Passive Voice қазақша: ырықсыз етіс Present және Past Simple шақтарында
The Passive: Present and Past Simple
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз ырықсыз етісті (passive voice) Present Simple және Past Simple шақтарында қолдана аласыз (is made, was built), болымсыз түрі мен сұрақ құра аласыз, пайдалы болса by + орындаушыны қоса аласыз және қашан ырықсыз етіс белсенді етістен жақсы екенін шеше аласыз.
Негізгі идея
Әр әрекеттің орындаушысы бар: әрекетті істейтін адам немесе нәрсе. Көбіне әрекет түсетін нәрсе де болады. Қалыпты, белсенді (active) сөйлемде орындаушы бірінші тұрады: Someone stole my bike.
Ал орындаушының кім екенін білмесеңіз немесе бұл сізге маңызды болмаса ше? Сіз шын мәнінде велосипедіңіз туралы айтқыңыз келеді. Ырықсыз етіс сөйлемді аударып тастайды: әрекет түсетін нәрсе алға шығып, бастауышқа айналады: My bike was stolen.
Камераны елестетіңіз. Белсенді сөйлемде камера орындаушыға қарап тұр. Ырықсыз сөйлемде камера бұрылып, әрекет түсетін нәрсеге қарайды. Орындаушы көбіне суреттен мүлде жоғалады. Орындаушы маңызды болса, оны соңына by арқылы қосуға болады.
Сондықтан ырықсыз етіс жаңалықтарда, тарихта, ғылымда және нұсқаулықтарда өте жиі кездеседі: назар әрекетті істеген адамға емес, оқиғаның өзіне және оның неге түскеніне аударылады.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: қазақ тілінде де ырықсыз етіс бар және ол жиі қолданылады: -ыл/-іл, -н жұрнақтары («салынды», «жиналады», «түсірілген»). Мағынасы ағылшынша passive-пен бірдей: «Қамал он екінші ғасырда салынған» = The castle was built in the twelfth century. Айырмашылық жасалуында: қазақшада бұл бір етістік, ал ағылшын тілінде екі бөлік керек: be (шақты көрсетеді) + үшінші форма. Сондықтан be оңай түсіп қалады: «салынды» → built ❌, дұрысы was built.
Тағы үш ерекшелік бар. Біріншіден, орындаушыны қазақша көбіне белсенді етіспен айтамыз («Кітапхананы жас сәулетші жобалаған»), ал ресми мәтінде тарапынан дейміз. Бұл шылау шығыс септігінде тұрғандықтан, from деп аудару оңай, бірақ ағылшыншада орындаушы by арқылы айтылады. Екіншіден, «туғанмын», «туғансыз» сөздерінің соңындағы «-мын», «-сыз» жіктік жалғаулары ағылшынша am, are сияқты көрінеді, ал ағылшыншада туу — өткен оқиға: I was born. Үшіншіден, қазақша -нан жасалған материалды да («емен ағашынан»), шикізатты да («ағаштан») білдіреді, ал ағылшыншада made of және made from бөлек.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Қамал он екінші ғасырда салынған. | ырықсыз етіс, өткен шақ | The castle was built in the twelfth century. |
| Қоқыс сейсенбі сайын жиналады. | ырықсыз етіс, осы шақ | Rubbish is collected every Tuesday. |
| Ол жас сәулетші тарапынан жобаланған. | орындаушы | It was designed by a young architect. |
| Мен Алматыда туғанмын. | туған жер | I was born in Almaty. |
| Бұл кілем қай жерде тоқылған? | ырықсыз етістегі сұрақ | Where was this carpet made? |
| Үстел емен ағашынан жасалған. / Қағаз ағаштан жасалады. | материал / шикізат | made of oak / made from wood |
Құрылым
be + үшінші форма — be шақты көрсетеді; үшінші форма A2-16 өзгермейді.
| Шақ | Белсенді етіс | Ырықсыз етіс |
|---|---|---|
| Present Simple | They make these phones in Korea. | These phones are made in Korea. |
| Present Simple | Someone cleans the office every day. | The office is cleaned every day. |
| Past Simple | Someone stole my bike. | My bike was stolen. |
| Past Simple | They cancelled the flights. | The flights were cancelled. |
Болымсыз түрі, сұрақтар және қысқа жауаптар — тек be өзгереді; do / does / did қосылмайды.
| Present Simple | Past Simple | |
|---|---|---|
| Хабарлы сөйлем | It is made of glass. | They were invited. |
| Болымсыз сөйлем | It isn't made of glass. | They weren't invited. |
| Иә / жоқ сұрағы | Is it made of glass? | Were they invited? |
| Wh- сұрағы | Where is it made? | When was it built? |
| Қысқа жауаптар | Yes, it is. / No, it isn't. | Yes, they were. / No, they weren't. |
Белсенді етістен ырықсыз етіске үш қадам
| Қадам | Мысал |
|---|---|
| 1. Белсенді сөйлемдегі толықтауыш бастауышқа айналады. | They built the bridge in 1890. → The bridge… |
| 2. Белсенді етістіктің шағындағы be + үшінші форма қосылады. | The bridge was built… |
| 3. by + орындаушы тек пайдалы болса ғана қосылады. | The bridge was built in 1890. |
Әдетте тек толықтауышы бар етістіктер ғана ырықсыз етісте келеді: Someone opened the door → The door was opened. happen, arrive, die, exist сияқты толықтауышсыз етістіктердің ырықсыз етісі жоқ.
Қолданылуы
1Орындаушы белгісіз
Әрекетті кім істегенін білмесеңіз, ырықсыз етісті қолданыңыз.
2Орындаушы түсінікті немесе маңызды емес
Әрекетті кім істейтінін бәрі білсе немесе бұл маңызды болмаса, орындаушыны айтпаңыз.
3By + орындаушы: тек пайдалы болса
Орындаушы жаңа немесе маңызды ақпарат берсе, by + орындаушыны қосыңыз. Ол көбіне ең маңызды жаңалық тұратын жерде, сөйлемнің соңында тұрады.
4Процестер мен нұсқаулықтар
Бір нәрсенің қалай жасалатынын немесе істелетінін сипаттағанда көбіне Present Simple шағындағы ырықсыз етіс қолданылады. Қазақшада да солай: «теріледі», «кептіріледі».
5Жаңалықтар мен тарих
Жаңалықтар мен тарихи мәтіндер оқиғаға, орынға немесе оқиға болған адамдарға назар аудару үшін ырықсыз етісті қолданады.
6Be born
Be born әрдайым ырықсыз етіс түрінде келеді. Адамның туылуы үшін was / were born, ал am / is / are born тек жалпы фактілер үшін қолданылады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Салынды» → built. Қазақша ырықсыз етіс бір сөзбен айтылады: «Стадион өткен көктемде аяқталды». Ағылшыншада be түсіп қалса, сөйлем белсенді етіске айналып, мағынасы бұзылады. Шақты was / were көрсетеді.
2. «Туғанмын» → I am born. «Мен Шымкентте туғанмын» дегендегі «-мын» жалғауы am сияқты көрінеді, сондықтан I am born шығып кетеді; «Ата-анам Таразда туған» сөйлемі де are born болып аударылып жатады. Ағылшыншада адамның туылуы — өткен оқиға: was / were born.
3. «Тарапынан» → from. «Бұл ән жас әнші тарапынан жазылған» сөйлеміндегі «тарапынан» шығыс септігінде тұрғандықтан, from деп аударылып кетеді. Ағылшыншада орындаушыны by енгізеді.
4. Сұраулы сөйлемде сөз тәртібі өзгермейді. Қазақшада «Бұл кілемдер қай жерде тоқылған?» деп сөз тәртібін сақтаймыз. Ағылшынның ырықсыз етісінде be бастауыштың алдына шығады.
Шатастырмаңыз
Белсенді және ырықсыз етіс — Оқиға бір, назар басқа.
made of / made from / made by — of = әлі көрініп тұрған материал; from = өзгеріп кеткен бастапқы шикізат; by = орындаушы. Қазақшада алғашқы екеуі де «-нан жасалған».
Ырықсыз әрекет және be + сын есім (күй) — Кейбір үшінші формалар күйді сипаттайтын сын есім ретінде де жұмыс істейді. Қазақшада да айырмашылық бар: «жабық тұрды» және «жауып тастады».
Жазылуы мен айтылуы
- Дұрыс етістіктердің үшінші формасы -ed жалғауымен аяқталады, дыбысталуы Past Simple шағындағыдай: cleaned /d/, cooked /t/, painted /ɪd/. cooked бір буынды: соңына дауысты қоспаңыз.
- Жазылуы Past Simple ережелеріне бағынады: stop → stopped, try → tried. cancelled (UK), canceled (US).
- Жиі кездесетін бұрыс етістіктердің үшінші формасын бірге жаттаңыз: made, built, written, taken, sold, found, given, sent, known, spoken, stolen, broken, born.
- Ырықсыз етісте was пен were әлсіз айтылады: It was built /ɪt wəz ˈbɪlt/. Екпін үшінші формаға түседі.
- by екпінсіз айтылады; екпін одан кейінгі орындаушыға түседі: by a FRIEND.
- born /bɔːn/ (UK), /bɔːrn/ (US): дауысты ұзақ, ерін дөңгеленген. Британ айтылуында r айтылмайды; американ айтылуында r тілдің ұшы еш жерге тимей, артқа сәл қайырылып айтылады, қазақтың р дыбысындай дірілдемейді.
Алтын ереже
Не болғанына немесе ол кімге / неге болғанына назар аударғыңыз келе ме? be + үшінші форманы қолданыңыз (is made, was built). by + орындаушыны тек орындаушы жаңа немесе маңызды болғанда ғана қосыңыз. Қазақшадағы «-ыл/-н» бір сөз, ал ағылшыншада be ұмытпаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Жақшадағы етістікті ырықсыз етісте жазыңыз, бір сөз қойыңыз немесе сөйлемді ырықсыз етіске айналдырыңыз.
-
These shoes (make) in Portugal.
-
The Eiffel Tower (build) between 1887 and 1889.
-
Where you born?
-
The windows (not clean) last week.
-
English (speak) in Canada?
-
Ырықсыз етіске айналдырыңыз: Someone cleans the rooms every day.
-
Ырықсыз етіске айналдырыңыз: My grandfather painted this picture.
-
Ырықсыз етіске айналдырыңыз: Did they cancel the concert?
B. Мағына
Мағынасына қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Жаңалықтар хабарында қайсысы жақсырақ?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Thousands of tourists … the castle every year.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: This bag is made … leather.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: "The thief was arrested by the police" сөйлемінде by the police керек пе? …ұрыларды кім ұстайтыны түсінікті
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
My wallet stolen yesterday.
-
The house was build last year.
-
The meeting was happened on Monday.
-
Coffee is grown in Brazil.
D. Мәтін ішінде
Мәтінді оқып, жақшадағы етістікті ырықсыз етісте жазыңыз.
Chocolate comes from cocoa beans. First, the beans 17 (take) out of the fruit. Then they 18 (dry) in the sun. After that, they 19 (send) to factories all over the world. Chocolate 20 (first / bring) to Europe in the 16th century, and at first it 21 (drink), not eaten!
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңізге тиесілі бір заттың қай жерде жасалғаны немесе оны кім жасағаны туралы екі сөйлем жазыңыз.
-
Қалаңыздың тарихы туралы was built немесе was opened арқылы екі сөйлем жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-16 Present Perfect қазақша: Have you ever…? Өмірдегі тәжірибе туралы Have you ever (write) a poem?
-
A1-28 Past Simple қазақша: бұрыс етістіктер, did және didn't We (not / see) the film last night.
-
B1-09 Should have, could have, might have қазақша: «керек еді» ағылшынша I (should / bring) a coat — it's freezing!
Жауаптар
A. Құрылым
- are made
- was built
- were
- weren't cleaned / were not cleaned
- Is … spoken
- The rooms are cleaned every day.
- This picture was painted by my grandfather.
- Was the concert cancelled? / Was the concert canceled?
B. Мағына
- Two people were injured in the crash.
- visit
- of
- no
C. Қатені табыңыз
- My wallet was stolen yesterday.
- The house was built last year.
- The meeting happened on Monday.
- ✓ Coffee is grown in Brazil.
D. Мәтін ішінде
- are taken
- are dried
- are sent
- was first brought / was brought first
- was drunk
E. Сіздің кезегіңіз
- My phone was made in China. My scarf was made by my aunt.
- The main bridge was built in 1920. Our first cinema was opened in 1954.
F. Аралас қайталау
- written
- didn't see / did not see
- should have brought / should've brought
