SlowingoГрамматика
B2 11 / 30

Participle clauses қазақша: Feeling tired, After leaving және көсемшелер

Participle Clauses: Feeling Tired, After Leaving

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз мезгіл мен себеп бағыныңқыларын есімше арқылы қысқарта аласыз (Feeling tired, …, While waiting, …, After leaving, …, When asked, …, Having finished, …) және жасырын бастауыштың дұрыс екеніне көз жеткізе аласыз.

Негізгі идея

Толық мезгіл не себеп бағыныңқысында жалғаулық, бастауыш және етістік бар: Because she felt tired, she went to bed. Екі бөлікте бастауыш бірдей болса, ағылшын тілі бірінші бөлікті ықшамдай алады: Feeling tired, she went to bed.

Есімшелі оралымды вакуумға оралған бағыныңқы деп елестетіңіз. Одан бастауыш пен шақ (кейде жалғаулық та) алынып тасталады, тек есімше қалады. Оқырман оны басыңқы сөйлемге қарап «ашады»: кім шаршады? She, яғни басыңқы сөйлемнің бастауышы.

Негізгі ереже осы: есімшелі оралымның жасырын бастауышы — басыңқы сөйлемнің бастауышы. Мұны дұрыс сақтасаңыз, әңгімелерде, жаңалықтарда және сауатты жазуда жиі кездесетін ықшам, табиғи стиль шығады. Қателессеңіз, сөйлем сіз айтқыңыз келмеген нәрсені айтып қояды.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Жақсы жаңалық: қазақ тілінде бұл стиль өте табиғи. Біз көсемшелерді (-ып / -іп, -а / -е) және -ғанда, -ғаннан кейін, -ған соң, -ғандықтан, -мас бұрын, -ғалы бері формаларын үнемі қолданамыз: «Терезеден қарап, ол түлкіні көрді». Бұл Looking out of the window, she saw a fox сөйлеміне дәл сәйкес. Бірақ екі айырмашылық бар. Біріншіден, қазақтың «-ғанда» бағыныңқысының өз бастауышы бола алады («Әуежайға келгенімде, төлқұжатым жоқ болып шықты»), ал ағылшынның есімшелі оралымы бастауышты тек басыңқы сөйлемнен алады. Екіншіден, «сұрағанда» формасы кім сұрағанын көрсетпейді, ал ағылшыншада ырықты (asking) мен ырықсыз (asked) мағынаны ажырату керек.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Терезеден қарап, ол бақтағы түлкіні көрді.бір мезгілдеLooking out of the window, she saw a fox in the garden.
Өзін нашар сезінгендіктен, Сара кештен ерте кетті.себепFeeling unwell, Sara left the party early.
Нәтижені күтіп жүргенде, демалуға тырысыңыз.мезгілWhile waiting for the results, try to relax.
Мектепті бітіргеннен кейін, ол бір жыл Австралияда болды.кейінAfter leaving school, she spent a year in Australia.
Есепті жазып болған соң, ол үйге кетті.бұрын аяқталған ісHaving finished the report, he went home.
Кешігу туралы сұрағанда, менеджер ештеңе демеді.ырықсыз мағынаWhen asked about the delay, the manager said nothing.

Құрылым

Осы сабақтағы екі есімше

ЕсімшеФормасыМағынасыМысал
present participleетістік + -ingбір мезгілде немесе себепFeeling tired, she went to bed.
perfect participlehaving + үшінші формабасыңқы әрекеттен бұрын аяқталғанHaving finished the report, he left.

Толық бағыныңқыдан есімшелі оралымға

Толық бағыныңқыЕсімшелі оралым
As I was walking home, I met an old friend.Walking home, I met an old friend.
Because he knew the city well, he took a shortcut.Knowing the city well, he took a shortcut.
After she had paid the bill, she left.Having paid the bill, she left.

Жалғаулық + есімше

Жалғаулық+Мысал
while / when-ingWhile waiting for the bus, I read the news.
after / before / since-ingAfter leaving school, she joined the army.
whenүшінші форма (ырықсыз мағына)When asked, he refused to comment.

Орны және үтір

  • Басында: есімшелі оралымнан кейін үтір қойылады: Feeling tired, she went to bed.
  • Соңында (бір мезгілде): әдетте үтір жоқ немесе жеңіл үтір: He came in carrying three cups of coffee.

Қолданылуы

1Бір мезгілдегі әрекеттер үшін -ing

-ing оралымы басыңқы әрекетпен бір мезгілде болып жатқан немесе одан сәл бұрын, жылдам бірінен соң бірі болған әрекетті сипаттайды. Ол әңгімелер мен сипаттамаларда өте жиі кездеседі. Қазақтың «-ып / -іп» көсемшесі дәл осы қызметті атқарады.

Looking out of the window, she saw a fox in the garden.
Терезеден қарап, ол бақтағы түлкіні көрді.
«-ып» көсемше → -ing; she → әйел
He walked into the meeting room carrying three cups of coffee.
Ол үш кесе кофе көтеріп, жиналыс бөлмесіне кірді.
оралым басыңқы сөйлемнен кейін
Opening the envelope, I found two concert tickets.
Конвертті ашып, ішінен концертке екі билет таптым.
бірінен соң бірі
The children ran down the beach, laughing and shouting.
Балалар күліп-шулап, жағалаумен жүгіріп кетті.

2Себеп үшін -ing

Сөйлемнің басындағы -ing оралымы көбіне себебін түсіндіреді. Мұнда being + сын есім не зат есім жиі қолданылады. Бұл қолданыс сәл ресми, жазуға көбірек тән. Қазақша мұнда «-ғандықтан» келеді.

Feeling unwell, Sara left the party early.
Өзін нашар сезінгендіктен, Сара кештен ерте кетті.
«-гендіктен» → себеп
Being a nurse, my mother always knows what to do in an emergency.
Анам мейіргер болғандықтан, төтенше жағдайда не істеу керектігін әрдайым біледі.
Knowing how busy you are, I won't keep you long.
Қаншалықты бос емес екеніңізді білгендіктен, сізді көп ұстамаймын.
«ұстамаймын» мағынасы келешек → won't
Living near the station, we can get into town in ten minutes.
Вокзалдың жанында тұратындықтан, қала орталығына он минутта жетеміз.

3Жалғаулықтан кейін: while waiting, after leaving, when asked

Мезгіл мағынасы анық болуы үшін жалғаулықты сақтаңыз: while, when, after, before, since + -ing. after, before және since сөздерінен кейін -ing формасы предлогтан кейін келеді, оны B1-19 сабағында үйрендіңіз. Ырықсыз мағына үшін when + үшінші форма қолданыңыз: when asked = when he was asked.

While waiting for the results, try to relax.
Нәтижені күтіп жүргенде, демалуға тырысыңыз.
«-ып жүргенде» → while + -ing
After leaving school, she spent a year in Australia.
Мектепті бітіргеннен кейін, ол бір жыл Австралияда болды.
«-геннен кейін» → after + -ing
Before signing the contract, read the small print.
Келісімшартқа қол қоймас бұрын, ұсақ әріппен жазылғанын оқып шығыңыз.
«-мас бұрын» → before + -ing
Since moving to the coast, they've taken up surfing.
Теңіз жағалауына көшкелі бері олар серфингпен айналыса бастады.
«-келі бері» → since + -ing және Present Perfect
When asked about the delay, the manager said nothing.
Кешігу туралы сұрағанда, менеджер ештеңе демеді.
менеджерден сұрады → ырықсыз: asked
Be careful when using a sharp knife.
Өткір пышақ қолданғанда абай болыңыз.
= when you are using

4Бұрынырақ болған іс үшін having + үшінші форма

Бірінші әрекет басыңқы әрекеттен бұрын аяқталғанын анық көрсету үшін having + үшінші форма қолданыңыз. Ол көбіне себепті де меңзейді. After + -ing мағынасы жағынан ұқсас. Қазақтың «-ып болған соң», «-ып қойғандықтан» тіркестері осыған жақын.

Having finished the report, he switched off his laptop and went home.
Есепті жазып болған соң, ол ноутбугін өшіріп, үйге кетті.
«-ып болған соң» → having + үшінші форма
Having lived in three countries, she adapts quickly to new places.
Үш елде тұрып көргендіктен, ол жаңа ортаға тез үйренеді.
себеп
Having spent all our money, we had to walk back to the hotel.
Бар ақшамызды жұмсап қойғандықтан, қонақүйге жаяу қайтуға тура келді.
Having seen the film before, I knew how it ended.
Фильмді бұрын көргендіктен, оның қалай аяқталатынын білдім.

5Бастауыш бірдей болу ережесі

Есімшелі оралымның жасырын бастауышы — басыңқы сөйлемнің бастауышы. Бастауыштар әртүрлі болса, оның орнына толық бағыныңқы қолданыңыз. Қазақтың «-ғанымда», «-ғанда» бағыныңқысы өз бастауышын сақтай береді, ал ағылшын есімшесі сақтамайды.

Arriving at the airport, I found that my passport was missing.
Әуежайға келіп, төлқұжатымның жоқ екенін байқадым.
мен келдім, мен байқадым
When I arrived at the airport, my passport was missing.
Әуежайға келгенімде, төлқұжатым жоқ болып шықты.
бастауыштар әртүрлі: толық бағыныңқы
Having finished dinner, we washed the dishes.
Кешкі асты ішіп болған соң, ыдыс жудық.
біз іштік, біз жудық
Waiting for the train, we chatted about the weekend.
Пойызды күтіп тұрып, демалыс туралы әңгімелестік.

Бірнеше тұрақты тіркес ерекшелік, оларға бастауыштың сәйкес келуі шарт емес: generally speaking, judging by…, considering…. «Салбыраған» есімшелер (dangling participles) C1-07 сабағында тереңірек қарастырылады.

Жиі кездесетін қателер

❌Walking down the street, the trees looked beautiful.
✅Walking down the street, I thought the trees looked beautiful.
Жасырын бастауыш қате: сөйлем ағаштар көшемен жүріп келе жатыр дейді.
❌Having finished dinner, the dishes were washed.
✅Having finished dinner, we washed the dishes.
Есімшедегі әрекетті басыңқы сөйлемнің бастауышы істеуі керек.
❌After finish the course, I got a job.
✅After finishing the course, I got a job.
after / before / since сияқты жалғаулықтан кейін -ing қолданыңыз.
❌Finished the report, he went home.
✅Having finished the report, he went home.
Ырықты әрі бұрынырақ болған іс → having + үшінші форма.
❌When asking about the delay, the manager said nothing.
✅When asked about the delay, the manager said nothing.
Менеджерден сұрады: ырықсыз мағына → үшінші форма.
❌Since I moving here, I've felt happier.
✅Since moving here, I've felt happier.
Не толық бағыныңқы (since I moved), не бастауышсыз since + -ing.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «-ғанда» өз бастауышымен → салбыраған есімше. Қазақша «Автобустан түсіп келе жатқанымда, телефоным шалшыққа түсіп кетті» деп айта береміз: бағыныңқының бастауышы «мен», басыңқынікі «телефон». Ағылшынша -ing оралымы бастауышты басыңқы сөйлемнен алады, сондықтан телефон автобустан түсіп келе жатқан болып шығады. Бастауыштар әртүрлі болса, толық бағыныңқы қолданыңыз немесе басыңқы сөйлемнің бастауышын өзгертіңіз.

❌Getting off the bus, my phone fell into a puddle.
✅Getting off the bus, I dropped my phone into a puddle. немесе As I was getting off the bus, my phone fell into a puddle.
❌Entering the classroom, the lesson had already started.
✅Entering the classroom, I saw that the lesson had already started. немесе When I entered the classroom, the lesson had already started.

2. «Сұрағанда» → when asking. Қазақтың «сұрағанда», «шақырғанда» формасы кім сұрағанын көрсетпейді, сондықтан ырықты -ing формасы таңдалып кетеді. Әрекет бастауышқа бағытталса (одан сұрады, оны шақырды), when + үшінші форма керек.

❌When asking to show her ticket, Assel couldn't find it.
✅When asked to show her ticket, Assel couldn't find it.

3. «-ғаннан кейін» → after + етістіктің негізгі түрі. Қазақшада «кейін» сөзіне жалғаулы етістік тіркеседі («бітіргеннен кейін»), ал ағылшынша after сөзінің артына сөздіктегі түрі қойыла салады. after, before, since сөздерінен кейін -ing керек.

❌After graduate from college, Dana moved to Astana.
✅After graduating from college, Dana moved to Astana. немесе After she graduated from college, Dana moved to Astana.

4. «-ған соң» → үшінші форма. «Есікті құлыптаған соң, Асхат ұйықтауға жатты» сөйлеміндегі «құлыптаған» ағылшынның үшінші формасына ұқсайды, сондықтан сөйлем Locked… деп басталып кетеді. Бірақ сөйлем басындағы жалғыз үшінші форма ырықсыз мағына береді. Ырықты әрі бұрынырақ болған іс үшін having + үшінші форма қолданыңыз.

❌Locked the door, Askhat went to bed.
✅Having locked the door, Askhat went to bed. немесе After locking the door, Askhat went to bed.

Шатастырмаңыз

Есімшелі оралым және қысқартылған анықтауыш — Қысқартылған анықтауыш зат есімді сипаттап, тікелей одан кейін тұрады (B2-09). Есімшелі оралым үстеу сияқты жұмыс істеп, бүкіл әрекет туралы айтады: қашан не неге.

The woman sitting by the window is my aunt.
Терезенің жанында отырған әйел менің тәтем.
қысқартылған анықтауыш: қай әйел?
Sitting by the window, my aunt watched the rain.
Тәтем терезенің жанында отырып, жаңбырды тамашалады.
есімшелі оралым: не істеп отырды

doing және having done — Жай -ing формасы бір мезгілді немесе жылдам бірінен соң бірін білдіреді. Having done бірінші әрекеттің екіншісінен бұрын аяқталғанын баса көрсетеді.

Taking a deep breath, she opened the door.
Ол терең тыныс алып, есікті ашты.
бір мезгілге жақын
Having worked there for ten years, she knew everyone.
Ол сол жерде он жыл жұмыс істегендіктен, бәрін танитын.
бұрын аяқталған

Сөйлем басындағы ырықсыз мағыналы оралымдар (Built in 1850, …), болымсыз оралымдар (Not knowing what to do, …), нәтиже оралымдары (…, leaving thousands without power) және with + толықтауыш + есімше C1-07 сабағында.

Жазылуы мен айтылуы

  • Сөйлемнің басындағы есімшелі оралымнан кейін үтір қойыңыз: Feeling tired, she… Қазақшадағы көсемшелі оралымнан кейінгі үтір сияқты.
  • -ing жазылуы әдеттегі ережелерге бағынады: make → making, stop → stopping, lie → lying. A1-22 қараңыз.
  • Есімшелі оралымның басындағы Having ешқашан қысқармайды: Having finished…
  • -ing /ɪŋ/ соңындағы /ŋ/ — қазақтың ң дыбысы; соңына г қоспаңыз. having /ˈhævɪŋ/: /æ/ қазақтың ә дыбысына жақын.
  • Сөйлегенде басындағы есімшелі оралым жеке топ болып, үтірде қысқа кідіріспен айтылады: Feeling tired | she went to bed. Кідірістің алдында дауыс әдетте сәл көтеріледі.

Алтын ереже

Есімшелі оралым бастауышын басыңқы сөйлемнен алады, сондықтан сол бастауыш әрекетті шынымен істейтініне көз жеткізіңіз. -ing = бір мезгілде немесе себеп; having + үшінші форма = бұрын аяқталған; when + үшінші форма = ырықсыз мағына. Қазақтың «-ғанымда» бағыныңқысының бастауышы бөлек болса, ағылшыншада толық бағыныңқы қолданыңыз.

Жаттығулар

A. Құрылым

Сөйлемді нұсқау бойынша қайта жазыңыз немесе толықтырыңыз.

  1. Есімше арқылы қайта жазыңыз: Because she felt nervous, she practised her speech again.
  2. Есімше арқылы қайта жазыңыз: After he had read the email, he called his boss.
  3. Есімше арқылы қайта жазыңыз: As I was walking home, I saw an accident.
  4. Толықтырыңыз: Since (start) this job, I've learned a lot.
  5. Толықтырыңыз: Before (leave) the house, check that the windows are closed.
  6. when + үшінші форма арқылы қайта жазыңыз: When she was asked about her plans, she just smiled.

B. Мағына

Дұрыс жауапты таңдаңыз немесе сұраққа жауап беріңіз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … his keys the day before, he had to call a locksmith.
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: When … for his opinion, he said he didn't have one.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … a vegetarian, Tom didn't eat the burgers.
  4. Knowing the area well, she didn't need a map сөйлеміндегі есімшелі оралым нені білдіреді? …
  5. Having packed his bags, he called a taxi сөйлемінде қай іс бірінші болды?

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. Arriving at the hotel, the room wasn't ready.
  2. After finish dinner, we went for a walk.
  3. While waiting for the bus, I listened to a podcast.
  4. Since move to Berlin, she has learned to cycle everywhere.

D. Мәтін ішінде

Мәтінді оқып, жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз.

A bad start
16 (wake) up late on Monday, Jake jumped out of bed. 17 (realise) he had no time for breakfast, he grabbed an apple and ran to the station. While 18 (wait) for the train, he checked his email. 19 (read) the first message, he laughed: the meeting had been moved to Tuesday. When 20 (ask) later why he looked so tired, he just said, "Don't ask."

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Таңғы әдеттеріңіз туралы while + -ing немесе before + -ing арқылы бір сөйлем жазыңыз.
  2. Бір істі аяқтағаннан кейін не істегеніңіз туралы having + үшінші форма арқылы бір сөйлем жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. B2-09 Reduced relative clauses қазақша: the man standing there және есімшелер
    The man (stand) next to the door is our new teacher.
  2. B1-19 Gerund қазақша: -ing формасы бастауыш ретінде және предлогтан кейін
    I'm looking forward to (see) you.
  3. B2-08 Non-defining relative clauses қазақша: үтір арқылы қосымша ақпарат
    We visited Rome, we ate the best pizza of our lives.
  4. B2-04 I wish I had… және regret қазақша: өткенге өкініш және «-са ғой»
    I wish I (not spend) so much money last month.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. Feeling nervous, she practised her speech again. / Being nervous, she practised her speech again.
  2. Having read the email, he called his boss. / After reading the email, he called his boss.
  3. Walking home, I saw an accident. / While walking home, I saw an accident.
  4. starting
  5. leaving
  6. When asked about her plans, she just smiled.

B. Мағына

  1. Having lost
  2. asked
  3. Being
  4. reason
  5. He packed his bags.

C. Қатені табыңыз

  1. Arriving at the hotel, we found that the room wasn't ready. / Arriving at the hotel, we found the room wasn't ready. / When we arrived at the hotel, the room wasn't ready.
  2. After finishing dinner, we went for a walk. / After we finished dinner, we went for a walk. / After we had finished dinner, we went for a walk.
  3. ✓ While waiting for the bus, I listened to a podcast.
  4. Since moving to Berlin, she has learned to cycle everywhere. / Since she moved to Berlin, she has learned to cycle everywhere.

D. Мәтін ішінде

  1. Waking / Having woken
  2. Realising
  3. waiting
  4. Having read / Reading
  5. asked

E. Сіздің кезегіңіз

  1. While having breakfast, I usually listen to the news.
  2. Having finished my exams, I went on holiday with my friends.

F. Аралас қайталау

  1. standing
  2. seeing
  3. where
  4. hadn't spent
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play