Sentence architecture: upplýsingaflæði í enskum setningum – end-focus, end-weight, it, there og hliðstæð bygging
Sentence Architecture: Information Flow
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund geturðu raðað upplýsingum þannig að jafnvel löng setning sé auðlesin: þekkt efni á undan nýju, þungir liðir aftast, jafngildar hugmyndir í sömu mynd, frumlagið nálægt sögninni og áherslan nákvæmlega þar sem þú vilt hafa hana.
Aðalatriðið
Lesandinn fer í gegnum setninguna frá vinstri til hægri og heldur öllu í huganum þar til merkingin er komin. Góð setningagerð gerir þessa leið létta.
Enskan hefur sterka sjálfgefna venju: byrjaðu á því sem lesandinn veit nú þegar (þekkt efni, given) og endaðu á því sem er nýtt eða mikilvægt (nýtt efni, new). Í lok setningar liggur eðlileg áhersla og athygli. Þetta heitir end-focus (áhersla aftast). Langir og þungir liðir vilja líka vera aftast, því að þungt frumlag lætur lesandann bíða lengi eftir sögninni. Þetta heitir end-weight (þunginn aftast).
Hugsaðu þér texta sem röð af steinum yfir á. Hver setning byrjar á steini sem lesandinn stendur nú þegar á – einhverju þekktu – og leggur nýjan stein aðeins lengra fram. Næsta setning stígur á þann nýja stein. Ef setning byrjar á steini sem lesandinn hefur aldrei séð þarf hann að stökkva, og þá getur hann dottið í ána.
Þolmynd, klofnar setningar, framfærsla, it og there, lýsingarháttarliðir: allt eru þetta verkfæri til að leggja steinana í rétta röð.
Íslenska og enska
Reglan „þekkt á undan nýju“ gildir líka á íslensku. Munurinn liggur í verkfærunum. Á íslensku sýnir fallið hver gerði hvað, svo að þekkt andlag má einfaldlega færa fremst: „Nýja sundlaugin var opnuð í vor. Hana hannaði arkitekt úr bænum.“ Ensk nafnorð hafa engar fallendingar og fyrsta nafnorðið er lesið sem frumlag. Til að fá sömu röð þarf því þolmynd: It was designed by a local architect.
Góðu fréttirnar: aukafrumlagið „það“ vinnur sama verk og it og there. „Það er auðvelt að læra…“ er It is easy to learn…, og „Það er maður við dyrnar“ er There's a man at the door. Munurinn kemur í ljós í tvennu. Í fyrsta lagi hverfur „það“ þegar annar liður fer fremst („Nú er ljóst að…“, „Í ár eru margar ástæður…“), en í rituðu ensku máli má sæti frumlagsins ekki vera autt. Í öðru lagi er „það er / það eru“ bæði it is og there is / there are: þegar eitthvað nýtt er kynnt til sögunnar notar enskan there, ekki it. Í hliðstæðri byggingu eru málin lík: „ekki aðeins … heldur líka“, „bæði … og“ og „annaðhvort … eða“ krefjast líka jafngildra liða á íslensku.
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Nýja bókasafnið var opnað síðasta vor. Húsið hannaði arkitekt úr bænum. | The new library opened last spring. It was designed by a local architect. | á íslensku dugar orðaröðin, á ensku þarf þolmynd |
| Það er auðvelt að læra grunnatriði ensku. | It is easy to learn the basics of English. | „það“ = it – hér er þetta eins |
| Nú er ljóst að við þurfum meiri tíma. | It is clear that we need more time. | á íslensku hverfur „það“ á eftir „nú“; á ensku verður it að vera |
| Það er maður við dyrnar sem segist þekkja þig. | There's a man at the door who says he knows you. | nýtt frumlag kynnt: there, ekki it |
| Það eru nokkrar ástæður fyrir því að verkefnið mistókst. | There are several reasons why the project failed. | „það eru“ → there are |
| Hún er ekki aðeins hæfileikaríkur tónlistarmaður heldur líka frábær kennari. | She is not only a talented musician but also a gifted teacher. | jafngildir liðir – hér er þetta eins |
| Starfið krefst bæði tæknikunnáttu og þolinmæði. | The job requires both technical skills and patience. | hér er þetta eins |
Í stuttu máli: þekkt efni fremst og fréttin aftast, eins og á íslensku; en þekkt andlag fer fremst á ensku með þolmynd, autt frumlagssæti fyllist í rituðu máli með it eða there, og þegar eitthvað nýtt er kynnt er „það er / það eru“ there is / there are.
Form
Fjórar meginreglur um röð upplýsinga
| Regla | Hvað hún segir | Veikara | Betra |
|---|---|---|---|
| Þekkt → nýtt | byrjaðu á þekktu efni, endaðu á nýju | (á eftir setningu um mótmæli) A new law was the result of the protests. | The protests led to a new law. |
| End-focus | aðalatriðið aftast | The cause of the fire was faulty wiring, according to the report. | According to the report, the cause of the fire was faulty wiring. |
| End-weight | langir liðir aftast | That she had lied about her qualifications surprised everyone. | It surprised everyone that she had lied about her qualifications. |
| Hliðstæð bygging | jafngildar hugmyndir í sömu mynd | She likes hiking, to swim and cycles. | She likes hiking, swimming and cycling. |
Verkfæri til að færa upplýsingar til
| Verkfæri | Færir… | Dæmi | Sjá |
|---|---|---|---|
| Þolmynd | andlagið fremst | The bridge was designed by a local firm. | B1-10 |
| Aukafrumlagið it | þungt frumlag (setningu eða to-lið) aftast | It is easy to see why. | A1-01, B2-20 |
| There + be | nýtt, óákveðið frumlag aftast | There's a problem with the heating. | A1-11 |
| Klofin setning (cleft) | einn lið í brennidepil | It was the price that put us off. | C1-05 |
| Framfærsla (fronting) | andlag eða sagnfyllingu fremst (andstæða, tenging) | That part I understood. | C1-06 |
| Lýsingarháttarliður | bakgrunn, stutt og þétt, fremst | Having read the report, the board… | B2-10, C1-07 |
Í þessari kennslustund merkir ⚠️ setningar sem eru málfræðilega réttar en þyngri aflestrar. Röð upplýsinga er oftast spurning um betra og verra, ekki rétt og rangt.
Notkun
1Þekkt á undan nýju og áherslan aftast
Tengdu hverja setningu við þá á undan með því að byrja á einhverju þekktu – fornafni, endurteknu nafnorði eða samheiti. Geymdu nýjar eða mikilvægar upplýsingar til loka, þar sem eðlileg áhersla fellur.
2Aukafrumlagið it og there til að færa þunga liði aftast
Þegar frumlagið er löng aukasetning eða to-liður færirðu það aftast og setur it í sæti frumlagsins. Til að kynna nýtt, óákveðið frumlag notarðu there + be. Í ritaðri enskri setningu má sæti frumlagsins ekki vera autt (undantekningar eru boðháttur og úrfellingin í talmáli úr C2-03). Á íslensku gerir „það“ oft sama gagn, en hverfur þegar eitthvað annað fer fremst.
3Hliðstæð bygging
Liðir sem eru tengdir með and, or, but, both… and, either… or og not only… but also verða að hafa sömu málfræðilegu mynd. Í pörum verður það sem kemur á eftir fyrra orðinu að passa við það sem kemur á eftir seinna orðinu. Á íslensku gildir það sama um „bæði … og“ og „ekki aðeins … heldur líka“.
4Löng setning sem lesandinn villist ekki í
Löng setning er í lagi ef aðalfrumlagið og sögnin standa nálægt hvort öðru og aukaupplýsingarnar hanga utan á. Troddu ekki langri aukasetningu á milli frumlags og sagnar. Breyttu lengd setninganna: stutt setning á eftir nokkrum löngum gefur áherslu.
5Að stýra áherslunni með vali á setningagerð
Með sömu staðreyndum velurðu germynd eða þolmynd, klofna setningu, framfærslu eða lýsingarháttarlið eftir því hvað er þekkt, hvað er nýtt og hverju þú vilt leggja áherslu á.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Þess vegna skiptir máli að…“ → it hverfur á eftir fremsta liðnum. Á íslensku segjum við „Það skiptir máli að…“, en um leið og tími, staður eða atviksorð fer fremst hverfur „það“: „Þess vegna skiptir miklu máli að…“, „Síðan göngin opnuðu tekur miklu styttri tíma að keyra…“. Á ensku helst sæti frumlagsins fyllt hvað sem stendur fremst: aukafrumlagið it kemur á eftir fremsta liðnum.
2. „Það eru enn margar spurningar…“ → it are í stað there are. Á íslensku byrjum við setningu sem kynnir eitthvað nýtt á „það er / það eru“. Þýtt beint verður það it, en á ensku segir it is hvað eitthvað er. Nýtt, óákveðið frumlag er kynnt með there is / there are, líka í löngum, formlegum setningum.
3. „Veggmyndina máluðu nemendur…“ → andlagið fremst án þolmyndar. Á íslensku má setja þekkt andlag fremst með orðaröðinni einni, því að fallið sýnir hver gerði hvað: „Veggmyndina á gömlu síldarverksmiðjunni máluðu nemendur úr Myndlistaskólanum.“ Á ensku er fyrsta nafnorðið lesið sem frumlag, svo að sama orðaröð snýr merkingunni við. Ef þú vilt þekkta efnið fremst notarðu þolmynd.
Ekki rugla saman
aukafrumlagið it og vísandi it – Aukafrumlagið it vísar fram, til aukasetningar sem kemur síðar; vísandi it vísar aftur, til einhvers sem hefur þegar verið nefnt. Á íslensku eru bæði oft „það“.
end-focus og framfærsla – Sjálfgefið fara nýjar upplýsingar aftast. Framfærsla flytur eitthvað fremst til að sýna andstæðu eða tengingu og er merkt val. Sjá C1-06. Á íslensku er framfærsla miklu algengari og oft hlutlaus; á ensku vekur hún athygli.
þolmynd vegna upplýsingaflæðis og þolmynd vegna formlegs stíls – Hér er þolmyndin verkfæri sem heldur þekktu efni fremst; hún er ekki sjálfkrafa „betri“ eða formlegri. Sjá C2-02.
Stafsetning og framburður
- Í tali samsvarar end-focus setningaráherslunni: aðaláherslan fellur yfirleitt á síðasta efnisorðið – We bought a new car (áhersla á car). Áhersla annars staðar sýnir andstæðu. Sjá T-01. Láttu aðaláhersluna falla greinilega á síðasta efnisorðið og raddblæinn falla á eftir henni.
- Í rituðu máli afmarka kommur upplýsingar sem eru ekki afmarkandi og trufla setninguna: The report, which took two years, recommends… Sjá B2-27.
- Á ensku kemur aldrei ein komma á milli frumlags og sagnar (kommupar utan um innskot er í lagi), og engin komma fer á undan afmarkandi tilvísunarsetningu eða á undan that í it is clear that.
- Þankastrik eða svigar geta haldið stuttu innskoti, en fleiri en eitt í sömu setningu gera hana torlesna.
- Lengri orð eins og development, information og particular bera ekki áhersluna á fyrsta atkvæði: de-VE-lop-ment, in-for-MA-tion, par-TI-cu-lar. Á íslensku er áherslan alltaf á fyrsta atkvæði, svo að hér þarf að vanda sig í löngum setningum.
Gullna reglan
Gamalt á undan nýju, létt á undan þungu, jafngildar hugmyndir í sömu mynd. Hafðu frumlagið nálægt sögninni og láttu lok setningarinnar bera fréttina. Og mundu: þegar andlagið stendur fremst í íslensku setningunni þarf enska setningin oft þolmynd; „það“ sem hverfur á íslensku verður it á ensku; og „það er / það eru“ um eitthvað nýtt er there is / there are.
Æfingar
A. Form
Endurskrifaðu hverja setningu með verkfærinu sem gefið er. Merkingin á að haldast óbreytt.
-
Endurskrifaðu með aukafrumlaginu it: To get a table at that restaurant without booking weeks in advance is almost impossible.
-
Endurskrifaðu með aukafrumlaginu it: Whether the museum will reopen before the summer remains unclear.
-
Endurskrifaðu með there + be þannig að nýja frumlagið komi á eftir sögninni: A number of serious flaws in the method exist.
-
Endurskrifaðu þannig að upptalningin verði hliðstæð: The new manager is experienced, approachable and she listens to people.
-
Endurskrifaðu þannig að báðir hlutar "not only … but also" hafi sömu mynd: The scheme not only cut costs but also staff morale was improved.
-
Endurskrifaðu þannig að frumlagið standi við hlið sagnar sinnar og bakgrunnurinn komi fremst: The committee, after three long meetings and a heated public consultation, finally approved the plan.
-
Endurskrifaðu í þolmynd þannig að "the painting" (umræðuefnið) komi fremst og sá sem fann það aftast: A retired teacher from Leeds discovered the painting in an attic.
B. Merking
Veldu setninguna sem passar betur við aðstæðurnar. Athugasemdin segir hvers vegna.
-
Setningin á undan er "Our town has a famous clock tower." Hvor seinni setningin flæðir betur?given "it" first; the new information, the engineer, gets end-focus
-
Stutt æviágrip; setningin á undan er "Rosa Lind trained as an architect in Glasgow." Hvor seinni setningin flæðir betur?the text is about the architect, so the active keeps "she" (given) first
-
Skýrsla um rannsókn á eldsvoða: orsökin er helsta niðurstaðan. Hvor setningin endar á fréttinni?end-focus: the new information comes last
-
Frétt fyrir upptekna lesendur. Hvor setningin er auðveldari aflestrar?end-weight: the heavy clause moves to the end
-
Verslunareigandi svarar manneskju sem kennir verðinu um: hún vill leggja áherslu á raunverulegu orsökina. Hvor setningin gerir það?the it-cleft puts contrastive focus on the cause
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa í setningagerðinni eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
Although the figures look encouraging at first sight, is far too early to say whether the new scheme has actually reduced congestion.
-
The residents who complained most loudly about the noise from the building site last summer, have now been offered compensation by the council.
-
Exist several reasons why the project, which had been planned for almost a decade, was abandoned at the last minute.
-
The report, which took two years and three separate research teams to complete, recommends major changes to the way patient data is stored.
-
Anyone who wants to apply for the scholarship before the deadline at the end of the month, should contact the admissions office directly.
D. Í samhengi
Þú ert að lesa yfir grein í fréttabréfi. Endurskrifaðu hverja númeraða setningu eftir fyrirmælunum svo að textinn flæði.
Last spring the city opened the Riverside Cycle Network. (18) A team of local engineers and volunteers planned it over three years. (19) How much the network would change daily life in the centre was not obvious at first. However, the figures now speak for themselves. (20) Far fewer cars are in the centre at rush hour. (21) That accidents involving cyclists have fallen by a third is the most encouraging result. (22) The scheme was cheap, popular and it did not take long to build. (23) The council, which had originally been sceptical and had twice voted against funding the scheme before a change of leadership in 2023, now plans to extend the network. Other cities would do well to follow its example.
-
Endurskrifaðu setningu (18) í þolmynd þannig að "it" (netið, þekkt efni) komi fremst.
-
Endurskrifaðu setningu (19) með aukafrumlaginu it.
-
Endurskrifaðu setningu (20) með there + be.
-
Endurskrifaðu setningu (21) þannig að langa aukasetningin komi aftast.
-
Endurskrifaðu setningu (22) þannig að upptalningin verði hliðstæð.
-
Endurskrifaðu setningu (23) þannig að frumlagið standi nálægt sögninni: notaðu tvær setningar eða settu bakgrunninn fremst.
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku.
-
Skrifaðu fyrstu þrjár setningarnar í stuttri færslu í ferðahandbók um byggingu eða stað sem þú þekkir. Viðmið: hver setning á eftir þeirri fyrstu byrjar á upplýsingum sem komu fram í setningunni á undan; notaðu að minnsta kosti eina þolmynd til að halda umræðuefninu fremst; endaðu síðustu setninguna á óvæntustu staðreyndinni.
-
Í uppkasti samstarfsmanns stendur: "That the supplier delivered the parts three weeks late and without any explanation was the cause of the delay, and the client, who had been waiting for the order since early March and had already complained twice, was not happy." Endurskrifaðu það sem tvær eða þrjár skýrar setningar. Viðmið: engin aukasetning sem frumlag; hvert frumlag nálægt sögn sinni; aukafrumlagið it eða there að minnsta kosti einu sinni.
-
Skrifaðu stutta efnisgrein (3–4 setningar) þar sem þú metur námskeið eða fræðsludag. Viðmið: ein upptalning með þremur hliðstæðum liðum; eitt "not only … but also" sem tengir jafngildar myndir; stutt lokasetning sem hefur áhrif.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
C1-05 Cleft sentences á ensku: It was… that og What I need is… – að draga fram aðalatriðið Endurskrifaðu sem it-klofna setningu með brennidepli á "the constant noise from the street": The constant noise from the street kept me awake, not the heat.
-
C1-07 Participle clauses á ensku: Built in 1850, Having been told, Not knowing, With prices rising Endurskrifaðu þannig að setningin byrji á lýsingarháttarlið: After she had read every report twice, the inspector wrote her conclusions.
-
C1-11 Nominalisation á ensku: a sharp rise in prices – nafnorðastíll og nafnliðir í formlegu máli Endurskrifaðu þannig að nafnorðsmynd sagnarinnar "resign" sé í frumlaginu: The minister resigned suddenly, and this shocked the country.
Svör
A. Form
- It is almost impossible to get a table at that restaurant without booking weeks in advance.
- It remains unclear whether the museum will reopen before the summer.
- There are a number of serious flaws in the method.
- The new manager is experienced, approachable and attentive. / The new manager is experienced, approachable and willing to listen.
- The scheme not only cut costs but also improved staff morale.
- After three long meetings and a heated public consultation, the committee finally approved the plan.
- The painting was discovered in an attic by a retired teacher from Leeds.
B. Merking
- It was built in 1890 by a local engineer.
- She designed the new city library in 2015.
- According to the investigators, the cause of the fire was faulty wiring.
- Investors were shocked that the company had ignored repeated warnings from its own auditors.
- It was the lack of parking that kept customers away.
C. Finndu villuna
- Although the figures look encouraging at first sight, it is far too early to say whether the new scheme has actually reduced congestion.
- The residents who complained most loudly about the noise from the building site last summer have now been offered compensation by the council.
- There are several reasons why the project, which had been planned for almost a decade, was abandoned at the last minute.
- ✓ The report, which took two years and three separate research teams to complete, recommends major changes to the way patient data is stored.
- Anyone who wants to apply for the scholarship before the deadline at the end of the month should contact the admissions office directly.
D. Í samhengi
- It was planned over three years by a team of local engineers and volunteers. / It was planned by a team of local engineers and volunteers over three years.
- It was not obvious at first how much the network would change daily life in the centre. / At first it was not obvious how much the network would change daily life in the centre.
- There are far fewer cars in the centre at rush hour.
- The most encouraging result is that accidents involving cyclists have fallen by a third. / What is most encouraging is that accidents involving cyclists have fallen by a third.
- The scheme was cheap, popular and quick to build.
- The council had originally been sceptical and had twice voted against funding the scheme before a change of leadership in 2023. Now it plans to extend the network. / Although it had originally been sceptical and had twice voted against funding the scheme before a change of leadership in 2023, the council now plans to extend the network.
E. Spreyttu þig
- The old corn exchange stands at the top of the high street. It was built in 1862 to house the town's grain market. Today, that same hall is home to an indoor climbing wall.
- The delay was caused by the supplier, who delivered the parts three weeks late and without any explanation. It was hardly surprising that the client was unhappy. They had been waiting for the order since early March and had already complained twice.
- The course was well organised, challenging and surprisingly enjoyable. The tutor not only explained each topic clearly but also gave detailed feedback on every assignment. By the final week, I was writing longer essays with far fewer errors. I would take it again.
F. Blönduð upprifjun
- It was the constant noise from the street that kept me awake, not the heat. / It was the constant noise from the street, not the heat, that kept me awake.
- Having read every report twice, the inspector wrote her conclusions. / After reading every report twice, the inspector wrote her conclusions.
- The minister's sudden resignation shocked the country. / The sudden resignation of the minister shocked the country.
