a + есім = осындай есімді, сөйлеушіге таныс емес адам
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Дұрыс сөйлемді жазыңыз.
-
Most people would agree that the money can't buy happiness, although it certainly makes life easier.
-
Education I received at that small village school gave me a lifelong love of reading.
-
In the practice, the new rule is rarely applied, because most managers have never been trained to use it.
-
We decided to go to the airport by the bus, because parking there costs almost as much as the flight.
-
The job requires a good knowledge of local history and a genuine interest in working with visitors.
D. Мәтін ішінде
Мұражай жолсілтемесінің бұл жобасында артикльге қатысты бірнеше мәселе бар. Нөмірленген бөліктерді нұсқау бойынша өңдеңіз.
Welcome to our new gallery. (18) Elephant is the largest land animal, and this room tells its story. Sadly, (19) the elephants are now at risk in many parts of Africa. (20) In theory, they are protected by law; in practice, hunting continues. The paintings in the next room were donated by (21) a local family called Henderson, and the one on the left is (22) a painting by Turner. (23) Visitors who come with the bus can buy a discounted ticket at the desk. Our café serves lunch from twelve — so why not finish your visit with 24 long, relaxing lunch on the terrace?
-
(18) сөйлемін бүкіл жануар түрі туралы ресми тұжырым етіп қайта жазыңыз.
-
(19) сөйлемінде жолсілтеме жалпы пілдерді айтып тұр. Оны қайта жазыңыз.
-
(20) сөйлемінің қай нұсқасы дұрыс?предлог + абстракт зат есімнен тұратын тұрақты тіркестер: артикльсіз
-
(21) бөлігін «the» + әулеттің тегі арқылы қысқарақ етіп қайта жазыңыз.
-
(22) бөлігін «a» + суретшінің аты арқылы қысқарақ етіп қайта жазыңыз.
-
(23) сөйлемін «by» + көлік түрі арқылы қайта жазыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Адалдық, өнер не еркіндік сияқты бір абстракт ұғым туралы үш сөйлем жазыңыз. Зат есімді бір рет жалпы мағынада (артикльсіз), бір рет the + of-тіркес не анықтауыш бағыныңқы арқылы нақтыланған түрде, бір рет a / an + сын есіммен сапаның бір түрі ретінде қолданыңыз.
-
Бір өнертабыс не жануар туралы үш сөйлемнен тұратын энциклопедиялық мақала жазыңыз. A / an арқылы анықтаманы, the + жекеше түр арқылы бүкіл топ туралы бір деректі және артикльсіз көпше зат есіммен бір жалпы тұжырымды қосыңыз.
-
Жергілікті бір оқиға туралы газет тақырыбын жазыңыз, содан кейін оны барлық артикльдері орнында тұрған толық сөйлемге айналдырыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B1-22 Артикльдер қазақша: a, the әлде артикльсіз? Жалпы мағына, go to school, twice a week Көршіңіз ол жерге әр апта құлшылық ету үшін барады. Қай сөйлем сай келеді?негізгі мақсатымен барылатын church: артикльсіз
-
B2-22 Subject-verb agreement қазақша: news is ма, news are ма? Қиын зат есімдер «The news» сөзін бастауыш етіп қайта жазыңыз: The reports we heard were better than we expected.
-
B1-23 The және жер атаулары қазақша: the Nile, Lake Balkhash, the USA қалай айтылады? Артикльдерді дұрыс қойып қайта жазыңыз: We sailed down Danube to Black Sea.
Жауаптар
A. Құрылым
- The education I received at that school was excellent.
- She has an excellent understanding of economics. / She has a deep understanding of economics. / She has a thorough understanding of economics.
- Man arrested after city centre bank robbery / Man arrested after bank robbery in city centre
- The smartphone has transformed modern life.
- We went to Edinburgh by train. / We travelled to Edinburgh by train.
- The museum has just bought a Picasso.
- The Robinsons have moved to Canada.
B. Мағына
- The dodo became extinct in the 17th century.
- The typewriter was invented in the 19th century.
- A bicycle has two wheels and is moved by pedals.
- Tigers are now endangered in most of Asia.
- There's a Ms Romero waiting for you at reception.
C. Қатені табыңыз
- Most people would agree that money can't buy happiness, although it certainly makes life easier.
- The education I received at that small village school gave me a lifelong love of reading.
- In practice, the new rule is rarely applied, because most managers have never been trained to use it.
- We decided to go to the airport by bus, because parking there costs almost as much as the flight.
- ✓ The job requires a good knowledge of local history and a genuine interest in working with visitors.
D. Мәтін ішінде
- The elephant is the largest land animal.
- Sadly, elephants are now at risk in many parts of Africa.
- In theory, they are protected by law; in practice, hunting continues.
- the Hendersons, a local family / the Hendersons
- a Turner
- Visitors who come by bus can buy a discounted ticket at the desk.
- a
E. Сіздің кезегіңіз
- Honesty is not always easy. The honesty of her answer surprised the interview panel. She spoke with a quiet honesty that everyone respected.
- A bicycle is a vehicle with two wheels and pedals. The bicycle was invented in the 19th century. Today, bicycles are one of the most popular ways to travel in many cities.
- Mayor opens new bridge over river. / The mayor has opened a new bridge over the river.
F. Аралас қайталау
- She goes to church every Sunday morning.
- The news we heard was better than we expected. / The news was better than we expected.
- We sailed down the Danube to the Black Sea.
