Participle clauses қазақша: Feeling tired, After leaving және көсемшелер
Participle Clauses: Feeling Tired, After Leaving
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз мезгіл мен себеп бағыныңқыларын есімше арқылы қысқарта аласыз (Feeling tired, …, While waiting, …, After leaving, …, When asked, …, Having finished, …) және жасырын бастауыштың дұрыс екеніне көз жеткізе аласыз.
Негізгі идея
Толық мезгіл не себеп бағыныңқысында жалғаулық, бастауыш және етістік бар: Because she felt tired, she went to bed. Екі бөлікте бастауыш бірдей болса, ағылшын тілі бірінші бөлікті ықшамдай алады: Feeling tired, she went to bed.
Есімшелі оралымды вакуумға оралған бағыныңқы деп елестетіңіз. Одан бастауыш пен шақ (кейде жалғаулық та) алынып тасталады, тек есімше қалады. Оқырман оны басыңқы сөйлемге қарап «ашады»: кім шаршады? She, яғни басыңқы сөйлемнің бастауышы.
Негізгі ереже осы: есімшелі оралымның жасырын бастауышы — басыңқы сөйлемнің бастауышы. Мұны дұрыс сақтасаңыз, әңгімелерде, жаңалықтарда және сауатты жазуда жиі кездесетін ықшам, табиғи стиль шығады. Қателессеңіз, сөйлем сіз айтқыңыз келмеген нәрсені айтып қояды.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: қазақ тілінде бұл стиль өте табиғи. Біз көсемшелерді (-ып / -іп, -а / -е) және -ғанда, -ғаннан кейін, -ған соң, -ғандықтан, -мас бұрын, -ғалы бері формаларын үнемі қолданамыз: «Терезеден қарап, ол түлкіні көрді». Бұл Looking out of the window, she saw a fox сөйлеміне дәл сәйкес. Бірақ екі айырмашылық бар. Біріншіден, қазақтың «-ғанда» бағыныңқысының өз бастауышы бола алады («Әуежайға келгенімде, төлқұжатым жоқ болып шықты»), ал ағылшынның есімшелі оралымы бастауышты тек басыңқы сөйлемнен алады. Екіншіден, «сұрағанда» формасы кім сұрағанын көрсетпейді, ал ағылшыншада ырықты (asking) мен ырықсыз (asked) мағынаны ажырату керек.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Терезеден қарап, ол бақтағы түлкіні көрді. | бір мезгілде | Looking out of the window, she saw a fox in the garden. |
| Өзін нашар сезінгендіктен, Сара кештен ерте кетті. | себеп | Feeling unwell, Sara left the party early. |
| Нәтижені күтіп жүргенде, демалуға тырысыңыз. | мезгіл | While waiting for the results, try to relax. |
| Мектепті бітіргеннен кейін, ол бір жыл Австралияда болды. | кейін | After leaving school, she spent a year in Australia. |
| Есепті жазып болған соң, ол үйге кетті. | бұрын аяқталған іс | Having finished the report, he went home. |
| Кешігу туралы сұрағанда, менеджер ештеңе демеді. | ырықсыз мағына | When asked about the delay, the manager said nothing. |
Құрылым
Осы сабақтағы екі есімше
| Есімше | Формасы | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|---|
| present participle | етістік + -ing | бір мезгілде немесе себеп | Feeling tired, she went to bed. |
| perfect participle | having + үшінші форма | басыңқы әрекеттен бұрын аяқталған | Having finished the report, he left. |
Толық бағыныңқыдан есімшелі оралымға
| Толық бағыныңқы | Есімшелі оралым |
|---|---|
| As I was walking home, I met an old friend. | Walking home, I met an old friend. |
| Because he knew the city well, he took a shortcut. | Knowing the city well, he took a shortcut. |
| After she had paid the bill, she left. | Having paid the bill, she left. |
Жалғаулық + есімше
| Жалғаулық | + | Мысал |
|---|---|---|
| while / when | -ing | While waiting for the bus, I read the news. |
| after / before / since | -ing | After leaving school, she joined the army. |
| when | үшінші форма (ырықсыз мағына) | When asked, he refused to comment. |
Орны және үтір
- Басында: есімшелі оралымнан кейін үтір қойылады: Feeling tired, she went to bed.
- Соңында (бір мезгілде): әдетте үтір жоқ немесе жеңіл үтір: He came in carrying three cups of coffee.
Қолданылуы
1Бір мезгілдегі әрекеттер үшін -ing
-ing оралымы басыңқы әрекетпен бір мезгілде болып жатқан немесе одан сәл бұрын, жылдам бірінен соң бірі болған әрекетті сипаттайды. Ол әңгімелер мен сипаттамаларда өте жиі кездеседі. Қазақтың «-ып / -іп» көсемшесі дәл осы қызметті атқарады.
2Себеп үшін -ing
Сөйлемнің басындағы -ing оралымы көбіне себебін түсіндіреді. Мұнда being + сын есім не зат есім жиі қолданылады. Бұл қолданыс сәл ресми, жазуға көбірек тән. Қазақша мұнда «-ғандықтан» келеді.
3Жалғаулықтан кейін: while waiting, after leaving, when asked
Мезгіл мағынасы анық болуы үшін жалғаулықты сақтаңыз: while, when, after, before, since + -ing. after, before және since сөздерінен кейін -ing формасы предлогтан кейін келеді, оны B1-19 сабағында үйрендіңіз. Ырықсыз мағына үшін when + үшінші форма қолданыңыз: when asked = when he was asked.
4Бұрынырақ болған іс үшін having + үшінші форма
Бірінші әрекет басыңқы әрекеттен бұрын аяқталғанын анық көрсету үшін having + үшінші форма қолданыңыз. Ол көбіне себепті де меңзейді. After + -ing мағынасы жағынан ұқсас. Қазақтың «-ып болған соң», «-ып қойғандықтан» тіркестері осыған жақын.
5Бастауыш бірдей болу ережесі
Есімшелі оралымның жасырын бастауышы — басыңқы сөйлемнің бастауышы. Бастауыштар әртүрлі болса, оның орнына толық бағыныңқы қолданыңыз. Қазақтың «-ғанымда», «-ғанда» бағыныңқысы өз бастауышын сақтай береді, ал ағылшын есімшесі сақтамайды.
Бірнеше тұрақты тіркес ерекшелік, оларға бастауыштың сәйкес келуі шарт емес: generally speaking, judging by…, considering…. «Салбыраған» есімшелер (dangling participles) C1-07 сабағында тереңірек қарастырылады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «-ғанда» өз бастауышымен → салбыраған есімше. Қазақша «Автобустан түсіп келе жатқанымда, телефоным шалшыққа түсіп кетті» деп айта береміз: бағыныңқының бастауышы «мен», басыңқынікі «телефон». Ағылшынша -ing оралымы бастауышты басыңқы сөйлемнен алады, сондықтан телефон автобустан түсіп келе жатқан болып шығады. Бастауыштар әртүрлі болса, толық бағыныңқы қолданыңыз немесе басыңқы сөйлемнің бастауышын өзгертіңіз.
2. «Сұрағанда» → when asking. Қазақтың «сұрағанда», «шақырғанда» формасы кім сұрағанын көрсетпейді, сондықтан ырықты -ing формасы таңдалып кетеді. Әрекет бастауышқа бағытталса (одан сұрады, оны шақырды), when + үшінші форма керек.
3. «-ғаннан кейін» → after + етістіктің негізгі түрі. Қазақшада «кейін» сөзіне жалғаулы етістік тіркеседі («бітіргеннен кейін»), ал ағылшынша after сөзінің артына сөздіктегі түрі қойыла салады. after, before, since сөздерінен кейін -ing керек.
4. «-ған соң» → үшінші форма. «Есікті құлыптаған соң, Асхат ұйықтауға жатты» сөйлеміндегі «құлыптаған» ағылшынның үшінші формасына ұқсайды, сондықтан сөйлем Locked… деп басталып кетеді. Бірақ сөйлем басындағы жалғыз үшінші форма ырықсыз мағына береді. Ырықты әрі бұрынырақ болған іс үшін having + үшінші форма қолданыңыз.
Шатастырмаңыз
Есімшелі оралым және қысқартылған анықтауыш — Қысқартылған анықтауыш зат есімді сипаттап, тікелей одан кейін тұрады (B2-09). Есімшелі оралым үстеу сияқты жұмыс істеп, бүкіл әрекет туралы айтады: қашан не неге.
doing және having done — Жай -ing формасы бір мезгілді немесе жылдам бірінен соң бірін білдіреді. Having done бірінші әрекеттің екіншісінен бұрын аяқталғанын баса көрсетеді.
Сөйлем басындағы ырықсыз мағыналы оралымдар (Built in 1850, …), болымсыз оралымдар (Not knowing what to do, …), нәтиже оралымдары (…, leaving thousands without power) және with + толықтауыш + есімше C1-07 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- Сөйлемнің басындағы есімшелі оралымнан кейін үтір қойыңыз: Feeling tired, she… Қазақшадағы көсемшелі оралымнан кейінгі үтір сияқты.
- -ing жазылуы әдеттегі ережелерге бағынады: make → making, stop → stopping, lie → lying. A1-22 қараңыз.
- Есімшелі оралымның басындағы Having ешқашан қысқармайды: Having finished…
- -ing /ɪŋ/ соңындағы /ŋ/ — қазақтың ң дыбысы; соңына г қоспаңыз. having /ˈhævɪŋ/: /æ/ қазақтың ә дыбысына жақын.
- Сөйлегенде басындағы есімшелі оралым жеке топ болып, үтірде қысқа кідіріспен айтылады: Feeling tired | she went to bed. Кідірістің алдында дауыс әдетте сәл көтеріледі.
Алтын ереже
Есімшелі оралым бастауышын басыңқы сөйлемнен алады, сондықтан сол бастауыш әрекетті шынымен істейтініне көз жеткізіңіз. -ing = бір мезгілде немесе себеп; having + үшінші форма = бұрын аяқталған; when + үшінші форма = ырықсыз мағына. Қазақтың «-ғанымда» бағыныңқысының бастауышы бөлек болса, ағылшыншада толық бағыныңқы қолданыңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Сөйлемді нұсқау бойынша қайта жазыңыз немесе толықтырыңыз.
-
Есімше арқылы қайта жазыңыз: Because she felt nervous, she practised her speech again.
-
Есімше арқылы қайта жазыңыз: After he had read the email, he called his boss.
-
Есімше арқылы қайта жазыңыз: As I was walking home, I saw an accident.
-
Толықтырыңыз: Since (start) this job, I've learned a lot.
-
Толықтырыңыз: Before (leave) the house, check that the windows are closed.
-
when + үшінші форма арқылы қайта жазыңыз: When she was asked about her plans, she just smiled.
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз немесе сұраққа жауап беріңіз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … his keys the day before, he had to call a locksmith.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: When … for his opinion, he said he didn't have one.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … a vegetarian, Tom didn't eat the burgers.
-
Knowing the area well, she didn't need a map сөйлеміндегі есімшелі оралым нені білдіреді? …
-
Having packed his bags, he called a taxi сөйлемінде қай іс бірінші болды?
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Arriving at the hotel, the room wasn't ready.
-
After finish dinner, we went for a walk.
-
While waiting for the bus, I listened to a podcast.
-
Since move to Berlin, she has learned to cycle everywhere.
D. Мәтін ішінде
Мәтінді оқып, жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз.
16 (wake) up late on Monday, Jake jumped out of bed. 17 (realise) he had no time for breakfast, he grabbed an apple and ran to the station. While 18 (wait) for the train, he checked his email. 19 (read) the first message, he laughed: the meeting had been moved to Tuesday. When 20 (ask) later why he looked so tired, he just said, "Don't ask."
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Таңғы әдеттеріңіз туралы while + -ing немесе before + -ing арқылы бір сөйлем жазыңыз.
-
Бір істі аяқтағаннан кейін не істегеніңіз туралы having + үшінші форма арқылы бір сөйлем жазыңыз.holiday (UK) = vacation (US)
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B2-09 Reduced relative clauses қазақша: the man standing there және есімшелер The man (stand) next to the door is our new teacher.
-
B1-19 Gerund қазақша: -ing формасы бастауыш ретінде және предлогтан кейін I'm looking forward to (see) you.
-
B2-08 Non-defining relative clauses қазақша: үтір арқылы қосымша ақпарат We visited Rome, we ate the best pizza of our lives.
-
B2-04 I wish I had… және regret қазақша: өткенге өкініш және «-са ғой» I wish I (not spend) so much money last month.
Жауаптар
A. Құрылым
- Feeling nervous, she practised her speech again. / Being nervous, she practised her speech again.
- Having read the email, he called his boss. / After reading the email, he called his boss.
- Walking home, I saw an accident. / While walking home, I saw an accident.
- starting
- leaving
- When asked about her plans, she just smiled.
B. Мағына
- Having lost
- asked
- Being
- reason
- He packed his bags.
C. Қатені табыңыз
- Arriving at the hotel, we found that the room wasn't ready. / Arriving at the hotel, we found the room wasn't ready. / When we arrived at the hotel, the room wasn't ready.
- After finishing dinner, we went for a walk. / After we finished dinner, we went for a walk. / After we had finished dinner, we went for a walk.
- ✓ While waiting for the bus, I listened to a podcast.
- Since moving to Berlin, she has learned to cycle everywhere. / Since she moved to Berlin, she has learned to cycle everywhere.
D. Мәтін ішінде
- Waking / Having woken
- Realising
- waiting
- Having read / Reading
- asked
E. Сіздің кезегіңіз
- While having breakfast, I usually listen to the news.
- Having finished my exams, I went on holiday with my friends.
F. Аралас қайталау
- standing
- seeing
- where
- hadn't spent
