Ауызекі сөйлеу грамматикасы қазақша: ellipsis, heads and tails, sort of, you are, be like
Spoken Grammar
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз нағыз әңгіменің грамматикасын түсініп, қолдана аласыз: басындағы түсіп қалған сөздер, «бас» пен «құйрық» (heads and tails), жалпылама сөздер, ауызекі байланыстырғыштар, қысқа жауап тіркестері, екпінді тегтер, полярлығы бірдей реакция тегтері, be like / go арқылы сөз жеткізу және соңындағы though.
Негізгі идея
Жазбаша грамматика парақпен оңаша қалған оқырманға арналған. Ауызекі грамматика бір сәтте бірге тұрған, бір нәрсені көріп тұрған және бір-бірінің сөзін бөле алатын екі адамға арналған.
Сөйлеушілердің ортақ нәрсесі көп болғандықтан, олар анық нәрсені айтпай қалдырады (Coffee?), алдымен тақырыпты атап, содан кейін ол туралы пікір айтады (That restaurant, it's amazing) және өз көзқарасын үнемі білдіріп отырады (well, I mean, sort of). Бұл «нашар грамматика» емес. Бұл өз ережелері бар басқа жүйе, ал еркін сөйлейтіндер бұл ережелерді жазушылар өз ережелерін қалай ұстанса, дәл солай ұстанады.
Әңгімені доп лақтыру ойыны деп елестетіңіз. Доп дұрыс жылдамдықпен келуі әрі оңай ұсталуы керек. Ауызекі грамматика жұмсартады, алдын ала хабарлайды және тексереді, сонда екінші адам хабарды қағып алып, қайта лақтыра алады. Тек толық жазбаша сөйлемдермен сөйлейтін оқушы дауыстап хат оқып тұрған адам сияқты естіледі.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: ауызекі қазақ тілі де дәл осылай жұмыс істейді. Бастауышты түсіріп тастау бізге өте таныс («Кофе?», «Көрдім ғой»), тақырыпты алдымен атау да табиғи («Әлгі жаңа кафе, барып көрдің бе?»). Жалпылама тілдің де өз құралдары бар: -лар / -лер жуықтықты береді («сағат жетілерде» = seven-ish), тағы басқа, сияқты — and stuff, sort of. Ауызекі байланыстырғыштардың да баламасы бар: жә = anyway, шынында = actually, ал «Ұзақ жиналыс болды.» «Айтпа!» — дәл Tell me about it! Әңгімеде біреудің сөзін дейді арқылы осы шақпен жеткізу («Сосын ол: „Төлемеймін“, — дейді») ағылшынның So he goes… тіркесіне ұқсайды. Бірақ екі маңызды айырмашылық бар. Біріншіден, қазақшада бастауышпен бірге «бол» етістігі де болмайды («Суық»), ал ағылшынша it түсіп қалса, is те бірге түседі: Freezing! не It's freezing!, бірақ Is freezing емес. Екіншіден, қазақтың сұраулы ә? шылауы өзгермейді, ал ағылшынның тегтері сөйлемнің көмекші етістігі мен есімдігін қайталайды. Оның үстіне бізде «ол» сөзі жынысты көрсетпейді, ал ағылшынша «бас» не «құйрықпен» келетін есімдік (he / she) соған сәйкес болуы керек.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Кофе? | бәрі түсіп қалған | Coffee? |
| Әлгі бұрыштағы жаңа кафе, барып көрдің бе? | «бас»: тақырып алдымен | That new café on the corner, have you been there yet? |
| Сағат жетілерде келші. | жуықтық | Come round at seven-ish. |
| Жұмыс туралы, тағы басқа нәрселер туралы сөйлестік. | тізімді жалпылама аяқтау | We just chatted about work and stuff. |
| Жә, демалысың қалай өтті? | тақырыпты ауыстыру | Anyway, how was your weekend? |
| «Алыс па?» «Шынында, бар болғаны бес минуттық жер.» | күтілгенді түзету | "Is it far?" "Actually, it's only five minutes away." |
| «Ұзақ жиналыс болды.» «Айтпа!» | тәжірибеден келісу | "It was a long meeting." "Tell me about it!" |
| Кетіп барасың ғой, ә? | реакция, таңдану | So you're leaving, are you? |
| Сосын ол: «Мен оған ақша төлемеймін», — дейді. | әңгімедегі сөз жеткізу | So he goes, "I'm not paying for that." |
Құрылым
Ауызекі грамматиканың негізгі белгілері
| Белгі | Не болады | Мысал |
|---|---|---|
| Жағдайға байланысты эллипсис | басындағы бастауыш / көмекші етістік / it / there түсіп қалады | Seen it? Sounds good. |
| «Бас» (head) | бағыныңқыдан бұрын келетін зат есім тіркесі, оны есімдік қайталайды | My sister, she's a pilot. |
| «Құйрық» (tail) | бағыныңқыдан кейін келетін, есімдікті қайталайтын зат есім тіркесі | She's a pilot, my sister. |
| Жалпылама тіл | жуықтау, жұмсарту, тізімді еркін аяқтау | sort of, kind of, -ish, and stuff, or something |
| Байланыстырғыштар | әңгімені ұйымдастырады, көзқарасты көрсетеді | well, anyway, I mean, you know, right, mind you, actually |
| Қысқа жауаптар | қысқа реакциялар | Fair enough. Absolutely. I suppose so. |
| Екпінді тег | полярлығы бірдей, хабарлы сөйлем тәртібі, төмендейтін интонация | You're mad, you are. |
| Реакция тегі | полярлығы бірдей, сұраулы сөйлем тәртібі, әдетте көтерілетін интонация | So you're leaving, are you? |
| Сөз жеткізу | әңгімеде be like / go біреудің сөзін енгізеді | She was like, "No way!" |
| Соңындағы though | соңына қосылған қарсы ой | It's small, though. |
Жағдайға байланысты эллипсисте не түсіп қалады
| Түсіп қалады | Толық түрі | Ауызекі түрі |
|---|---|---|
| I | I don't know. | Don't know. |
| It / that + be | It's a good idea. | Good idea. |
| Көмекші етістік + you | Have you finished? | Finished? |
| Көмекші етістік + you | Do you want some? | Want some? |
| Is there / are there | Is there any milk left? | Any milk left? |
| Артикль (өте бейресми) | The car's outside. | Car's outside. |
Тек сөйлемнің басындағы сөздер ғана түседі, онда да тыңдаушы оларды жағдайдан біле алса ғана.
Қолданылуы
1Жағдайға байланысты эллипсис
Жағдай түсіп қалған сөздерді анық етсе, сөйлеушілер оларды сөйлемнің басынан түсіріп тастайды — әдетте бастауыш есімдікті, көмекші етістікті, it не there сөзін. Бұл C1-10 сабағындағы эллипсис ережелерін кеңейтеді: онда түсіп қалған сөздер мәтінде бұрын айтылған.
2«Бас» пен «құйрық»
«Бас» тақырыпты алдыға қояды, сонда тыңдаушы не туралы айтып жатқаныңызды біледі; содан кейін оны есімдік қайталайды. «Құйрық» зат есім тіркесін соңына қосып, кім не не туралы екенін анықтайды не пікірді күшейтеді. «Құйрық» әсіресе баға беретін сөйлемдерде жиі кездеседі.
3Жалпылама тіл
Сөйлеушілер көбіне дәлдіктен әдейі қашады: достық естілу үшін, ұсақ-түйекке тым қадалып тұрғандай көрінбеу үшін не нақты деталь маңызды болмағандықтан. -ish уақытқа, сандарға, түстерге және сын есімдерге жалғана алады. And stuff, and things және or something заттар не істер тізімін аяқтайды.
4Сөйлеудегі байланыстырғыштар
Ауызекі байланыстырғыштар әңгімені басқарады: бастайды, тақырыпты ауыстырады, түзетеді, ортақ білімді тексереді, қарсы ой қосады. Олар әдетте бағыныңқының басында тұрады және сөздіктегі мағынасы аз болғанымен, әлеуметтік мағынасы көп.
5Қысқа жауаптар мен жұмсартқыштар
Тыңдаушылар әңгімені қадағалап, келісіп не қабылдап отырғанын қысқа тұрақты жауаптармен көрсетеді. Олардың көбі келісуді не келіспеуді жұмсартады. "Are you?" сияқты қарсы сұрақтар да осында жатады (A2-32).
6Екпін үшін тегтер
Сұраулы тегтерден (B1-15) айырмашылығы, екпінді тег бірдей полярлықты сақтайды, хабарлы сөйлем тәртібін (есімдік + көмекші етістік) қолданады және ештеңе сұрамайды. Ол пікірді күшейтеді. Бейресми әрі негізінен британдық; есімдіктің орнына толық зат есім келуі мүмкін.
7Реакция мен таңдануға арналған полярлығы бірдей тегтер
Болымды сөйлемге сұраулы тәртіптегі болымды тег те жалғануы мүмкін, әдетте көтерілетін интонациямен. Ол ақпаратты тексермейді; жаңа ғана білген не байқаған нәрсеге реакция білдіреді — қызығушылық, таңдану не қатқыл үнмен ашу не қарсылық. Сөйлем көбіне So не Oh сөзімен басталады. Бұл үлгі дерлік тек болымды сөйлемдермен қолданылады.
8Сөз жеткізу және соңындағы though
Әңгіме айтқанда сөйлеушілер біреудің сөзін не реакциясын say орнына көбіне be like не go арқылы енгізеді. Be like сөзді, ойды не көзқарасты жеткізе алады; өте бейресми әрі жастар арасында жиі. Go өткен оқиға туралы әңгімеде де жиі осы шақта тұрады, бұл әңгімені тірі етеді — қазақтың «… дейді» деп осы шақпен жеткізетініне ұқсас. Бағыныңқының соңындағы though жаңа ғана айтылған ойға қарсы ойды қосады, соңына қойылған but сияқты; ол сөйлеуде although сөзінен әлдеқайда жиі. Үшеуін де ресми жазбаға кіргізбеңіз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Тағы жаңбыр жауып тұр» → it жоқ, is қалады. Қазақшада ауа райы мен жағдай туралы сөйлемдерде «it» сияқты бос бастауыш жоқ: «Тағы жаңбыр», «Өте ыстық». Сондықтан ағылшыншада it түсіп, is қалып қояды. Ауызекі ағылшын тілінде it пен is бірге түседі, не екеуі де қалады.
2. «Ол» → «бас» не «құйрықпен» есімдік сәйкес келмейді. Қазақтың «ол» сөзі жынысты көрсетпейді, сондықтан «Әжем ғой, ол әлі күнге таңертең жүзуге барады» деп айта береміз. Ағылшынша «бас» не «құйрықты» қайталайтын есімдік соның жынысына сәйкес болуы керек: әже → she, аға → he.
3. «… ә?» → yes? / no? тегі. Қазақтың «ә?» шылауы кез келген сөйлемге өзгермей жалғана береді: «Жексенбіде матчқа келесің ғой, ә?» Сондықтан ағылшыншада да yes? не no? жалғап қоямыз. Әдеттегі ағылшын тегі сөйлемнің көмекші етістігі мен есімдігін қайталайды.
4. «Жарайды, түсінікті» → Fair enough, жаман хабарға. Қазақша біреу жаман хабар айтқанда да «Жарайды, түсінікті» деп жауап бере береміз. Ағылшынның Fair enough тіркесі тек себепті қабылдайды: «жөн екен, келістім». Жаман хабарға жанашырлық білдіріңіз.
Шатастырмаңыз
сұраулы тег, екпінді тег және реакция тегі — Сұраулы тег полярлықты өзгертеді және тексереді; екпінді тег полярлықты сақтайды, хабарлы сөйлем тәртібін қолданады және пікір білдіреді; реакция тегі полярлықты сақтайды, сұраулы сөйлем тәртібін қолданады және реакция білдіреді. B1-15 қараңыз.
жағдайға байланысты эллипсис және мәтіндік эллипсис — Мәтіндік эллипсис бұрын айтылған сөздерді түсіреді (C1-10); жағдайға байланысты эллипсис жағдайдан анық сөздерді түсіреді.
actually және at the moment — Actually біреудің ойына қарама-қарсылықты білдіреді; ол уақыт сөзі емес.
Жазылуы мен айтылуы
- «Бас» өз интонациясымен айтылады, одан кейін қысқа кідіріс болады: That house (кідіріс) it's huge.
- «Құйрық» жылдам әрі төмен дауыспен, кейін еске түскендей айтылады: He's lovely, your brother.
- Екпінді тегтерде дауыс төмендейді; реакция тегтерінде әдетте көтеріледі. Қазақтың «ә?» шылауындағыдай, реакция тегінің соңында дауыс көтеріледі.
- Байланыстырғыштар жиі қысқарып айтылады: you know /jəˈnəʊ/ (UK), /jəˈnoʊ/ (US); kind of /ˈkaɪndə/; sort of /ˈsɔːtə/ (UK), /ˈsɔːrdə/ (US). T-01 қараңыз. sort of сөзіндегі /ɔː/ ұзын, ерін домалақ.
- Жазылған диалогта «бас» не «құйрықты» үтірмен бөліңіз: Lovely people, the neighbours.
Алтын ереже
Әңгімеде әр сөзді емес, тыңдаушыға керегін айтыңыз: жағдайдан анық нәрсені түсіріп тастаңыз, тақырыпты алдын ала атаңыз және қарым-қатынасты басқару үшін well, I mean, sort of сияқты шағын сөздерді қолданыңыз. Бұл белгілерді сөйлеу мен бейресми хабарламаларға қалдырыңыз. Есте сақтаңыз: it түссе, is те бірге түседі; ал «бас» пен «құйрықтағы» есімдік he / she сәйкес болуы керек.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді берілген белгіні қолданып, табиғи ауызекі ағылшын тілінде қайта жазыңыз.
-
Жағдайға байланысты эллипсис: Have you seen my keys anywhere?
-
Пікіріңізді күшейту үшін «құйрық»: Your sister is very funny.
-
«Бас»: Have you tried the new gym on Park Road?
-
Пікіріңізді күшейту үшін екпінді тег: He's clever.
-
Жаңа ғана естіген хабарға «So» және полярлығы бірдей тег арқылы реакция: You've bought a new car.
-
Екінші сөйлемде соңындағы «though»: The hotel was lovely. But it was a long way from the beach.
B. Мағына
Жағдайды оқып, оған ең жақсы сай келетін жауапты не сөйлемді таңдаңыз.
-
Әріптесіңіз: "I can't come tonight — I've got a deadline." дейді. Сіз оның себебін қабылдайсыз. Қай жауап келеді?Fair enough себепті қабылдайды; Tell me about it = тәжірибеден шыққан қатты келісу
-
Жұмыстағы бір мәселе туралы айтып болдыңыз, енді жаңа тақырыпқа көшкіңіз келеді. Қайсысы келеді?anyway тақырыпты ауыстырады не жабады
-
Құрбыңыз: "You must be exhausted after that flight." дейді. Сіз өзіңізді жақсы сезінесіз, бұл ол күткендей емес. Қай жауап келеді?actually күтілгенді түзетеді
-
Жасөспірім ұлыңыз бөлмесін жинағанын айтады. Сіз таңданып, сәл кекесінмен айтасыз. Қайсысы келеді?полярлығы бірдей, сұраулы тәртіп = тексеру емес, реакция
-
Сұрақ қоюды емес, досыңыз туралы пікіріңізді күшейтуді қалайсыз. Қайсысы келеді?екпінді тег: полярлығы бірдей, хабарлы сөйлем тәртібі
-
Академиялық эссенің қорытындысы. Қайсысы келеді?эллипсис пен жалпылама тіл сөйлеуге тән
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Is a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
-
He's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
-
Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
-
Have finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
-
Has gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Мәтін ішінде
Бұл әңгіме жазбаша мәтін сияқты естіледі. Нөмірленген бөліктерді нұсқау бойынша табиғи ауызекі тілде қайта жазыңыз.
Mia: (18) Is there any coffee left?
Sam: No, I'm afraid not. There's some tea. (19) But it's the herbal kind.
Mia: Oh well. (20) It sounds like a tea day, then. Oh, and (21) the new manager is really nice.
Sam: Yes, she's lovely. (22) She is a little shy, I think. In the meeting yesterday, (23) she said, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed.
Mia: Ha! By the way, (24) did you say that the machine is broken again?
Sam: Yes, again. Right, I'd better get back to my desk. (25) I will see you at the meeting at about three.
-
(18) сұрағын жағдайға байланысты эллипсис арқылы бейресми етіңіз.
-
(19) сөйлемін соңындағы «though» арқылы қайта жазыңыз.
-
(20) сөйлемін бастауышты түсіріп, бейресми етіңіз.
-
(21) сөйлемін «құйрық» арқылы қайта жазыңыз.
-
(22) сөйлеміндегі «a little» тіркесін ауызекі жалпылама сөзбен алмастырыңыз.
-
(23) бөлігін «go» не «be like» арқылы жанды әңгіме етіп айтып беріңіз.
-
(24) сұрағын «So» және полярлығы бірдей тег арқылы хабарға реакция етіп қайта жазыңыз.
-
(25) сөйлемін бейресми етіңіз: бастауышты түсіріп, «-ish» қолданыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Досыңыз: "I'm moving to Canada next month!" дейді. 2–3 ауызекі сөйлеммен жауап беріңіз. Қарсы сұрақты не реакция тегін, бір қысқа жауап тіркесін және I mean не well сияқты бір байланыстырғышты қолданыңыз.
-
Досыңызға өткен демалыс туралы 2–3 ауызекі сөйлеммен айтып беріңіз. Бір «құйрықты», бір жалпылама сөзді (-ish, sort of, and stuff) және соңындағы though сөзін қолданыңыз.
-
Күлкілі бір оқиғаның қысқа сәтін 2–3 ауызекі сөйлеммен айтып беріңіз. «Бас», кемінде бір рет be like не go және негізгі ойға оралу үшін anyway қолданыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
C1-10 Ellipsis және substitution қазақша: I think so, I hope not, I'd love to, but John did Жауапты алмастыру арқылы қысқартыңыз: "Are you coming to the party?" "I hope that I'm coming to the party."
-
B1-15 Question Tags қазақша: «…, isn't it?» — ағылшынша «солай емес пе?» Сұраулы тег арқылы ұсыныс етіп қайта жазыңыз: Let's start.
Жауаптар
A. Құрылым
- Seen my keys anywhere?
- She's very funny, your sister.
- The new gym on Park Road, have you tried it?
- He's clever, he is.
- So you've bought a new car, have you?
- The hotel was lovely. It was a long way from the beach, though.
B. Мағына
- Fair enough, maybe next time.
- Anyway, what time does the film start tonight?
- Actually, I feel fine. I slept the whole way.
- So you've finally tidied your room, have you?
- Honestly, you're an absolute genius, you are.
- This appears to be a sensible proposal.
C. Қатені табыңыз
- It's a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you. / Shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
- She's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
- ✓ Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
- Have you finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes. / Finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
- Has he gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend. / Gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Мәтін ішінде
- Any coffee left?
- It's the herbal kind, though.
- Sounds like a tea day, then.
- She's really nice, the new manager.
- She's kind of shy, I think. / She's sort of shy, I think.
- she goes, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed / she was like, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed
- So the machine's broken again, is it?
- See you at the meeting at three-ish. / See you at the meeting at threeish.
E. Сіздің кезегіңіз
- Oh, are you? Wow, good for you! I mean, I'll miss you, but it sounds amazing.
- It was brilliant, that party. We just danced and chatted and stuff till one-ish. The music was a bit loud, though.
- My neighbour, she knocks on my door at midnight, and she's like, "Have you seen my cat?" We search the whole building. Anyway, the cat was asleep on her own sofa the whole time.
F. Аралас қайталау
- I hope so.
- Let's start, shall we?
