SlowingoГрамматика
B1 11 / 39

Passive Voice қазақша: ырықсыз етіс Present және Past Simple шақтарында

The Passive: Present and Past Simple

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз ырықсыз етісті (passive voice) Present Simple және Past Simple шақтарында қолдана аласыз (is made, was built), болымсыз түрі мен сұрақ құра аласыз, пайдалы болса by + орындаушыны қоса аласыз және қашан ырықсыз етіс белсенді етістен жақсы екенін шеше аласыз.

Негізгі идея

Әр әрекеттің орындаушысы бар: әрекетті істейтін адам немесе нәрсе. Көбіне әрекет түсетін нәрсе де болады. Қалыпты, белсенді (active) сөйлемде орындаушы бірінші тұрады: Someone stole my bike.

Ал орындаушының кім екенін білмесеңіз немесе бұл сізге маңызды болмаса ше? Сіз шын мәнінде велосипедіңіз туралы айтқыңыз келеді. Ырықсыз етіс сөйлемді аударып тастайды: әрекет түсетін нәрсе алға шығып, бастауышқа айналады: My bike was stolen.

Камераны елестетіңіз. Белсенді сөйлемде камера орындаушыға қарап тұр. Ырықсыз сөйлемде камера бұрылып, әрекет түсетін нәрсеге қарайды. Орындаушы көбіне суреттен мүлде жоғалады. Орындаушы маңызды болса, оны соңына by арқылы қосуға болады.

Сондықтан ырықсыз етіс жаңалықтарда, тарихта, ғылымда және нұсқаулықтарда өте жиі кездеседі: назар әрекетті істеген адамға емес, оқиғаның өзіне және оның неге түскеніне аударылады.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Жақсы жаңалық: қазақ тілінде де ырықсыз етіс бар және ол жиі қолданылады: -ыл/-іл, -н жұрнақтары («салынды», «жиналады», «түсірілген»). Мағынасы ағылшынша passive-пен бірдей: «Қамал он екінші ғасырда салынған» = The castle was built in the twelfth century. Айырмашылық жасалуында: қазақшада бұл бір етістік, ал ағылшын тілінде екі бөлік керек: be (шақты көрсетеді) + үшінші форма. Сондықтан be оңай түсіп қалады: «салынды» → built ❌, дұрысы was built.

Тағы үш ерекшелік бар. Біріншіден, орындаушыны қазақша көбіне белсенді етіспен айтамыз («Кітапхананы жас сәулетші жобалаған»), ал ресми мәтінде тарапынан дейміз. Бұл шылау шығыс септігінде тұрғандықтан, from деп аудару оңай, бірақ ағылшыншада орындаушы by арқылы айтылады. Екіншіден, «туғанмын», «туғансыз» сөздерінің соңындағы «-мын», «-сыз» жіктік жалғаулары ағылшынша am, are сияқты көрінеді, ал ағылшыншада туу — өткен оқиға: I was born. Үшіншіден, қазақша -нан жасалған материалды да («емен ағашынан»), шикізатты да («ағаштан») білдіреді, ал ағылшыншада made of және made from бөлек.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Қамал он екінші ғасырда салынған.ырықсыз етіс, өткен шақThe castle was built in the twelfth century.
Қоқыс сейсенбі сайын жиналады.ырықсыз етіс, осы шақRubbish is collected every Tuesday.
Ол жас сәулетші тарапынан жобаланған.орындаушыIt was designed by a young architect.
Мен Алматыда туғанмын.туған жерI was born in Almaty.
Бұл кілем қай жерде тоқылған?ырықсыз етістегі сұрақWhere was this carpet made?
Үстел емен ағашынан жасалған. / Қағаз ағаштан жасалады.материал / шикізатmade of oak / made from wood

Құрылым

be + үшінші форма — be шақты көрсетеді; үшінші форма A2-16 өзгермейді.

ШақБелсенді етісЫрықсыз етіс
Present SimpleThey make these phones in Korea.These phones are made in Korea.
Present SimpleSomeone cleans the office every day.The office is cleaned every day.
Past SimpleSomeone stole my bike.My bike was stolen.
Past SimpleThey cancelled the flights.The flights were cancelled.

Болымсыз түрі, сұрақтар және қысқа жауаптар — тек be өзгереді; do / does / did қосылмайды.

Present SimplePast Simple
Хабарлы сөйлемIt is made of glass.They were invited.
Болымсыз сөйлемIt isn't made of glass.They weren't invited.
Иә / жоқ сұрағыIs it made of glass?Were they invited?
Wh- сұрағыWhere is it made?When was it built?
Қысқа жауаптарYes, it is. / No, it isn't.Yes, they were. / No, they weren't.

Белсенді етістен ырықсыз етіске үш қадам

ҚадамМысал
1. Белсенді сөйлемдегі толықтауыш бастауышқа айналады.They built the bridge in 1890. → The bridge…
2. Белсенді етістіктің шағындағы be + үшінші форма қосылады.The bridge was built…
3. by + орындаушы тек пайдалы болса ғана қосылады.The bridge was built in 1890.

Әдетте тек толықтауышы бар етістіктер ғана ырықсыз етісте келеді: Someone opened the door → The door was opened. happen, arrive, die, exist сияқты толықтауышсыз етістіктердің ырықсыз етісі жоқ.

Қолданылуы

1Орындаушы белгісіз

Әрекетті кім істегенін білмесеңіз, ырықсыз етісті қолданыңыз.

My phone was stolen on the train.
Пойызда телефоным ұрланды.
«ұрланды» → was stolen
The window was broken during the night.
Түнде терезе сындырылған.
кім сындырғаны белгісіз
This photo was taken around 1950.
Бұл сурет шамамен 1950 жылы түсірілген.
«түсірілген» → was taken
Two paintings were stolen from the museum last week.
Өткен аптада мұражайдан екі сурет ұрланды.
екі сурет → were

2Орындаушы түсінікті немесе маңызды емес

Әрекетті кім істейтінін бәрі білсе немесе бұл маңызды болмаса, орындаушыны айтпаңыз.

Rubbish is collected every Tuesday.
Қоқыс сейсенбі сайын жиналады.
әрине, қоқыс жинаушылар; rubbish (UK) = garbage, trash (US)
The suspect was arrested last night.
Күдікті кеше түнде ұсталды.
әрине, полиция
English is spoken in many countries.
Ағылшын тілінде көп елде сөйлейді.
қазақшада мұнда көбіне бастауышсыз белсенді етіс; ағылшыншада passive
Breakfast is served from 7 to 10.
Таңғы ас сағат 7-ден 10-ға дейін беріледі.
«беріледі» → is served

3By + орындаушы: тек пайдалы болса

Орындаушы жаңа немесе маңызды ақпарат берсе, by + орындаушыны қосыңыз. Ол көбіне ең маңызды жаңалық тұратын жерде, сөйлемнің соңында тұрады.

Our new library was designed by a young local architect.
Жаңа кітапханамызды жергілікті жас сәулетші жобалаған.
қазақшада белсенді етіс табиғи; ағылшыншада by + орындаушы
I was bitten by a dog when I was a child.
Бала кезімде мені ит қапқан.
by a dog
The film was directed by her sister.
Фильмді оның әпкесі түсірген.
her → әйел; sister = әпке немесе сіңлі
These cakes are handmade by a small family business.
Бұл торттарды шағын отбасылық кәсіпорын қолмен пісіреді.

4Процестер мен нұсқаулықтар

Бір нәрсенің қалай жасалатынын немесе істелетінін сипаттағанда көбіне Present Simple шағындағы ырықсыз етіс қолданылады. Қазақшада да солай: «теріледі», «кептіріледі».

First, the coffee beans are picked by hand.
Алдымен кофе дәндері қолмен теріледі.
«теріледі» → are picked
Then they are dried in the sun for about two weeks.
Содан кейін олар екі аптадай күнге кептіріледі.
The milk is heated to 72 degrees to kill any bacteria.
Бактерияларды жою үшін сүт 72 градусқа дейін қыздырылады.
Most parts are produced in Europe, and the cars are put together in Mexico.
Бөлшектердің көбі Еуропада шығарылады, ал көліктер Мексикада құрастырылады.

5Жаңалықтар мен тарих

Жаңалықтар мен тарихи мәтіндер оқиғаға, орынға немесе оқиға болған адамдарға назар аудару үшін ырықсыз етісті қолданады.

Two people were injured in the accident.
Апатта екі адам жарақат алды.
қазақшада «жарақат алды» белсенді етіс; ағылшыншада were injured
The castle was built in the twelfth century.
Қамал он екінші ғасырда салынған.
«салынған» → was built
Penicillin was discovered almost by chance.
Пенициллин кездейсоқ дерлік ашылды.
Three new species of frog were found in the rainforest last year.
Өткен жылы тропикалық орманнан бақаның үш жаңа түрі табылды.

6Be born

Be born әрдайым ырықсыз етіс түрінде келеді. Адамның туылуы үшін was / were born, ал am / is / are born тек жалпы фактілер үшін қолданылады.

I was born in 1995.
Мен 1995 жылы туылдым.
туу өткен оқиға → was born
Where were you born?
Сіз қай жерде туғансыз?
«-сыз» жалғауы are сияқты көрінеді, бірақ туу өткен оқиға → were born
My grandparents were born in the same village.
Атам мен әжем бір ауылда туған.
Thousands of babies are born every hour.
Әр сағат сайын мыңдаған сәби дүниеге келеді.
жалпы факт

Жиі кездесетін қателер

❌The museum built in 1900.
✅The museum was built in 1900.
Ырықсыз етіске be керек.
❌The car was wash yesterday.
✅The car was washed yesterday.
be + үшінші форма, етістіктің негізгі түрі емес.
❌I born in Lima.
✅I was born in Lima.
be born тіркесіне әрдайым be керек.
❌I am born in 1998.
✅I was born in 1998.
Сіздің туылуыңыз — өткен оқиға.
❌The cake was made from my mother.
✅The cake was made by my mother.
Орындаушы by сөзінен кейін келеді.
❌Did the bridge built in 1890?
✅Was the bridge built in 1890?
Ырықсыз етістегі сұрақ did емес, be арқылы жасалады.
❌The accident was happened at midnight.
✅The accident happened at midnight.
happen етістігінің толықтауышы жоқ, сондықтан ырықсыз етісі де жоқ.
❌The window was broke.
✅The window was broken.
Үшінші форманы (broken) қолданыңыз, Past Simple түрін (broke) емес.
⚠️My wallet was found by someone.
✅My wallet was found.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ by someone ешқандай ақпарат қоспайды: оны алып тастаңыз.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Салынды» → built. Қазақша ырықсыз етіс бір сөзбен айтылады: «Стадион өткен көктемде аяқталды». Ағылшыншада be түсіп қалса, сөйлем белсенді етіске айналып, мағынасы бұзылады. Шақты was / were көрсетеді.

❌The new stadium completed last spring.
✅The new stadium was completed last spring.
❌These apples grow and pack in the Almaty region.
✅These apples are grown and packed in the Almaty region.
grow мұнда «өсіріледі» → are grown.

2. «Туғанмын» → I am born. «Мен Шымкентте туғанмын» дегендегі «-мын» жалғауы am сияқты көрінеді, сондықтан I am born шығып кетеді; «Ата-анам Таразда туған» сөйлемі де are born болып аударылып жатады. Ағылшыншада адамның туылуы — өткен оқиға: was / were born.

❌My parents are born in Taraz.
✅My parents were born in Taraz.
❌Where is your husband born?
✅Where was your husband born?

3. «Тарапынан» → from. «Бұл ән жас әнші тарапынан жазылған» сөйлеміндегі «тарапынан» шығыс септігінде тұрғандықтан, from деп аударылып кетеді. Ағылшыншада орындаушыны by енгізеді.

❌This song was written from a young singer.
✅This song was written by a young singer.
❌The decision was made from the director.
✅The decision was made by the director.

4. Сұраулы сөйлемде сөз тәртібі өзгермейді. Қазақшада «Бұл кілемдер қай жерде тоқылған?» деп сөз тәртібін сақтаймыз. Ағылшынның ырықсыз етісінде be бастауыштың алдына шығады.

❌Where these carpets were made?
✅Where were these carpets made?
❌When the first university in Kazakhstan was opened?
✅When was the first university in Kazakhstan opened?

Шатастырмаңыз

Белсенді және ырықсыз етіс — Оқиға бір, назар басқа.

A storm destroyed the bridge.
Дауыл көпірді қиратты.
назар дауылда
The bridge was destroyed in a storm.
Көпір дауылда қиратылды.
назар көпірде

made of / made from / made by — of = әлі көрініп тұрған материал; from = өзгеріп кеткен бастапқы шикізат; by = орындаушы. Қазақшада алғашқы екеуі де «-нан жасалған».

This table is made of oak.
Бұл үстел емен ағашынан жасалған.
материал көрініп тұр → of
Paper is made from wood.
Қағаз ағаштан жасалады.
ағаш өзгеріп кеткен → from
This table was made by my grandfather.
Бұл үстелді атам жасаған.
кім жасады → by

Ырықсыз әрекет және be + сын есім (күй) — Кейбір үшінші формалар күйді сипаттайтын сын есім ретінде де жұмыс істейді. Қазақшада да айырмашылық бар: «жабық тұрды» және «жауып тастады».

The shop was closed when we arrived.
Біз келгенде, дүкен жабық тұрды.
күй: ашық емес еді
The shop was closed by the police last year.
Өткен жылы дүкенді полиция жауып тастады.
әрекет: біреу жапты

Жазылуы мен айтылуы

  • Дұрыс етістіктердің үшінші формасы -ed жалғауымен аяқталады, дыбысталуы Past Simple шағындағыдай: cleaned /d/, cooked /t/, painted /ɪd/. cooked бір буынды: соңына дауысты қоспаңыз.
  • Жазылуы Past Simple ережелеріне бағынады: stop → stopped, try → tried. cancelled (UK), canceled (US).
  • Жиі кездесетін бұрыс етістіктердің үшінші формасын бірге жаттаңыз: made, built, written, taken, sold, found, given, sent, known, spoken, stolen, broken, born.
  • Ырықсыз етісте was пен were әлсіз айтылады: It was built /ɪt wəz ˈbɪlt/. Екпін үшінші формаға түседі.
  • by екпінсіз айтылады; екпін одан кейінгі орындаушыға түседі: by a FRIEND.
  • born /bɔːn/ (UK), /bɔːrn/ (US): дауысты ұзақ, ерін дөңгеленген. Британ айтылуында r айтылмайды; американ айтылуында r тілдің ұшы еш жерге тимей, артқа сәл қайырылып айтылады, қазақтың р дыбысындай дірілдемейді.

Алтын ереже

Не болғанына немесе ол кімге / неге болғанына назар аударғыңыз келе ме? be + үшінші форманы қолданыңыз (is made, was built). by + орындаушыны тек орындаушы жаңа немесе маңызды болғанда ғана қосыңыз. Қазақшадағы «-ыл/-н» бір сөз, ал ағылшыншада be ұмытпаңыз.

Жаттығулар

A. Құрылым

Жақшадағы етістікті ырықсыз етісте жазыңыз, бір сөз қойыңыз немесе сөйлемді ырықсыз етіске айналдырыңыз.

  1. These shoes (make) in Portugal.
  2. The Eiffel Tower (build) between 1887 and 1889.
  3. Where you born?
  4. The windows (not clean) last week.
  5. English (speak) in Canada?
  6. Ырықсыз етіске айналдырыңыз: Someone cleans the rooms every day.
  7. Ырықсыз етіске айналдырыңыз: My grandfather painted this picture.
  8. Ырықсыз етіске айналдырыңыз: Did they cancel the concert?

B. Мағына

Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Жаңалықтар хабарында қайсысы жақсырақ?
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: Thousands of tourists … the castle every year.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: This bag is made … leather.
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: "The thief was arrested by the police" сөйлемінде by the police керек пе? …

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. My wallet stolen yesterday.
  2. The house was build last year.
  3. The meeting was happened on Monday.
  4. Coffee is grown in Brazil.

D. Мәтін ішінде

Мәтінді оқып, жақшадағы етістікті ырықсыз етісте жазыңыз.

How chocolate is made
Chocolate comes from cocoa beans. First, the beans 17 (take) out of the fruit. Then they 18 (dry) in the sun. After that, they 19 (send) to factories all over the world. Chocolate 20 (first / bring) to Europe in the 16th century, and at first it 21 (drink), not eaten!

E. Сіздің кезегіңіз

Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.

  1. Өзіңізге тиесілі бір заттың қай жерде жасалғаны немесе оны кім жасағаны туралы екі сөйлем жазыңыз.
  2. Қалаңыздың тарихы туралы was built немесе was opened арқылы екі сөйлем жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A2-16 Present Perfect қазақша: Have you ever…? Өмірдегі тәжірибе туралы
    Have you ever (write) a poem?
  2. A1-28 Past Simple қазақша: бұрыс етістіктер, did және didn't
    We (not / see) the film last night.
  3. B1-09 Should have, could have, might have қазақша: «керек еді» ағылшынша
    I (should / bring) a coat — it's freezing!
Жауаптар

A. Құрылым

  1. are made
  2. was built
  3. were
  4. weren't cleaned / were not cleaned
  5. Is … spoken
  6. The rooms are cleaned every day.
  7. This picture was painted by my grandfather.
  8. Was the concert cancelled? / Was the concert canceled?

B. Мағына

  1. Two people were injured in the crash.
  2. visit
  3. of
  4. no

C. Қатені табыңыз

  1. My wallet was stolen yesterday.
  2. The house was built last year.
  3. The meeting happened on Monday.
  4. ✓ Coffee is grown in Brazil.

D. Мәтін ішінде

  1. are taken
  2. are dried
  3. are sent
  4. was first brought / was brought first
  5. was drunk

E. Сіздің кезегіңіз

  1. My phone was made in China. My scarf was made by my aunt.
  2. The main bridge was built in 1920. Our first cinema was opened in 1954.

F. Аралас қайталау

  1. written
  2. didn't see / did not see
  3. should have brought / should've brought
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play