Noun clauses қазақша: that, whether, what. «-ғанын білемін», «ма, жоқ па, білмеймін»
Noun Clauses: That, Whether, What
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз зат есім тұратын орынға, яғни сөйлемнің толықтауышы немесе бастауышы ретінде, тұтас бағыныңқы сөйлемді қоя аласыз: that, whether / if және wh-сөздер арқылы, соның ішінде «the thing that» мағынасындағы what арқылы.
Негізгі идея
Сөйлемде орындар бар: бастауыштың орны, толықтауыштың орны, предлогтан кейінгі орын. Әдетте оларды зат есіммен толтырамыз: I know the answer. The news surprised me.
Бірақ көбіне ол орынға қойғымыз келетін нәрсе зат емес. Ол тұтас ой: хабар немесе сұрақ. Ағылшын тілі өз бастауышы мен етістігі бар толық сөйлемді зат есімнің орнына орналастыруға мүмкіндік береді. Осылай орналастырылған сөйлемді зат есімдік бағыныңқы (noun clause) дейміз.
Матрешканы елестетіңіз: кішкентай, толық қуыршақ үлкенінің ішінде отырады. Үлкен қуыршақ — басыңқы сөйлем; кішкентайы — оның бір зат есім орнында отырған толық шағын сөйлем. Әр кішкентай қуыршақтың бетінде бір сөз жазылған: хабар үшін that, иә / жоқ сұрағы үшін whether / if, ақпарат сұрағы үшін wh-сөз.
I know that she lives in Oslo. I don't know whether she lives in Oslo. I don't know where she lives.
Кішкентай қуыршақтың ішінде сөз тәртібі — хабарлы сөйлемнің тәртібі, дәл жанама сұрақтардағыдай B1-14.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде мұндай бағыныңқыны етістікті қимыл есіміне айналдырып жасаймыз: -ғанын / -атынын + негізгі етістік. «Оның Ослода тұратынын білемін» → I know that she lives in Oslo. Сұрау сөзі өз орнында қалады, do / does сияқты көмекші де жоқ: «Оның қайда тұратынын білмеймін» → I don't know where she lives. Демек, хабарлы сөз тәртібі сізге табиғи. Иә / жоқ сұрағын қазақша ма, жоқ па береді: «Дүкен ашық па, жоқ па, білмеймін» → whether / if. -ғаны формасы the fact that сияқты бастауыш бола алады: «Ешкімнің жауап бермегені мені алаңдатты». Абайлайтын екі жер бар. Біріншіден, «деп» арқылы біз сұрақты тура сол күйі келтіреміз («Ол қайда тұрасың? деп сұрады»), сондықтан ағылшыншада сұраулы тәртіп сақталып қалады. Екіншіден, қазақ тілінде бос бастауыш жоқ: «Оның хабарласпағаны біртүрлі», ал ағылшыншада It керек: It's strange that…
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Оның Ослода тұратынын білемін. | хабар | I know that she lives in Oslo. |
| Оның қайда тұратынын білмеймін. | ақпарат сұрағы | I don't know where she lives. |
| Дүкен жексенбіде жұмыс істей ме, жоқ па, білмеймін. | иә / жоқ сұрағы | I'm not sure whether the shop is open on Sundays. |
| Ешкімнің жауап бермегені мені алаңдатты. | факт бастауыш | The fact that nobody replied worried me. |
| Оның әлі хабарласпағаны біртүрлі. | бос бастауыш жоқ | It's strange that he hasn't called. |
| Саған керегі жақсылап ұйықтап алу. | the thing that | What you need is a good night's sleep. |
Құрылым
| Түрі | Белгісі | Мысал | Ішіндегі тәртіп |
|---|---|---|---|
| хабар | that (жиі түсіп қалады) | I think (that) it's a good idea. | бастауыш + етістік |
| иә / жоқ сұрағы | whether / if | I'm not sure whether it's open. | бастауыш + етістік |
| ақпарат сұрағы | who, what, where, when, why, how… | I don't know where she lives. | бастауыш + етістік |
| «the thing(s) that» | what | What I need is a holiday. | бастауыш + етістік |
Орындары
| Орны | Мысал |
|---|---|
| етістіктің толықтауышы | She said (that) she was tired. |
| сын есімнен кейін | I'm sure (that) we've met before. |
| бастауыш: that бағыныңқысы (ресми) | That he lied surprised nobody. → жиірек: It surprised nobody that he lied. |
| бастауыш: wh- / whether бағыныңқысы | What he said was true. Whether we go depends on the weather. |
| предлогтан кейін | It depends on whether they agree. I'm interested in what you think. |
| the fact сөзінен кейін | The fact that she called is a good sign. |
Бастауыш болып тұрған зат есімдік бағыныңқыдан кейін етістік әдетте жекеше болады: What they said was true. (Етістіктен кейін көпше зат есім тұрса, көпше етістік те жиі қолданылады: What we need are more volunteers.)
Қолданылуы
1Толықтауыш ретінде және сын есімнен кейін that бағыныңқысы
Ойлау мен айту етістіктерінен (think, know, believe, hope, say, realise, notice) және сезім не сенімділік білдіретін сын есімдерден (sure, afraid, glad, surprised, aware) кейін that бағыныңқысын қолданыңыз. Сөйлеуде that жиі түсіп қалады. Қазақша мұнда «-ғанын», «-атынын», «-ғанына» келеді, ал ағылшыншада that алдында предлог болмайды.
2The fact that және It + be + сын есім + that
that бағыныңқысы әдетте предлогтан кейін тікелей келмейді, ал бастауыш ретінде ауыр естіледі. Екі шешімі бар: the fact that қолданыңыз, немесе сөйлемді it сөзінен бастап, бағыныңқыны соңына жылжытыңыз. Қазақтың «-ғаны» формасы the fact that сияқты жұмыс істейді; ал «-ғаны біртүрлі» дегенде ағылшыншада бос бастауыш it керек.
3Whether / if бағыныңқылары
Сөйлемнің ішіндегі иә / жоқ сұрағы үшін whether немесе if қолданыңыз. Сөйлеуде if жиірек; whether ресмирек. Бастауыш ретінде, or not сөзінің дәл алдында және to + етістіктің алдында if емес, whether қолданыңыз. Предлогтан кейін whether — әдеби таңдау. Қазақтың «ма, жоқ па» тіркесі осы құрылымға сәйкес келеді.
4Бастауыш не толықтауыш ретіндегі wh-бағыныңқылар
who, what, where, when, why немесе how сөзінен басталатын бағыныңқы сөйлемнің толықтауышы да, бастауышы да бола алады. Оның ішінде хабарлы тәртіпті қолданыңыз, do / does / did қоймаңыз.
5What = the thing(s) that
What «the thing that» немесе «the things that» дегенді білдіре алады. Сөйлемнің басында ол назарды бір нәрсеге аударады. What I need is… сияқты бөлшектелген сөйлемдер (cleft sentences) C1-05 сабағында, whatever, whoever сияқты сөздер C1-15 сабағында дамытылады. Қазақша мұнда көбіне «керегі», «таңғалдырғаны» сияқты тәуелдік жалғаулы форма келеді.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «… деп» → сұраулы тәртіп сақталады. Қазақша сұрақты көбіне «деп» арқылы тура келтіреміз: «Кілтімді қайда қойдым? Есімде жоқ». Сондықтан ағылшыншада бағыныңқының ішінде did / does және сұраулы тәртіп сақталып қалады. Бағыныңқыда хабарлы тәртіп, көмекші етістік жоқ.
2. «Келе ме, жоқ па, білмеймін» → whether жоқ. Қазақша иә / жоқ сұрағы «ма / ме» шылауымен жасалып, сол күйі сөйлемге енеді. Аударғанда whether / if түсіп қалады да, сұрақ тәртібі сақталады. Ағылшыншада whether / if + хабарлы тәртіп керек.
3. «Өкінішті, …» → it жоқ. Қазақ тілінде бос бастауыш жоқ: «Әселдің кешке келе алмайтыны өкінішті», «Өкінішті, ол келе алмайды». Сондықтан ағылшынша сөйлем is етістігінен басталып кетеді. Ағылшыншада етістіктің алдында бастауыш міндетті: It's a pity that…, It's amazing that…
4. «Айтқанның бәрі» → everything what. Қазақша «Оның айтқанының бәрі рас болып шықты» сөйлеміндегі «айтқаны» what she told me сияқты аударылып, everything сөзімен қатар тұрып қалады. Everything, all, something, the only thing сияқты сөздерден кейін what емес, that қолданыңыз немесе оны түсіріп тастаңыз.
Шатастырмаңыз
what (зат есімдік бағыныңқы) және that / which (анықтауыш бағыныңқы) — Зат есімдік бағыныңқыда what зат есімнің өзін ішіне алады («the thing that»). Анықтауыш бағыныңқыда A2-29 that / which зат есімнен кейін келеді.
that (зат есімдік бағыныңқы) және that (қатыстық есімдік) — Зат есімдік бағыныңқыдағы that тұтас ойды енгізеді; қатыстық that алдындағы зат есімді сипаттайды.
if (whether) және if (шарт) — Зат есімдік бағыныңқыда if = whether. Шартты сөйлемде if шартты енгізеді A2-27.
Жазылуы мен айтылуы
- Зат есімдік бағыныңқыдағы that әдетте әлсіз айтылады: /ðət/, /ðæt/ емес. Сөйлеуде ол жиі мүлде түсіп қалады. /ð/ дыбысы қазақ тілінде жоқ: тілдің ұшын тістердің арасына қойып, дауыспен үрлеңіз; оны з немесе д деп айтпаңыз.
- Көп адам whether пен weather сөздерін бірдей айтады: /ˈweðə/ (UK), /ˈweðər/ (US). Жазылуына мұқият болыңыз. Бірінші дыбыс /w/ қазақтың у дыбысы сияқты екі ерінмен айтылады; оны в деп айтпаңыз.
- Зат есімдік бағыныңқының алдына үтір қойылмайды: I think that…, I think, that… емес.
- Бастауыш бағыныңқының басындағы What назар аудару үшін жиі екпінмен айтылады: What I need is…
Алтын ереже
Зат есімдік бағыныңқы — зат есім ретінде қолданылатын тұтас сөйлем. Оны that (хабар), whether / if (иә / жоқ) немесе wh-сөз (ақпарат) арқылы белгілеп, ішінде хабарлы сөз тәртібін сақтаңыз. Предлогтан кейін whether таңдаңыз, ал or not сөзінің дәл алдында, to + етістіктің алдында және бастауыш ретінде тек whether қолданыңыз. Қазақтың «-ғаны біртүрлі» тіркесін аударғанда, It сөзін ұмытпаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Екі сөйлемді біріктіріңіз немесе нұсқау бойынша қайта жазыңыз.
-
Біріктіріңіз: Where is the bank? I don't know.
-
Біріктіріңіз: Is the café open? Can you check?
-
It… that арқылы қайта жазыңыз: That you forgot her birthday is surprising.
-
the fact that арқылы қайта жазыңыз: He didn't apologise. That made me angry.
-
what арқылы қайта жазыңыз: The thing that I need is a holiday.holiday (UK) = vacation (US)
-
Біріктіріңіз: Why did she leave? Nobody knows.
B. Мағына
Дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I can't decide … to accept the offer.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … I want for my birthday is a new bike.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … he lied surprised nobody.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: It depends … we have enough money.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I'm sure … we've met before.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Do you know what time does the shop close?
-
The thing what I like most is the music.
-
I'm not sure if or not she's coming.
-
Whether we go camping depends on the weather.
D. Мәтін ішінде
Диалогты оқып, әр орынға бір сөз жазыңыз.
Ana: Have you heard 16 Tom is leaving the company?
Ben: Yes! But nobody knows 17 he's leaving. It's a mystery.
Ana: 18 I'd like to do is organise a small party for him.
Ben: Good idea. I'm not sure 19 he likes surprises, though.
Ana: Hmm. 20 fact that he never talks about his birthday is a bit worrying!
Ben: Let's ask his wife 21 she thinks.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңіз туралы екі сөйлемді толықтырыңыз: What I like most about… is… және I'm not sure whether…
-
Өміріңіз туралы It's amazing that… немесе The fact that… деп басталатын бір сөйлем жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B1-14 Indirect Questions қазақша: «Could you tell me where…?» деп сыпайы сұрау Could you tell me where (the station / is)?
-
B1-14 Indirect Questions қазақша: «Could you tell me where…?» деп сыпайы сұрау I don't know what (do) about it.
-
B2-19 Few пе, a few ма? Little мен a little қазақша: «аз» және «біраз» айырмашылығы … number of students has risen.
-
A2-29 Who, Which, That, Where қазақша: анықтауыш бағыныңқы сөйлемдер (relative clauses) This is the book ___ … I told you about.
Жауаптар
A. Құрылым
- I don't know where the bank is.
- Can you check whether the café is open? / Can you check if the café is open?
- It's surprising that you forgot her birthday. / It is surprising that you forgot her birthday.
- The fact that he didn't apologise made me angry.
- What I need is a holiday.
- Nobody knows why she left.
B. Мағына
- whether
- What
- That
- on whether
- that
C. Қатені табыңыз
- Do you know what time the shop closes?
- What I like most is the music. / The thing that I like most is the music. / The thing I like most is the music.
- I'm not sure whether or not she's coming. / I'm not sure whether she's coming or not. / I'm not sure if she's coming or not.
- ✓ Whether we go camping depends on the weather.
D. Мәтін ішінде
- that
- why / when
- What
- whether / if
- The
- what
E. Сіздің кезегіңіз
- What I like most about my job is the people. I'm not sure whether I'll stay in this city next year.
- It's amazing that my grandmother still goes running every morning.
F. Аралас қайталау
- the station is
- to do
- The
- that
