Англисче сүйлөмдүн архитектурасы кыргызча: end-focus, end-weight, dummy it жана параллелдүү түзүлүш
Sentence Architecture: Information Flow
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз маалыматты узун сүйлөмдөр оңой окула тургандай тартипке келтире аласыз: белгилүү маалымат – алдыда, жаңысы – аягында; оор бөлүктөр – аягында; бирдей ойлор – бирдей формада; ээ өз этишине жакын; ал эми басым так сиз каалаган жерде.
Негизги ой
Окурман сүйлөмдү солдон оңго карай окуйт жана маани толук ачылганга чейин баарын эсинде кармап турат. Сүйлөмдүн жакшы архитектурасы ошол жолду жеңилдетет.
Англис тилинде күчтүү адат бар: окурман мурунтан билген нерседен баштаңыз (белгилүү маалымат, given) жана жаңы же маанилүү нерсе менен бүтүрүңүз (жаңы маалымат, new). Сүйлөмдүн аягы – табигый басым жана көңүл түшкөн жер. Бул end-focus (аягындагы басым) деп аталат. Узун, оор тизмектер да сүйлөмдүн аягында жакшы турат, анткени оор ээ окурманды этишти көпкө күттүрөт. Бул end-weight (аягындагы салмак) деп аталат.
Текстти дарыяны кесип өткөн таштар жолу катары элестетиңиз. Ар бир сүйлөм окурман мурунтан туруп турган таштан – белгилүү нерседен – башталат да, бир аз алдыраак жаңы таш коюу менен бүтөт. Кийинки сүйлөм ошол жаңы ташка басат. Эгер сүйлөм окурман эч качан көрбөгөн таштан башталса, ал секириши керек, секиргенде сууга түшүп кетиши да мүмкүн.
Туюк мамиле, cleft сүйлөмдөр, fronting, it жана there, атоочтук тизмектер (participle clauses) – булардын баары таштарды туура тартипте коюунун куралдары.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз тилинде да сүйлөм көбүнчө белгилүү нерседен башталат: «Компания 1998-жылы негизделген. Анын биринчи продуктусу…». Бул жерде да ушундай. Бирок эки чоң айырма бар. Биринчиден, кыргызча этиш сүйлөмдүн аягында турат, ал эми эң маанилүү, жаңы сөз көбүнчө этиштин дал алдына коюлат; англисчеде жаңы маалымат этиштен кийин, сүйлөмдүн аягына барат. Экинчиден, кыргызча бүтүн бир ойду -ганы / -ышы менен зат атоочко айлантып, сүйлөмдүн башына ээ кылып коюу табигый: «Анын калп айтканы баарын таң калтырды». Англисчеде мындай оор ээ окурманды кыйнайт, ошондуктан аны аягына жылдырып, ордуна формалдуу it коёбуз. Кыргызча мындай сүйлөмдө ээ өз ордунда, башында турат жана it сыяктуу сөз айтылбайт («Бул жерде унаа токтотуу кыйын»); англисче оор ээ аягына кеткенде, анын ордун it ээлейт, анткени англисче жазууда ээнин орду бош калбайт. Жаңы, белгисиз нерсе жөнүндө кыргызча бар дейбиз, англисче көбүнчө there is / there are.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Анын калп айтканы баарын таң калтырды. | It surprised everyone that she had lied. | кыргызча оор ээ башында табигый; англисче it + аягында that-сүйлөм |
| Англис тилинин негиздерин үйрөнүү оңой. | It is easy to learn the basics of English. | кыргызча ээ (үйрөнүү) башында, it сыяктуу сөз айтылбайт; англисче ээ аягына кетип, ордуна it коюлат |
| Долбоордун ишке ашпай калышынын бир нече себеби бар. | There are several reasons why the project failed. | жаңы, белгисиз ээ → there are |
| Зыяндын көбүн бир эле бороон келтирди. | Most of the damage was caused by a single storm. | кыргызча жаңы маалымат (бороон) этиштин алдында; англисче – аягында |
| Компания 1998-жылы негизделген. Анын биринчи продуктусу жөнөкөй музыкалык тиркеме болчу. | The company was founded in 1998. Its first product was a simple music app. | Бул жерде да ушундай: белгилүү маалымат алдыда |
| Ал кечирим сурады, көйгөйдү түшүндүрдү жана акчаны кайтарып берүүнү сунуштады. | He apologised for the delay, explained the problem and offered a refund. | Бул жерде да ушундай: тизмедеги бирдей ойлор – бирдей формада |
| Менин максатым – кодду тезирээк жазуу. | My goal is to write code faster. | кыргызча сызыкча этиштин ордун ээлейт; англисче этиш керек |
Кыскасы: белгилүү маалыматтан баштаңыз, жаңысын сүйлөмдүн аягына калтырыңыз. Кыргызча -ганы / -ышы менен курулган оор ээни англисчеде it … that / to … менен аягына жылдырыңыз; кыргызча бар → there is / there are; кыргызча сызыкча → англисче этиш.
Түзүлүшү
Маалыматтын төрт принциби
| Принцип | Эреже | Алсызыраак | Жакшыраак |
|---|---|---|---|
| Белгилүү → жаңы | Белгилүү маалыматтан баштаңыз, жаңысы менен бүтүрүңүз | (нааразылык акциялары жөнүндөгү сүйлөмдөн кийин) A new law was the result of the protests. | The protests led to a new law. |
| End-focus | Негизги ойду аягына коюңуз | The cause of the fire was faulty wiring, according to the report. | According to the report, the cause of the fire was faulty wiring. |
| End-weight | Узун тизмектерди аягына коюңуз | That she had lied about her qualifications surprised everyone. | It surprised everyone that she had lied about her qualifications. |
| Параллелдүү түзүлүш | Бирдей ойлорду бирдей формада бириктириңиз | She likes hiking, to swim and cycles. | She likes hiking, swimming and cycling. |
Маалыматты жылдыруучу куралдар
| Курал | Эмнени жылдырат | Мисал | Караңыз |
|---|---|---|---|
| Туюк мамиле (passive) | толуктоочту башына | The bridge was designed by a local firm. | B1-10 |
| Формалдуу it (dummy it) | оор ээ-сүйлөмдү аягына | It is easy to see why. | A1-01, B2-20 |
| There + be | жаңы, белгисиз ээни аягына | There's a problem with the heating. | A1-11 |
| Cleft сүйлөм | бир бөлүктү басымга | It was the price that put us off. | C1-05 |
| Fronting | толуктоочту же баяндоочтун бөлүгүн башына (карама-каршылык, байланыш) | That part I understood. | C1-06 |
| Атоочтук тизмек (participle clause) | фондук маалыматты башына, кыска түрдө | Having read the report, the board… | B2-10, C1-07 |
Бул сабакта ⚠️ белгиси грамматикалык жактан туура, бирок окууга кыйыныраак сүйлөмдөрдү көрсөтөт. Маалыматтын тартиби көбүнчө «туура же ката» эмес, «жакшыраак же алсызыраак» деген маселе.
Колдонулушу
1Белгилүү маалымат – алдыда, жаңысы – аягында (end-focus)
Ар бир сүйлөмдү мурункусу менен белгилүү нерсе аркылуу байланыштырыңыз: ат атооч, кайталанган зат атооч же синоним менен баштаңыз. Жаңы же маанилүү маалыматты аягына калтырыңыз: басым табигый түрдө ошол жерге түшөт. Кыргызча жаңы сөз көбүнчө этиштин алдында турат, англисчеде ал этиштен кийин келет.
2End-weight үчүн формалдуу it жана there
Ээ узун сүйлөм же to-инфинитив болсо, аны аягына жылдырыңыз, ал эми ээнин ордуна it коюңуз. Жаңы, белгисиз ээни киргизүү үчүн there + be колдонуңуз. Стандарттуу жазуу англисчесинде толук сүйлөмдө ээнин орду бош калбайт (буйрук сүйлөмдөр жана C2-03 сабагындагы оозеки эллипсис гана мындан тышкары). Кыргызча it сыяктуу сөз айтылбайт, ошондуктан бул жерде өзгөчө көңүл буруңуз.
3Параллелдүү түзүлүш
And, or, but, both… and, either… or жана not only… but also менен бириккен бөлүктөр бирдей грамматикалык формада болушу керек. Жуп сөздөрдө биринчи сөздөн кийинки бөлүк экинчи сөздөн кийинки бөлүккө дал келиши керек. Бул жерде да кыргызча ушундай: тизмедеги бирдей ойлор бирдей формада жакшы угулат.
4Окурманды адаштырбай сүйлөм ичине сүйлөм киргизүү
Негизги ээ менен этиш бири-бирине жакын турса, ал эми кошумча маалымат четтеринде илинип турса, узун сүйлөм да жакшы. Ээ менен анын этишинин ортосуна узун сүйлөм тыкпаңыз. Сүйлөмдөрдүн узундугун алмаштырып туруңуз: бир нече узун сүйлөмдөн кийинки кыска сүйлөм басым жаратат. Кыргызча этиш аягында тургандыктан, ээ менен этиштин ортосу көп учурда узун болот; англисче жазууда бул адатты көзөмөлдөңүз.
5Басымды башкаруу үчүн түзүлүштү тандоо
Бир эле фактылар үчүн эмне белгилүү, эмне жаңы жана эмнеге басым койгуңуз келгенине жараша актив же туюк мамилени, cleft сүйлөмдү, fronting же атоочтук тизмекти тандаңыз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «-ганы баарын таң калтырды» → оор ээ-сүйлөм. Кыргызча бүтүн бир окуяны -ганы, -ышы менен зат атоочко айлантып, сүйлөмдүн башына коюу абдан табигый: «Сатуучунун акчаны кайтарып бергиси келбегени мени ачуулантты». Этиш аягында болгондуктан, кыргыз окурманы күтүүгө көнгөн. Англисчеде узун that-сүйлөм же to-инфинитив ээ болуп турса, окурман этишти көпкө издейт. Мындай ээни аягына жылдырып, ордуна it коюңуз.
2. «Кыйын», «жакшы болду» → it жок. Кыргызча «Азыр билет табуу кыйын», «Эрте чыкканыбыз жакшы болду» дейбиз: бул сүйлөмдөрдө ээ («билет табуу», «чыкканыбыз») башында турат жана it сыяктуу сөз айтылбайт. Ошондуктан англисче ээни аягына жылдырганда, анын ордуна it коюуну унутуп калуу оңой, айрыкча сүйлөмдүн ортосунда, so, because же but сөздөрүнөн кийин. Англисче толук сүйлөмгө дайыма ээ керек.
3. «… жанында … бар» → has. Кыргызча жаңы нерсени орун менен «бар» аркылуу киргизебиз: «Каракол автобекетинин жанында даамдуу боорсок сатылган кичинекей кафе бар». «Бар» сөзүн have / has деп которуп, орунду ээ кылып коюу оңой. Англисчеде орун ээ боло албайт: жаңы, белгисиз нерсени there is / there are менен киргизиңиз.
4. «Максатым – …» → этиштин ордуна сызыкча. Кыргызча эки зат атооч бири-бирине барабар болгондо, ээ менен баяндоочтун ортосуна сызыкча коёбуз: «Менин негизги максатым – чет өлкөдө магистратурада окуу». Кыргыз жазуусунда бул туура, бирок англисчеде сызыкча этиштин ордун ээлей албайт. Оор, узун ээден кийин да англисче сүйлөмгө is / was керек.
Чаташтырбаңыз
dummy it жана referring it – Формалдуу it сүйлөмдүн аягындагы багыныңкы сүйлөмдү алдын ала көрсөтөт; кайрылуучу it мурун айтылган нерсеге кайтат. Кыргызча биринчисине сөз айтылбайт, экинчисине «ал» же «бул» дейбиз.
end-focus жана fronting – Адатта жаңы маалымат аягында турат. Fronting бир бөлүктү карама-каршылык же байланыш үчүн башына чыгарат; бул атайын, белгиленген тандоо. C1-06 караңыз.
агым үчүн туюк мамиле жана расмийлик үчүн туюк мамиле – Бул жерде туюк мамиле белгилүү маалыматты алдыда кармоонун куралы гана; ал өзүнөн-өзү «жакшыраак» же расмийирээк эмес. C2-02 караңыз.
Жазылышы жана айтылышы
- Оозеки кепте end-focus сүйлөмдүк басымга дал келет: негизги басым адатта акыркы маанилүү сөзгө түшөт – We bought a new car (басым car сөзүндө). Басымды башка жерге жылдыруу карама-каршылыкты билдирет. T-01 караңыз.
- Кыргызча сүйлөмдө маанилүү сөз көбүнчө этиштин алдында болгондуктан, англисчеде да басымды ортого коюп, сүйлөмдүн аягын алсыз айтып коюу оңой. Англисчеде үнүңүздү аягына чейин сактаңыз.
- Жазууда үтүрлөр сүйлөмдү бөлүп турган кошумча (аныктабаган) маалыматты белгилейт: The report, which took two years, recommends… B2-27 караңыз.
- Ээ менен анын этишинин ортосуна жалгыз үтүр коюлбайт (кошумча бөлүктүн эки жагындагы жуп үтүр жарайт), аныктооч багыныңкы сүйлөмдүн алдына да үтүр коюлбайт.
- Кыргызча ээ менен баяндоочтун ортосундагы сызыкча («Максатым – …») англисчеде этиштин ордун баспайт.
- Сызыкча же кашаа кыска кошумча маалыматты кармай алат, бирок бир сүйлөмдө алардын бирден көбү окууну кыйындатат.
Алтын эреже
Белгилүүсү – жаңысынан мурун, жеңили – оорунан мурун, бирдей ойлор – бирдей формада. Ээни өз этишине жакын кармаңыз, ал эми жаңылыкты сүйлөмдүн аягы алып жүрсүн. Эсиңизде болсун: кыргызча -ганы менен башталган оор ээ англисчеде көбүнчө It … that… болот, ал эми кыргызча бар – there is / there are.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Ар бир сүйлөмдү берилген курал менен кайра жазыңыз. Маанисин сактаңыз.
-
Формалдуу it менен кайра жазыңыз: To get a table at that restaurant without booking weeks in advance is almost impossible.
-
Формалдуу it менен кайра жазыңыз: Whether the museum will reopen before the summer remains unclear.
-
Жаңы ээ этиштен кийин келе тургандай кылып, there + be менен кайра жазыңыз: A number of serious flaws in the method exist.
-
Тизме параллелдүү боло тургандай кылып кайра жазыңыз: The new manager is experienced, approachable and she listens to people.
-
«not only … but also» тизмегинин эки бөлүгү бирдей формада боло тургандай кылып кайра жазыңыз: The scheme not only cut costs but also staff morale was improved.
-
Ээ өз этишинин жанында, ал эми фондук маалымат башында боло тургандай кылып кайра жазыңыз: The committee, after three long meetings and a heated public consultation, finally approved the plan.
-
Туюк мамиле менен кайра жазыңыз: «the painting» (тема) башында, ал эми аны тапкан адам аягында турсун: A retired teacher from Leeds discovered the painting in an attic.
B. Мааниси
Контекстке жакшыраак ылайык келген сүйлөмдү тандаңыз. Эскертүү себебин түшүндүрөт.
-
Мурунку сүйлөм: «Our town has a famous clock tower.» Кайсы экинчи сүйлөм жакшыраак уланат?given "it" first; the new information, the engineer, gets end-focus
-
Кыска өмүр баян; мурунку сүйлөм: «Rosa Lind trained as an architect in Glasgow.» Кайсы экинчи сүйлөм жакшыраак уланат?the text is about the architect, so the active keeps "she" (given) first
-
Өрттү иликтөө боюнча баяндама: себеп – негизги жыйынтык. Кайсы сүйлөм жаңылык менен бүтөт?end-focus: the new information comes last
-
Убактысы аз окурмандар үчүн жаңылык макаласы. Кайсы сүйлөмдү түшүнүү оңой?end-weight: the heavy clause moves to the end
-
Дүкөн ээси бааларды күнөөлөгөн адамга жооп берет: ал чыныгы себепке басым койгусу келет. Кайсы сүйлөм муну аткарат?the it-cleft puts contrastive focus on the cause
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө сүйлөмдүн түзүлүшүнө байланышкан бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
Although the figures look encouraging at first sight, is far too early to say whether the new scheme has actually reduced congestion.
-
The residents who complained most loudly about the noise from the building site last summer, have now been offered compensation by the council.
-
Exist several reasons why the project, which had been planned for almost a decade, was abandoned at the last minute.
-
The report, which took two years and three separate research teams to complete, recommends major changes to the way patient data is stored.
-
Anyone who wants to apply for the scholarship before the deadline at the end of the month, should contact the admissions office directly.
D. Текстте
Маалымат бюллетенинин макаласын оңдоңуз. Текст жылмакай окула тургандай кылып, ар бир номерленген сүйлөмдү тапшырма боюнча кайра жазыңыз.
Last spring the city opened the Riverside Cycle Network. (18) A team of local engineers and volunteers planned it over three years. (19) How much the network would change daily life in the centre was not obvious at first. However, the figures now speak for themselves. (20) Far fewer cars are in the centre at rush hour. (21) That accidents involving cyclists have fallen by a third is the most encouraging result. (22) The scheme was cheap, popular and it did not take long to build. (23) The council, which had originally been sceptical and had twice voted against funding the scheme before a change of leadership in 2023, now plans to extend the network. Other cities would do well to follow its example.
-
(18) сүйлөмүн туюк мамиле менен кайра жазыңыз: «it» (тармак, белгилүү маалымат) башында турсун.
-
(19) сүйлөмүн формалдуу it менен кайра жазыңыз.
-
(20) сүйлөмүн there + be менен кайра жазыңыз.
-
(21) сүйлөмүн узун бөлүк аягында боло тургандай кылып кайра жазыңыз.
-
(22) сүйлөмүн тизме параллелдүү боло тургандай кылып кайра жазыңыз.
-
(23) сүйлөмүн ээ өз этишине жакын боло тургандай кылып кайра жазыңыз: эки сүйлөм колдонуңуз же фондук маалыматты башына коюңуз.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Өзүңүз билген имарат же жер жөнүндө жол көрсөткүч китептин кыска бөлүмүнүн алгачкы үч сүйлөмүн жазыңыз. Шарттар: биринчисинен кийинки ар бир сүйлөм мурунку сүйлөмдө айтылган белгилүү маалымат менен башталсын; теманы башында кармоо үчүн жок дегенде бир жолу туюк мамиле колдонуңуз; акыркы сүйлөмдү эң таң калыштуу факты менен бүтүрүңүз.
-
Кесиптешиңиздин кат долбоору мындай: «That the supplier delivered the parts three weeks late and without any explanation was the cause of the delay, and the client, who had been waiting for the order since early March and had already complained twice, was not happy.» Аны эки же үч түшүнүктүү сүйлөм кылып кайра жазыңыз. Шарттар: ээ катары сүйлөм колдонулбасын; ар бир ээ өз этишине жакын болсун; жок дегенде бир жолу формалдуу it же there колдонуңуз.
-
Курс же окуу күнү жөнүндө кыска пикир абзацын (3–4 сүйлөм) жазыңыз. Шарттар: үч параллелдүү бөлүктөн турган бир тизме; бирдей формаларды бириктирген бир «not only … but also»; таасир үчүн аягында кыска сүйлөм.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
C1-05 Cleft sentences кыргызча: It was… who, What I need is… менен басым коюу «the constant noise from the street» бөлүгүнө басым койгон it-cleft кылып кайра жазыңыз: The constant noise from the street kept me awake, not the heat.
-
C1-07 Participle clauses кыргызча: Built in…, Having been told…, With prices rising… Башында атоочтук тизмек (participle clause) менен кайра жазыңыз: After she had read every report twice, the inspector wrote her conclusions.
-
C1-11 Nominalisation кыргызча: этишти зат атоочко айлантуу жана зат атооч тизмектери Ээде «resign» этишинин зат атооч формасын колдонуп кайра жазыңыз: The minister resigned suddenly, and this shocked the country.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- It is almost impossible to get a table at that restaurant without booking weeks in advance.
- It remains unclear whether the museum will reopen before the summer.
- There are a number of serious flaws in the method.
- The new manager is experienced, approachable and attentive. / The new manager is experienced, approachable and willing to listen.
- The scheme not only cut costs but also improved staff morale.
- After three long meetings and a heated public consultation, the committee finally approved the plan.
- The painting was discovered in an attic by a retired teacher from Leeds.
B. Мааниси
- It was built in 1890 by a local engineer.
- She designed the new city library in 2015.
- According to the investigators, the cause of the fire was faulty wiring.
- Investors were shocked that the company had ignored repeated warnings from its own auditors.
- It was the lack of parking that kept customers away.
C. Катаны табыңыз
- Although the figures look encouraging at first sight, it is far too early to say whether the new scheme has actually reduced congestion.
- The residents who complained most loudly about the noise from the building site last summer have now been offered compensation by the council.
- There are several reasons why the project, which had been planned for almost a decade, was abandoned at the last minute.
- ✓ The report, which took two years and three separate research teams to complete, recommends major changes to the way patient data is stored.
- Anyone who wants to apply for the scholarship before the deadline at the end of the month should contact the admissions office directly.
D. Текстте
- It was planned over three years by a team of local engineers and volunteers. / It was planned by a team of local engineers and volunteers over three years.
- It was not obvious at first how much the network would change daily life in the centre. / At first it was not obvious how much the network would change daily life in the centre.
- There are far fewer cars in the centre at rush hour.
- The most encouraging result is that accidents involving cyclists have fallen by a third. / What is most encouraging is that accidents involving cyclists have fallen by a third.
- The scheme was cheap, popular and quick to build.
- The council had originally been sceptical and had twice voted against funding the scheme before a change of leadership in 2023. Now it plans to extend the network. / Although it had originally been sceptical and had twice voted against funding the scheme before a change of leadership in 2023, the council now plans to extend the network.
E. Сиздин кезегиңиз
- The old corn exchange stands at the top of the high street. It was built in 1862 to house the town's grain market. Today, that same hall is home to an indoor climbing wall.
- The delay was caused by the supplier, who delivered the parts three weeks late and without any explanation. It was hardly surprising that the client was unhappy. They had been waiting for the order since early March and had already complained twice.
- The course was well organised, challenging and surprisingly enjoyable. The tutor not only explained each topic clearly but also gave detailed feedback on every assignment. By the final week, I was writing longer essays with far fewer errors. I would take it again.
F. Аралаш кайталоо
- It was the constant noise from the street that kept me awake, not the heat. / It was the constant noise from the street, not the heat, that kept me awake.
- Having read every report twice, the inspector wrote her conclusions. / After reading every report twice, the inspector wrote her conclusions.
- The minister's sudden resignation shocked the country. / The sudden resignation of the minister shocked the country.
