Cleft sentences қазақша: It was… who, What I need is… арқылы назар аудару
Cleft Sentences: What I Need Is…
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз сөйлемді екі бөлікке бөліп (It was… that / who…, What I need is…, All I want is…, The reason… is that…), ең маңызды ақпаратқа назар аудара аласыз және оны дұрыс екпінмен айта аласыз.
Негізгі идея
Cleft «бөлінген, жарылған» дегенді білдіреді. Cleft sentence (бөлінген сөйлем) бір жай сөйлемді алып, оны екі бөлікке кеседі, сонда бір бөлігі жарыққа, яғни прожектордың астына шығады.
Мына сөйлемнен бастайық: Anna broke the window. Біреу мұны Том істеді деп ойлайды делік. Сонда прожекторды Аннаға бұра аласыз: It was Anna who broke the window. Факт өзгерген жоқ, тек назар өзгерді. Енді тыңдаушы Anna — жаңа, маңызды ақпарат екенін, ал someone broke the window бұрыннан белгілі екенін біледі.
Ағылшын тілінде мұның екі негізгі құралы бар. It-cleft (It was… that / who…) прожекторды бір элементке бағыттап, «басқасы емес, дәл осы» дейді. Wh-cleft (What I need is…) алдымен белгілі ойды көрсетіп, жаңа ақпаратты соңына қалдырады: ағылшын тілінде ең күшті екпін табиғи түрде сол жерге түседі. Екеуі де тыңдаушының неге назар аударатынын сізге таңдатады.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде логикалық екпін көбіне сөз тәртібімен беріледі: назардағы сөз етістіктің дәл алдына қойылады («Терезені Анна сындырды»). Ағылшын тілінде сөз тәртібі қатаң, сондықтан назар үшін арнайы құрылым керек. Бірақ wh-cleft қазақшаға өте жақын: «Маған керегі — ұзақ демалыс», «Мені таң қалдырғаны — …» деген сөйлемдер дәл What I need is…, What surprised me was… құрылымдарына сәйкес келеді. Бір айырмашылығы бар: қазақша сызықшаның орнында ағылшын тілінде міндетті түрде is / was тұрады. It-cleft-ке «Терезені сындырған — Анна» не «дәл Анна» сияқты тіркестер жақын, бірақ ағылшыншада бос it және who / that қажет.
| Қазақша | Ағылшынша |
|---|---|
| Терезені дәл Анна сындырды. / Терезені сындырған Анна. | It was Anna who broke the window. |
| Маған керегі ұзақ демалыс. | What I need is a long holiday. |
| Мені бәрінен бұрын таң қалдырғаны жұрттың сондай ақжарқын болғаны. | What surprised me most was how friendly everyone was. |
| Сызатты үйге келгенде ғана байқадым. | It wasn't until I got home that I noticed the scratch. |
| Мен бар болғаны қарапайым сұрақ қойдым ғой! | All I did was ask a simple question! |
Құрылым
It-cleft: It + be + назардағы элемент + that / who + сөйлемнің қалғаны
| Жай сөйлем | Назарда | It-cleft |
|---|---|---|
| Anna broke the window. | бастауыш | It was Anna who / that broke the window. |
| I lost my keys. | толықтауыш | It was my keys that I lost. |
| We met in Lisbon. | орын | It was in Lisbon that we met. |
| He left because of the noise. | себеп | It was because of the noise that he left. |
- Адамдар үшін who не that, ал қалғанының бәрі үшін, уақыт пен орынды қоса, әдетте that қолданыңыз.
- It is / It was көпше назардың алдында да жекеше күйінде қалады: It was the twins who…
- who / that сөзінен кейінгі етістік назардағы элементпен қиысады: It's my parents who are worried.
Wh-cleft: What + бағыныңқы + be + назардағы элемент
| Жай сөйлем | Wh-cleft |
|---|---|
| I need a long holiday. | What I need is a long holiday. |
| The lights went out. | What happened was (that) the lights went out. |
| She left. | What she did was (to) leave. |
Аударылған wh-cleft: назардағы элемент + be + what-бөлік
| Wh-cleft | Аударылған түрі |
|---|---|
| What I need is a holiday. | A holiday is what I need. |
| What I mean is this. | That's what I mean. |
Басқа бастамалар: All (= жалғыз нәрсе), the thing (that), the reason (why), the place (where), the person (who), the only thing, the last thing: All I want is some peace. The reason I called is that I need advice.
Қолданылуы
1It-cleft: түзету және қарсы қою
It-cleft арқылы «басқасы емес, дәл осы» деп айтасыз: көбіне біреуді түзету не екі мүмкіндікті қарсы қою үшін. Назардағы элемент жаңа ақпарат, ал that / who бөлігі бұрыннан белгілі.
2It-cleft: уақыт, орын, себеп және тәсіл
It-cleft when, where, why не how сұрақтарына жауап беретін бөлікке де назар аудара алады. Олардың бәрінен кейін that қолданыңыз. It was not until… that… — бір сәттің кеш келгенін баса көрсететін өте жиі құрылым.
3Wh-cleft: зат есіммен және бағыныңқымен
Wh-cleft белгілі не жеңіл оймен басталып (What I need…, What surprised me…), жаңа ақпаратты соңына қалдырады. Ауызекі тілде негізгі ойға біртіндеп жақындау үшін өте жиі қолданылады. Назардағы элемент көпше болса, is те, are да айтылады: What we need is / are more volunteers.
4What happened was… / What she did was (to)…
It-cleft етістікке назар аудара алмайды. Тұтас оқиғаға не әрекетке назар аудару үшін What happened was (that) + бағыныңқы немесе What + бастауыш + do + be + (to) + негізгі түрі құрылымын қолданыңыз. do… was / is тіркесінен кейін to жоқ негізгі түрі жиірек кездеседі. Бірінші етістік созылмалы түрде болса, -ing формасын қолданыңыз.
5Аударылған wh-cleft
Назардағы элементті алға қойып, what-бөлікті be етістігінен кейін қойыңыз. Назардағы элемент қысқа не бұрын айтылған болса, сондай-ақ That's what… арқылы қорытынды жасағанда жиі қолданылады.
6All, the thing, the reason, the place, the person, the only thing
Бұл бастамалар what сияқты жұмыс істейді, бірақ дәлірек. All «жалғыз нәрсе» дегенді білдіреді және көбіне «одан артық ештеңе емес» деген реңк береді. The reason (why)… is that… себепті түсіндіреді. Орын, уақыт және адам туралы where, when және who орнына the place, the time және the person табиғирақ естіледі.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Сызықшаның орнындағы is / was түсіп қалады. Қазақша «Мені таң қалдырғаны — қаланың үлкендігі» деп айтамыз, ортада етістік жоқ. Сондықтан ағылшыншада да is / was түсіп қалады. Wh-cleft-те be міндетті.
2. Бос it түсіп қалады. Қазақ тілінде «it» сияқты мағынасы жоқ бастауыш жоқ: «Жүгіруді тек былтыр ғана бастадым». Сондықтан it-cleft was сөзінен басталып кетеді. Ағылшын сөйлемінде бастауыш міндетті.
3. Who / that түсіп қалады. Қазақша есімше зат есімнің алдында тұрады («маған тамақ пісіруді үйреткен әжем»), байланыстыратын сөз жоқ. Сондықтан who / that ұмытылады. Назардағы элемент бағыныңқының бастауышы болса, who / that міндетті.
4. «Себебі … -ғандықтан» → The reason… is because. Қазақша себепті екі рет белгілей береміз: «Көшкеніміздің себебі, жалдау ақысы көтерілгендіктен». Ағылшыншада the reason сөзі себепті айтып қойды, сондықтан мұқият тілде is that қолданылады.
Шатастырмаңыз
It-cleft және It is + сын есім + that — Cleft-тен It was… that бөлігін алып тастасаңыз, қалыпты сөйлем қалады. It is + сын есім + that құрылымында (B2-20 қараңыз) бұлай болмайды.
Wh-cleft және жай what-бөлік — Wh-cleft-те be етістігі what-бөлікті назардағы элементпен байланыстырады. Жай what-бөлік кез келген етістікпен келетін бастауыш не толықтауыш қана (B2-20 қараңыз).
Cleft және сөзді алға шығару (fronting) — Екеуі де назарды жылжытады, бірақ cleft it… that не what… is қосады; fronting сөзді жай ғана алға шығарады. C1-06 қараңыз.
It was me who… және It was I who… — Күнделікті ағылшын тілінде It is / was тіркесінен кейін me қалыпты. It was I who… өте ресми.
Жазылуы мен айтылуы
- It-cleft: негізгі екпін назардағы элементке түседі; that / who бөлігі белгілі болғандықтан төменірек әрі тезірек айтылады: It was ANna who broke the window. (Бас әріптер мұнда тек екпінді көрсетеді.)
- Wh-cleft: what-бөліктің соңында дауыс сәл көтеріледі не кідіріс жасалады, содан кейін назардағы элементке қатты төмендейді: What I need… is a HOliday.
- Қазақ тілінде назарды көбіне сөз орны береді, ал ағылшыншада дауыс екпіні береді. Барлық сөзді бірдей айтсаңыз, cleft мағынасының жартысы жоғалады: назардағы сөзді анық, қатты айтыңыз.
- It was тіркесінде was әлсіз айтылады: /wəz/. Ауызекі тілде It's қалыпты: It's Tom who….
- Cleft-тің екі бөлігінің арасына үтір қоймаңыз: What I need is a break (What I need, is a break емес). Қазақшадағы сызықшаны да ауыстырмаңыз: ағылшыншада оның орнында тек is / was тұрады.
- The reason… is that… ресми жазбада таңдалады; The reason… is because… ауызекі тілде жиі, бірақ мұқият жазбада көбіне сынға ұшырайды.
Алтын ереже
Бір ақпаратқа назар аудару үшін сөйлемді бөліңіз: It + be + назардағы элемент + that / who… («басқасы емес, дәл осы») немесе What + бағыныңқы + be + назардағы элемент (алдымен белгілі ой, соңында жаңа ой). Негізгі екпінді назардағы элементке қойыңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді cleft sentence етіп қайта жазыңыз. Берілген сөздерді қолданып, мағынасын сақтаңыз.
-
«the finance team» тіркесіне назар аударатын it-cleft етіп қайта жазыңыз: The finance team spotted the error, not the auditors.
-
«It wasn't until» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: I only noticed the scratch on the car when I got home.
-
«What surprised me» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: I was surprised by how friendly everyone was.
-
«What happened was» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: The server crashed in the middle of the update.
-
«What she did» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: She called the manager directly.
-
«All» сөзінен бастап қайта жазыңыз: I only asked whether the price included breakfast!
-
Ресми хат үшін «The reason… is that…» құрылымымен қайта жазыңыз: I am writing because the invoice contains two errors.
-
Аударылған wh-cleft етіп қайта жазыңыз: Teamwork made this project a success.
B. Мағына
Жағдайды оқып, жақсырақ сөйлемді таңдаңыз.
-
Бен кофе машинасын Кейт сындырды деп ойлайды. Сіз оны Томның сындырғанын білесіз. Қай жауап оны түзетеді?it-cleft: басқа адам емес, дәл осы адам
-
Сөйлеуші негізгі ойға біртіндеп жақындап, оны соңында айтқысы келеді. Қай сөйлем осылай істейді?wh-cleft: алдымен белгілі ой, соңында жаңа ақпарат
-
Біреу: "What did the council do about the budget cuts?" деп сұрайды. Қай жауап сұраққа сәйкес келеді?сұрақ әрекет туралы: What… did was + негізгі түрі
-
Жиналысқа келмегені үшін жазылған ресми кешірім хат. Қайсысы жақсырақ?мұқият жазбада the reason… is that таңдалады
-
Қай сөйлем cleft («It was… that» бөлігін алып тастасаңыз, толық сөйлем қалады)?it + be + сын есім + that cleft емес
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір грамматикалық қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
It were the two youngest players who scored the goals in yesterday's final against the league champions.
-
It's the neighbours upstairs who is responsible for the noise, not the people in the flat next door.
-
The thing what annoys me most about open-plan offices is the constant noise from phone calls.
-
All what we need to finish the project on time is two more developers and a little luck.
-
What I don't understand is why nobody told us about the changes before the contract was signed.
D. Мәтін ішінде
Жиналыс жазбаларын оқыңыз. Нөмірленген сөйлемдерді берілген сөздерді қолданып, cleft sentence етіп қайта жазыңыз.
The board asked who was responsible for the six-week delay. (19) The supplier's late delivery caused the delay, not our team. Looking ahead, (20) we need a second supplier for the key components. The problems started last spring, when (21) the factory flooded and production stopped for three weeks. (22) We only realised how fragile our supply chain was after the flood. The board also asked why the budget had increased. (23) It increased because shipping costs doubled. Finally, (24) the client values reliability above everything else, so we must not let this happen again.
-
(19) сөйлемін it-cleft етіп қайта жазыңыз.
-
(20) бөлігін «what» сөзінен бастап қайта жазыңыз.
-
(21) бөлігін «what happened was» тіркесінен бастап қайта жазыңыз.
-
(22) сөйлемін «It was only» тіркесінен бастап қайта жазыңыз.
-
(23) сөйлемін «The reason… is / was that…» құрылымымен қайта жазыңыз.
-
(24) бөлігін аударылған wh-cleft етіп қайта жазыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Әріптесіңіз ұжымдық сапарды тоқтатуды сіз ұсындыңыз деп ойлайды. Оны түзететін 2–3 сөйлем жазыңыз. Бір it-cleft және бір wh-cleft қолданыңыз.
-
Көзқарасыңызды өзгерткен бір нәрсе туралы қысқа баяндаманың басын жазыңыз (2–3 сөйлем). What surprised me most was… және The reason… is that… қолданыңыз.
-
Қонақүйге екі сөйлемнен тұратын шағым жазыңыз. All I… және The last thing I needed… қолданыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
C1-02 Inversion қазақша: Only then did I, Not until, So… that, Here comes the bus «Not until» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: I didn't understand the problem until I read the letter.
-
C1-01 Inversion қазақша: Never have I…, No sooner had I… Инверсия деген не? «Little» сөзінен бастап қайта жазыңыз: We had no idea that the company was about to close.
-
B2-20 Noun clauses қазақша: that, whether, what. «-ғанын білемін», «ма, жоқ па, білмеймін» Ресми хат. Қай сөйлемде ашық сұрақ үшін дұрыс байланыстырушы сөз қолданылған?иә / жоқ сұрағы үшін decide + whether
Жауаптар
A. Құрылым
- It was the finance team that spotted the error, not the auditors. / It was the finance team who spotted the error, not the auditors.
- It wasn't until I got home that I noticed the scratch on the car.
- What surprised me was how friendly everyone was.
- What happened was that the server crashed in the middle of the update. / What happened was the server crashed in the middle of the update.
- What she did was call the manager directly. / What she did was to call the manager directly.
- All I did was ask whether the price included breakfast! / All I asked was whether the price included breakfast!
- The reason I am writing is that the invoice contains two errors. / The reason why I am writing is that the invoice contains two errors.
- Teamwork is what made this project a success. / Teamwork was what made this project a success.
B. Мағына
- It was Tom who broke the coffee machine, not Kate.
- What we really need is a completely new approach.
- What the council did was close the library.
- The reason I missed the meeting is that my train was cancelled.
- It was in Lisbon that the two founders first met.
C. Қатені табыңыз
- It was the two youngest players who scored the goals in yesterday's final against the league champions.
- It's the neighbours upstairs who are responsible for the noise, not the people in the flat next door.
- The thing that annoys me most about open-plan offices is the constant noise from phone calls. / What annoys me most about open-plan offices is the constant noise from phone calls.
- All we need to finish the project on time is two more developers and a little luck. / All that we need to finish the project on time is two more developers and a little luck.
- ✓ What I don't understand is why nobody told us about the changes before the contract was signed.
D. Мәтін ішінде
- It was the supplier's late delivery that caused the delay, not our team.
- what we need is a second supplier for the key components.
- what happened was that the factory flooded and production stopped for three weeks.
- It was only after the flood that we realised how fragile our supply chain was.
- The reason it increased is that shipping costs doubled. / The reason the budget increased was that shipping costs had doubled.
- reliability is what the client values above everything else, so we must not let this happen again.
E. Сіздің кезегіңіз
- It wasn't me who suggested cancelling the trip; it was Marta. What I actually said was that we should move it to June.
- What surprised me most about living abroad was how quickly I stopped missing home. The reason I'm telling you this is that many of you will soon move away for work.
- All I asked for was a quiet room away from the lift. The last thing I needed after a twelve-hour flight was a room next to a building site.
F. Аралас қайталау
- Not until I read the letter did I understand the problem.
- Little did we know that the company was about to close. / Little did we realise that the company was about to close.
- We have not yet decided whether the event will go ahead.
