SlowingoГрамматика
B2 22 / 30

Noun clauses қазақша: that, whether, what. «-ғанын білемін», «ма, жоқ па, білмеймін»

Noun Clauses: That, Whether, What

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз зат есім тұратын орынға, яғни сөйлемнің толықтауышы немесе бастауышы ретінде, тұтас бағыныңқы сөйлемді қоя аласыз: that, whether / if және wh-сөздер арқылы, соның ішінде «the thing that» мағынасындағы what арқылы.

Негізгі идея

Сөйлемде орындар бар: бастауыштың орны, толықтауыштың орны, предлогтан кейінгі орын. Әдетте оларды зат есіммен толтырамыз: I know the answer. The news surprised me.

Бірақ көбіне ол орынға қойғымыз келетін нәрсе зат емес. Ол тұтас ой: хабар немесе сұрақ. Ағылшын тілі өз бастауышы мен етістігі бар толық сөйлемді зат есімнің орнына орналастыруға мүмкіндік береді. Осылай орналастырылған сөйлемді зат есімдік бағыныңқы (noun clause) дейміз.

Матрешканы елестетіңіз: кішкентай, толық қуыршақ үлкенінің ішінде отырады. Үлкен қуыршақ — басыңқы сөйлем; кішкентайы — оның бір зат есім орнында отырған толық шағын сөйлем. Әр кішкентай қуыршақтың бетінде бір сөз жазылған: хабар үшін that, иә / жоқ сұрағы үшін whether / if, ақпарат сұрағы үшін wh-сөз.

I know that she lives in Oslo. I don't know whether she lives in Oslo. I don't know where she lives.

Кішкентай қуыршақтың ішінде сөз тәртібі — хабарлы сөйлемнің тәртібі, дәл жанама сұрақтардағыдай B1-14.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде мұндай бағыныңқыны етістікті қимыл есіміне айналдырып жасаймыз: -ғанын / -атынын + негізгі етістік. «Оның Ослода тұратынын білемін» → I know that she lives in Oslo. Сұрау сөзі өз орнында қалады, do / does сияқты көмекші де жоқ: «Оның қайда тұратынын білмеймін» → I don't know where she lives. Демек, хабарлы сөз тәртібі сізге табиғи. Иә / жоқ сұрағын қазақша ма, жоқ па береді: «Дүкен ашық па, жоқ па, білмеймін» → whether / if. -ғаны формасы the fact that сияқты бастауыш бола алады: «Ешкімнің жауап бермегені мені алаңдатты». Абайлайтын екі жер бар. Біріншіден, «деп» арқылы біз сұрақты тура сол күйі келтіреміз («Ол қайда тұрасың? деп сұрады»), сондықтан ағылшыншада сұраулы тәртіп сақталып қалады. Екіншіден, қазақ тілінде бос бастауыш жоқ: «Оның хабарласпағаны біртүрлі», ал ағылшыншада It керек: It's strange that…

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Оның Ослода тұратынын білемін.хабарI know that she lives in Oslo.
Оның қайда тұратынын білмеймін.ақпарат сұрағыI don't know where she lives.
Дүкен жексенбіде жұмыс істей ме, жоқ па, білмеймін.иә / жоқ сұрағыI'm not sure whether the shop is open on Sundays.
Ешкімнің жауап бермегені мені алаңдатты.факт бастауышThe fact that nobody replied worried me.
Оның әлі хабарласпағаны біртүрлі.бос бастауыш жоқIt's strange that he hasn't called.
Саған керегі жақсылап ұйықтап алу.the thing thatWhat you need is a good night's sleep.

Құрылым

ТүріБелгісіМысалІшіндегі тәртіп
хабарthat (жиі түсіп қалады)I think (that) it's a good idea.бастауыш + етістік
иә / жоқ сұрағыwhether / ifI'm not sure whether it's open.бастауыш + етістік
ақпарат сұрағыwho, what, where, when, why, how…I don't know where she lives.бастауыш + етістік
«the thing(s) that»whatWhat I need is a holiday.бастауыш + етістік

Орындары

ОрныМысал
етістіктің толықтауышыShe said (that) she was tired.
сын есімнен кейінI'm sure (that) we've met before.
бастауыш: that бағыныңқысы (ресми)That he lied surprised nobody. → жиірек: It surprised nobody that he lied.
бастауыш: wh- / whether бағыныңқысыWhat he said was true. Whether we go depends on the weather.
предлогтан кейінIt depends on whether they agree. I'm interested in what you think.
the fact сөзінен кейінThe fact that she called is a good sign.

Бастауыш болып тұрған зат есімдік бағыныңқыдан кейін етістік әдетте жекеше болады: What they said was true. (Етістіктен кейін көпше зат есім тұрса, көпше етістік те жиі қолданылады: What we need are more volunteers.)

Қолданылуы

1Толықтауыш ретінде және сын есімнен кейін that бағыныңқысы

Ойлау мен айту етістіктерінен (think, know, believe, hope, say, realise, notice) және сезім не сенімділік білдіретін сын есімдерден (sure, afraid, glad, surprised, aware) кейін that бағыныңқысын қолданыңыз. Сөйлеуде that жиі түсіп қалады. Қазақша мұнда «-ғанын», «-атынын», «-ғанына» келеді, ал ағылшыншада that алдында предлог болмайды.

I think you're right.
Менің ойымша, сен дұрыс айтасың.
that түсіп қалған: I think (that)…
She realised that she had left her wallet at home.
Ол әмиянын үйде қалдырып кеткенін түсінді.
«-ғанын түсінді» → realised that; Past Perfect: түсінуден бұрын
I'm sure we've met before.
Бұрын кездескенімізге сенімдімін.
«-ғанымызға сенімдімін» → I'm sure (that); предлог жоқ
We're glad that you could come.
Келе алғаныңызға қуаныштымыз.
«-ғаныңызға» → glad that
Are you aware that the meeting has been moved?
Жиналыстың басқа уақытқа ауыстырылғанын білесіз бе?
aware that

2The fact that және It + be + сын есім + that

that бағыныңқысы әдетте предлогтан кейін тікелей келмейді, ал бастауыш ретінде ауыр естіледі. Екі шешімі бар: the fact that қолданыңыз, немесе сөйлемді it сөзінен бастап, бағыныңқыны соңына жылжытыңыз. Қазақтың «-ғаны» формасы the fact that сияқты жұмыс істейді; ал «-ғаны біртүрлі» дегенде ағылшыншада бос бастауыш it керек.

The fact that nobody replied worried me.
Ешкімнің жауап бермегені мені алаңдатты.
«-ғаны» → the fact that
Despite the fact that it was raining, the match went ahead.
Жаңбыр жауғанына қарамастан, матч өтті.
«-ғанына қарамастан» → despite the fact that: предлог + the fact that
It's strange that he hasn't called.
Оның әлі хабарласпағаны біртүрлі.
қазақшада it жоқ, ағылшыншада It's керек
It's obvious that she loves her job.
Оның жұмысын жақсы көретіні анық.
It + be + сын есім + that
It's a shame that you can't stay longer.
Ұзағырақ қала алмайтының өкінішті.
It + be + зат есім + that
That he lied surprised nobody.
Оның өтірік айтқаны ешкімді таңғалдырған жоқ.
ресми: that бағыныңқысы бастауыш; «ешкімді … жоқ» → nobody, болымсыздық бір рет

3Whether / if бағыныңқылары

Сөйлемнің ішіндегі иә / жоқ сұрағы үшін whether немесе if қолданыңыз. Сөйлеуде if жиірек; whether ресмирек. Бастауыш ретінде, or not сөзінің дәл алдында және to + етістіктің алдында if емес, whether қолданыңыз. Предлогтан кейін whether — әдеби таңдау. Қазақтың «ма, жоқ па» тіркесі осы құрылымға сәйкес келеді.

I'm not sure whether the shop is open on Sundays.
Дүкен жексенбіде жұмыс істей ме, жоқ па, нақты білмеймін.
«ме, жоқ па» → whether; ішінде хабарлы тәртіп: the shop is
Can you check if the printer is working?
Принтер істеп тұр ма, тексеріп жіберші.
«тұр ма» → if + хабарлы тәртіп
Whether we go camping depends on the weather.
Шатыр алып демалысқа барамыз ба, жоқ па, ауа райына байланысты.
бастауыш: тек whether
It depends on whether the client agrees.
Бұл клиенттің келісетін-келіспейтініне байланысты.
предлогтан кейін whether
I can't decide whether to stay or leave.
Қалсам ба, кетсем бе, шеше алмай жүрмін.
to + етістіктің алдында тек whether
Let me know whether or not you can come.
Келе аласың ба, жоқ па, хабарласарсың.
whether or not

4Бастауыш не толықтауыш ретіндегі wh-бағыныңқылар

who, what, where, when, why немесе how сөзінен басталатын бағыныңқы сөйлемнің толықтауышы да, бастауышы да бола алады. Оның ішінде хабарлы тәртіпті қолданыңыз, do / does / did қоймаңыз.

I don't know where she lives.
Оның қайда тұратынын білмеймін.
«қайда тұратынын»: хабарлы тәртіп → where she lives, does жоқ
Nobody knows why the meeting was cancelled.
Жиналыстың неге болмай қалғанын ешкім білмейді.
«ешкім білмейді» → Nobody knows
How you say it matters as much as what you say.
Не айтқаның қандай маңызды болса, қалай айтқаның да сондай маңызды.
екі wh-бағыныңқы: бастауыш және толықтауыш
Where we hold the party isn't important.
Кешті қай жерде өткізетініміз маңызды емес.
wh-бағыныңқы бастауыш → isn't, жекеше
Do you remember when the course starts?
Курстың қашан басталатыны есіңде ме?
«қашан басталатыны» → when the course starts

5What = the thing(s) that

What «the thing that» немесе «the things that» дегенді білдіре алады. Сөйлемнің басында ол назарды бір нәрсеге аударады. What I need is… сияқты бөлшектелген сөйлемдер (cleft sentences) C1-05 сабағында, whatever, whoever сияқты сөздер C1-15 сабағында дамытылады. Қазақша мұнда көбіне «керегі», «таңғалдырғаны» сияқты тәуелдік жалғаулы форма келеді.

What you need is a good night's sleep.
Саған керегі жақсылап бір ұйықтап алу.
«керегі» → What you need
I didn't understand what she said.
Оның не айтқанын түсінбедім.
what = айтқан нәрсесі
What surprised me most was the price.
Мені ең қатты таңғалдырғаны бағасы болды.
«таңғалдырғаны» → What surprised me
Show me what you've bought!
Не сатып алғаныңды көрсетші!
That's exactly what I was thinking.
Мен де дәл соны ойлап отыр едім.
what = ойлаған нәрсем

Жиі кездесетін қателер

❌I don't know where does she live.
✅I don't know where she lives.
Хабарлы тәртіп; does жоқ.
❌I'm not sure if or not he's coming.
✅I'm not sure whether or not he's coming. немесе I'm not sure if he's coming or not.
or not сөзінің дәл алдында whether қолданыңыз.
❌The thing what I need is time.
✅What I need is time. немесе The thing that I need is time.
what өзі «the thing that» дегенді білдіреді.
❌Is strange that he hasn't called.
✅It's strange that he hasn't called.
Сөйлемге it бастауышы керек.
❌I was surprised of that she left.
✅I was surprised that she left.
that сөзінің дәл алдында предлог болмайды.
❌I asked him what was his name.
✅I asked him what his name was.
Бағыныңқының ішінде хабарлы тәртіп.
⚠️It depends on if they agree.
✅It depends on whether they agree.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ предлогтан кейінгі if тек бейресми сөйлеуде естіледі; әдеби таңдау — whether.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «… деп» → сұраулы тәртіп сақталады. Қазақша сұрақты көбіне «деп» арқылы тура келтіреміз: «Кілтімді қайда қойдым? Есімде жоқ». Сондықтан ағылшыншада бағыныңқының ішінде did / does және сұраулы тәртіп сақталып қалады. Бағыныңқыда хабарлы тәртіп, көмекші етістік жоқ.

❌I don't remember where did I put my keys.
✅I don't remember where I put my keys.
❌Can you tell me how much does this ticket cost?
✅Can you tell me how much this ticket costs?

2. «Келе ме, жоқ па, білмеймін» → whether жоқ. Қазақша иә / жоқ сұрағы «ма / ме» шылауымен жасалып, сол күйі сөйлемге енеді. Аударғанда whether / if түсіп қалады да, сұрақ тәртібі сақталады. Ағылшыншада whether / if + хабарлы тәртіп керек.

❌I don't know will Nurlan come or not.
✅I don't know whether Nurlan will come or not. немесе I don't know if Nurlan will come or not.
❌Ask the teacher is the exam on Monday.
✅Ask the teacher if the exam is on Monday. немесе Ask the teacher whether the exam is on Monday.

3. «Өкінішті, …» → it жоқ. Қазақ тілінде бос бастауыш жоқ: «Әселдің кешке келе алмайтыны өкінішті», «Өкінішті, ол келе алмайды». Сондықтан ағылшынша сөйлем is етістігінен басталып кетеді. Ағылшыншада етістіктің алдында бастауыш міндетті: It's a pity that…, It's amazing that…

❌Is a pity that Assel can't come to the party.
✅It's a pity that Assel can't come to the party.
❌Was clear that the plan wouldn't work.
✅It was clear that the plan wouldn't work.

4. «Айтқанның бәрі» → everything what. Қазақша «Оның айтқанының бәрі рас болып шықты» сөйлеміндегі «айтқаны» what she told me сияқты аударылып, everything сөзімен қатар тұрып қалады. Everything, all, something, the only thing сияқты сөздерден кейін what емес, that қолданыңыз немесе оны түсіріп тастаңыз.

❌Everything what she told me turned out to be true.
✅Everything (that) she told me turned out to be true. немесе What she told me turned out to be true.

Шатастырмаңыз

what (зат есімдік бағыныңқы) және that / which (анықтауыш бағыныңқы) — Зат есімдік бағыныңқыда what зат есімнің өзін ішіне алады («the thing that»). Анықтауыш бағыныңқыда A2-29 that / which зат есімнен кейін келеді.

I bought what I needed.
Маған керегін сатып алдым.
what = керек нәрселер
I bought the things that I needed.
Маған керек заттарды сатып алдым.
зат есімнен кейін that

that (зат есімдік бағыныңқы) және that (қатыстық есімдік) — Зат есімдік бағыныңқыдағы that тұтас ойды енгізеді; қатыстық that алдындағы зат есімді сипаттайды.

I know that the film is good.
Фильмнің жақсы екенін білемін.
зат есімдік бағыныңқы: не білемін
I know a film that you'll love.
Саған ұнайтын бір фильмді білемін.
анықтауыш бағыныңқы: қай фильм

if (whether) және if (шарт) — Зат есімдік бағыныңқыда if = whether. Шартты сөйлемде if шартты енгізеді A2-27.

Tell me if you need help.
Көмек керек болса, айт.
шарт: «-са»
Ask her if she needs help.
Одан көмек керек пе екен, сұрап көр.
«керек пе» → if = whether

Жазылуы мен айтылуы

  • Зат есімдік бағыныңқыдағы that әдетте әлсіз айтылады: /ðət/, /ðæt/ емес. Сөйлеуде ол жиі мүлде түсіп қалады. /ð/ дыбысы қазақ тілінде жоқ: тілдің ұшын тістердің арасына қойып, дауыспен үрлеңіз; оны з немесе д деп айтпаңыз.
  • Көп адам whether пен weather сөздерін бірдей айтады: /ˈweðə/ (UK), /ˈweðər/ (US). Жазылуына мұқият болыңыз. Бірінші дыбыс /w/ қазақтың у дыбысы сияқты екі ерінмен айтылады; оны в деп айтпаңыз.
  • Зат есімдік бағыныңқының алдына үтір қойылмайды: I think that…, I think, that… емес.
  • Бастауыш бағыныңқының басындағы What назар аудару үшін жиі екпінмен айтылады: What I need is…

Алтын ереже

Зат есімдік бағыныңқы — зат есім ретінде қолданылатын тұтас сөйлем. Оны that (хабар), whether / if (иә / жоқ) немесе wh-сөз (ақпарат) арқылы белгілеп, ішінде хабарлы сөз тәртібін сақтаңыз. Предлогтан кейін whether таңдаңыз, ал or not сөзінің дәл алдында, to + етістіктің алдында және бастауыш ретінде тек whether қолданыңыз. Қазақтың «-ғаны біртүрлі» тіркесін аударғанда, It сөзін ұмытпаңыз.

Жаттығулар

A. Құрылым

Екі сөйлемді біріктіріңіз немесе нұсқау бойынша қайта жазыңыз.

  1. Біріктіріңіз: Where is the bank? I don't know.
  2. Біріктіріңіз: Is the café open? Can you check?
  3. It… that арқылы қайта жазыңыз: That you forgot her birthday is surprising.
  4. the fact that арқылы қайта жазыңыз: He didn't apologise. That made me angry.
  5. what арқылы қайта жазыңыз: The thing that I need is a holiday.
  6. Біріктіріңіз: Why did she leave? Nobody knows.

B. Мағына

Дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I can't decide … to accept the offer.
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … I want for my birthday is a new bike.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … he lied surprised nobody.
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: It depends … we have enough money.
  5. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I'm sure … we've met before.

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. Do you know what time does the shop close?
  2. The thing what I like most is the music.
  3. I'm not sure if or not she's coming.
  4. Whether we go camping depends on the weather.

D. Мәтін ішінде

Диалогты оқып, әр орынға бір сөз жазыңыз.

A leaving party
Ana: Have you heard 16 Tom is leaving the company?
Ben: Yes! But nobody knows 17 he's leaving. It's a mystery.
Ana: 18 I'd like to do is organise a small party for him.
Ben: Good idea. I'm not sure 19 he likes surprises, though.
Ana: Hmm. 20 fact that he never talks about his birthday is a bit worrying!
Ben: Let's ask his wife 21 she thinks.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Өзіңіз туралы екі сөйлемді толықтырыңыз: What I like most about… is… және I'm not sure whether…
  2. Өміріңіз туралы It's amazing that… немесе The fact that… деп басталатын бір сөйлем жазыңыз.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. I don't know where the bank is.
  2. Can you check whether the café is open? / Can you check if the café is open?
  3. It's surprising that you forgot her birthday. / It is surprising that you forgot her birthday.
  4. The fact that he didn't apologise made me angry.
  5. What I need is a holiday.
  6. Nobody knows why she left.

B. Мағына

  1. whether
  2. What
  3. That
  4. on whether
  5. that

C. Қатені табыңыз

  1. Do you know what time the shop closes?
  2. What I like most is the music. / The thing that I like most is the music. / The thing I like most is the music.
  3. I'm not sure whether or not she's coming. / I'm not sure whether she's coming or not. / I'm not sure if she's coming or not.
  4. ✓ Whether we go camping depends on the weather.

D. Мәтін ішінде

  1. that
  2. why / when
  3. What
  4. whether / if
  5. The
  6. what

E. Сіздің кезегіңіз

  1. What I like most about my job is the people. I'm not sure whether I'll stay in this city next year.
  2. It's amazing that my grandmother still goes running every morning.

F. Аралас қайталау

  1. the station is
  2. to do
  3. The
  4. that
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play