Ағылшын тіліндегі тыныс белгілері: comma splice, үтір, нүктелі үтір, қос нүкте, апостроф
Punctuation for Complex Sentences
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз сөйлемнің шекарасын дұрыс белгілей аласыз, үтірді, нүктелі үтірді, қос нүктені, сызықша мен жақшаны сенімді қолданасыз, апострофты дұрыс қоясыз және тырнақшаларда британдық не американдық стильді ұстана аласыз.
Негізгі идея
Сөйлегенде ойдың қай жерде басталып, қай жерде біткенін дауысыңыз көрсетеді: кідіресіз, үніңіз көтеріліп-төмендейді. Жазуда бұл жұмысты тыныс белгілері атқарады. Олар оқырманға сөйлемнің қалай құрылғанын көрсетеді.
Сөйлемді пойызбен саяхат деп елестетіңіз. Нүкте (full stop) — соңғы станция: пойыз тоқтайды, бәрі түседі. Үтір (comma) — жол ортасындағы қысқа баяулау. Нүктелі үтір (semicolon) бір-біріне тиесілі екі толық вагонды тіркейді. Қос нүкте (colon) — «келесі аялдама:» деген хабарландыру: уәде етілген нәрсе енді келеді. Сызықшалар (dashes) мен жақшалар (brackets) — негізгі жолдан бөлініп, қайта қосылатын қысқа айналма жол.
B2 деңгейіндегі басты қағида: тыныс белгісі тыныс алуға емес, грамматикаға бағынады. Екі толық сөйлемді тек үтірмен жалғай алмайсыз, сондай-ақ бастауыш пен оның етістігінің арасына жалғыз үтір қоя алмайсыз, бастауыш қаншалықты ұзын болса да, сөйлегенде қай жерде кідірсеңіз де.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінің тыныс белгілері ағылшыншаға көп жағынан ұқсас: сөйлем нүктемен бітеді, бағыныңқы алда тұрса, одан кейін үтір қоямыз («Біз келгенде, дүкен жабық еді»), жалпылауыш сөзден кейін тізбектің алдына қос нүкте қоямыз. Бірақ үш маңызды айырмашылық бар. Біріншіден, қазақша жалғаулықсыз салалас құрмалас сөйлемде екі толық сөйлем жай үтірмен жалғана береді: «Пойыз кешікті, біз жиналысқа үлгермедік». Ағылшыншада бұл қате — comma splice: нүкте, нүктелі үтір немесе үтір + and / but / so керек. «Алайда», «сондықтан» сөздерінің алдындағы үтір де ағылшыншада however, therefore алдында жарамайды. Екіншіден, қазақша бастауыш пен зат есім баяндауыштың арасына сызықша қоямыз («Әкем — дәрігер»), ал ағылшыншада оның орнында is етістігі тұрады. Үшіншіден, қазақша тырнақша «…», ал ағылшыншада "…" немесе '…'. Апостроф қазақ кириллицасында жоқ, сондықтан its / it's айырмашылығын жаттау керек.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Батарея отырып қалды, ешкімге хабарласа алмадым. | екі толық сөйлем | The battery was dead. I couldn't call anyone. / The battery was dead, so I couldn't call anyone. |
| Ерте брондадық, алайда қонақүйде орын болмады. | алайда = however | We booked early; however, the hotel was still full. |
| Біз келгенде, дүкен жабық еді. | алдыңғы бағыныңқыдан кейін үтір (бірдей) | When we arrived, the shop was closed. |
| Жаңа басшы — бұрынғы мұғалім. | сызықша = is | The new manager is a former teacher. |
| Ол «Сегізге дейін барамын» деді. | тырнақша | She said, "I'll be there by eight." |
Құрылым
Сөйлем шекаралары (мұнда толық сөйлем = өз бастауышы мен етістігі бар, жеке тұра алатын бөлік)
| Үлгі | Дұрыс па? | Мысал |
|---|---|---|
| Сөйлем. Сөйлем. | ✅ | The train was late. We missed the meeting. |
| Сөйлем; сөйлем. | ✅ | The train was late; we missed the meeting. |
| Сөйлем, and / but / or / so / yet + сөйлем. | ✅ | The train was late, so we missed the meeting. |
| Сөйлем; however, сөйлем. | ✅ | The train was late; however, we arrived on time. |
| Сөйлем, сөйлем. (comma splice) | ❌ | The train was late, we missed the meeting. |
| Сөйлем сөйлем. (run-on sentence) | ❌ | The train was late we missed the meeting. |
Үтір: қою керек пе, жоқ па?
| Үтір қойыңыз… | Мысал |
|---|---|
| алда тұрған бағыныңқыдан не ұзын кіріспе тіркестен кейін | When we arrived, the shop was closed. |
| анықтамайтын бағыныңқының екі жағына (B2-08) | My sister, who lives in Leeds, is a nurse. |
| тізбектегі сөздердің арасына | eggs, flour, sugar(,) and butter |
| however сияқты байланыстырғыштан кейін не екі жағына | However, the results were clear. |
| бастауыш пен етістіктің арасына жалғыз үтір қоймаңыз | ~~The man who called yesterday, is here.~~ |
| анықтайтын бағыныңқының екі жағына қоймаңыз | ~~Students, who miss three classes, fail.~~ (тек сол студенттерді меңзесеңіз) |
Басқа белгілер
| Белгі | Негізгі қызметі | Мысал |
|---|---|---|
| ; нүктелі үтір | мағынасы жақын екі сөйлемді жалғайды; іштерінде үтір бар тізбек мүшелерін бөледі | Some agreed; others didn't. |
| : қос нүкте | толық сөйлемнен кейін түсіндірмені, тізбекті не дәйексөзді енгізеді | We need three things: time, money and patience. |
| – немесе — сызықша | сөйлемді бөлу (қос сызықша) не әсерлі қосымша (жалғыз) | The results – all of them – were wrong. |
| ( ) жақша | тынышырақ қосымша ақпарат | The report (published in May) was ignored. |
| ' апостроф | қысқарған түр не тәуелдік | it's = it is; the company's profits |
| " " немесе ' ' тырнақша | төл сөз, дәйексөз | She said, "I'll be late." |
Қолданылуы
1Нүкте ме, үтір ме? Comma splice пен run-on сөйлемнен сақтану
Екі толық сөйлемге мықты шекара керек: нүкте, нүктелі үтір немесе үтір + and / but / or / so / yet. however, therefore және otherwise сияқты байланыстырғыштар жалғаулық емес, сондықтан олар екінші сөйлемді бастаса, алдына нүкте не нүктелі үтір қойылады. (Сөйлемнің ортасында however жай ғана екі үтірдің арасында тұрады: The results, however, were disappointing.) (Жазушылар көркем әдебиетте не чат хабарламаларында comma splice-ты әдейі қолдана береді, бірақ ресми жазбада және емтиханда бұл қате саналады.)
2Үтірдің негізгі ережелері
Алда тұрған бағыныңқыдан не ұзын кіріспе тіркестен кейін, анықтамайтын ақпараттың екі жағына, тізбек мүшелерінің арасына және байланыстырғыштардың екі жағына үтір қойыңыз. Oxford comma (тізбектегі соңғы and алдындағы үтір) АҚШ-тың көп стиль нұсқаулықтарында қалыпты (бірақ АҚШ жаңалық стилінде емес), ал британ стилінде міндетті емес; шатасудың алдын алатын болса, оны қойыңыз. Бастауыш өте ұзын болса да, оны етістіктен жалғыз үтірмен ешқашан бөлмеңіз. (Қосымша ақпараттың екі жағындағы қос үтір дұрыс: My sister, who lives in Leeds, is a nurse.)
3Нүктелі үтір және қос нүкте
Нүктелі үтір мағынасы жақын, салмағы тең екі толық сөйлемді жалғайды. Сондай-ақ іштерінде үтір бар ұзын тізбек мүшелерін бөледі. Қос нүкте толық сөйлемнен кейін келеді және алдағы түсіндірмені, тізбекті не дәйексөзді нұсқайды. Мәтінде қос нүктені тікелей етістіктен не предлогтан кейін қоймаңыз.
4Сөйлемді бөлу үшін сызықша мен жақша
Қос сызықша не жақша сөйлемнің ортасына қосымша ақпарат енгізеді. Сызықша әсерлірек әрі сәл бейресми; жақша тынышырақ. Жалғыз сызықша сөйлемнің соңына әсерлі түйін қоса алады. Британ стилінде көбіне екі жағында бос орны бар қысқа сызықша ( – ), ал американ стилінде бос орынсыз ұзын сызықша (—) қолданылады. Бір стильді таңдап, соны сақтаңыз.
5Апостроф
Апостроф қысқарған түрді не тәуелдікті көрсетеді. Ол көпше түр жасау үшін қолданылмайды: зат есімдерде де, сандарда да, онжылдықтарда да, қысқартуларда да. (Кейбір стиль нұсқаулықтары жеке әріптердің көпше түріне рұқсат береді: Mind your p's and q's.)
6Тырнақша: британ және американ стилі
Американ стилі қос тырнақшаны қолданады және үтір мен нүктені тырнақшаның ішіне қояды. Британ баспалары көбіне жалқы тырнақшаны қолданады және үтір не нүктені тек дәйексөзге тиесілі болса ғана ішке қояды. Екеуі де дәйексөз ішіндегі дәйексөз үшін екінші түрін қолданады. Екі стиль де дұрыс; бір мәтінде бір стильді сақтаңыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Жалғаулықсыз салалас сөйлем → comma splice. Қазақшада «Атам мен әжем ауылда тұрады, олардың үлкен бағы бар» деген сөйлем мүлдем дұрыс. Ағылшыншаға дәл солай көшірсек, екі толық сөйлем тек үтірмен жалғанып қалады. Ағылшыншада нүкте, нүктелі үтір немесе үтір + жалғаулық керек.
2. «…, сондықтан …» → , therefore. Қазақшада «сондықтан», «алайда», «дегенмен» сөздерінің алдына үтір қоя береміз. Ағылшынның therefore, however, otherwise сөздері жалғаулық емес, сондықтан екінші сөйлемді бастаса, алдына нүкте не нүктелі үтір керек.
3. «Әкем — инженер» → My father – an engineer. Қазақшада сызықша бастауыш пен зат есім баяндауыштың арасындағы көпір. Ағылшыншада бұл көпір — is / are етістігі, сызықша оны алмастыра алмайды.
4. «…» тырнақшасы. Қазақ мәтінінде үйреншікті «…» тырнақшасын ағылшын мәтініне де қоя салу оңай. Ағылшыншада тек "…" (US, сондай-ақ UK) немесе '…' (UK) қолданылады.
Шатастырмаңыз
Анықтайтын және анықтамайтын бағыныңқыдағы үтір — Үтір мағынаны өзгертеді. Үтірсіз бағыныңқы қайсылары екенін айтады; үтірмен барлығы туралы қосымша ақпарат береді. B2-08 қараңыз.
Нүктелі үтір және қос нүкте — Нүктелі үтір тең, байланысты екі ойды жалғайды. Қос нүкте алға нұсқайды: екінші бөлік біріншісінде уәде етілген нәрсені түсіндіреді не тізбектейді.
its және it's — Its — his сияқты тәуелдік есімдік (A1-08 қараңыз). It's әрдайым it is не it has дегенді білдіреді.
Жазылуы мен айтылуы
- Анықтамайтын бағыныңқының екі жағындағы үтір дауысқа сәйкес келеді: қысқа кідіріс және қосымша ақпарат төменірек, тынышырақ үнмен айтылады. Анықтайтын бағыныңқыда кідіріс жоқ.
- Дефис (-) сөздерді біріктіреді: a well-known writer. Сызықша (– немесе —) сөйлемнің бөліктерін ажыратады. Дефисті сызықшаның орнына қолданбаңыз.
- -s әрпімен аяқталатын есімдердің тәуелдік түрі: James's car та, James' car та қабылданады; James's бір буын артық айтылады: /ˈdʒeɪmzɪz/. Бір стильді таңдап, соны сақтаңыз.
- Тәуелдік 's пен көпше -s көбіне бірдей естіледі: the apples мен the apple's айтылуы бір. Сондықтан айырмашылықты құлақпен емес, грамматикамен анықтаңыз.
- Қос нүктеден кейін британ стилі әдетте кіші әріппен жалғастырады (егер одан кейін есім не толық дәйексөз келмесе); американ стилі толық сөйлем келсе, көбіне бас әріп қолданады.
Алтын ереже
Тыныс белгісін тыныс алуға қарап емес, грамматикаға қарап қойыңыз: екі толық сөйлемге мықты шекара керек: нүкте, нүктелі үтір немесе үтір + and / but / so сияқты жалғаулық. Бастауыш пен оның етістігінің арасына жалғыз үтір қоймаңыз, көпше түр жасау үшін апостроф қолданбаңыз. Қазақшадағы «…, …» салалас сөйлем мен «Әкем — дәрігер» сызықшасын ағылшыншаға көшірмеңіз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Нұсқау бойынша тыныс белгісін қойыңыз не сөйлемді қайта жазыңыз.
-
Бір үтір қойыңыз: When the alarm went off everyone ran outside.
-
Екі үтір қойыңыз: My father who is 70 still goes running every day.
-
Тәуелдік түрін жазыңыз: the toys of my two sons
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The company lost … biggest client.
-
Нүктелі үтір және «however» арқылы біріктіріңіз: The hotel was full. We found a room nearby.
-
Бір тыныс белгісін қойыңыз: There's one thing I've always wanted a dog.
B. Мағына
Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Қай сөйлем барлық жолаушының билеті болғанын білдіреді?
-
Сіз төрт адамға алғыс айтқыңыз келеді: ата-анаңызға, Аннаға және Томға. Қай нұсқа түсінікті?
-
Түсіндірмені енгізетін белгіні таңдаңыз: She had only one goal … to win.
-
Қай сөйлемде американ стиліндегі тырнақша бар?
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
I love this city, the food is amazing.
-
Everyone who attended the workshop, received a certificate.
-
She was born in the 1970's.
-
The main problems are: noise and pollution.
-
The results, however, were disappointing.
D. Мәтін ішінде
Хатты оқып, әр орынға дұрыс нұсқаны таңдаңыз.
Hi Sam,
Thanks for your message 16 it was great to hear from you. The conference was a success 17 however, the hotel was a disaster. My room had only one window 18 a tiny one above the door. The manager 19 who was very apologetic 20 gave us all a free dinner. I'll tell you more at the 21 summer party.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Қалаңыз туралы мағынасы байланысты екі сөйлем жазып, оларды нүктелі үтірмен жалғаңыз.
-
Отбасыңыздың бір мүшесі туралы анықтамайтын бағыныңқысы бар сөйлем жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B2-08 Non-defining relative clauses қазақша: үтір арқылы қосымша ақпарат I have two sisters, both ___ live abroad. …
-
B1-26 Although, Despite, However қазақша: «-са да» мен «-ғанына қарамастан» ағылшынша Дұрыс жауапты таңдаңыз: … it was raining, we went out.
-
A1-08 My, your, his, her және 's қазақша: ағылшынша тәуелдік қалай айтылады? Дұрыс жауапты таңдаңыз: a lovely town, but roads are terrible.
Жауаптар
A. Құрылым
- When the alarm went off, everyone ran outside.
- My father, who is 70, still goes running every day.
- my two sons' toys / my sons' toys
- its
- The hotel was full; however, we found a room nearby.
- There's one thing I've always wanted: a dog. / There's one thing I've always wanted – a dog. / There's one thing I've always wanted — a dog. / There's one thing I've always wanted—a dog.
B. Мағына
- The passengers, who had tickets, boarded.
- my parents, Anna, and Tom
- :
- She said, "Hello."
C. Қатені табыңыз
- I love this city. The food is amazing. / I love this city; the food is amazing. / I love this city: the food is amazing. / I love this city, and the food is amazing. / I love this city because the food is amazing.
- Everyone who attended the workshop received a certificate.
- She was born in the 1970s.
- The main problems are noise and pollution. / There are two main problems: noise and pollution.
- ✓ The results, however, were disappointing.
D. Мәтін ішінде
- ;
- ;
- :
- ,
- ,
- company's
E. Сіздің кезегіңіз
- My town is small; everyone knows everyone.
- My grandmother, who is 85, still bakes bread every week.
F. Аралас қайталау
- of whom
- Although
- It's … its
