Orðaröð í ensku: frumlag, sögn og andlag (word order)
How an English Sentence Works
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund þekkirðu helstu orðflokkana í ensku og getur raðað orðunum í venjulega röð: frumlag + sögn + andlag (Subject + Verb + Object), og síðast staður og tími.
Aðalatriðið
Ensk orð hafa mjög fáar endingar sem sýna hlutverk þeirra í setningunni. Hvernig sjáum við þá hver gerir hvað? Á staðnum í setningunni. Staður orðsins segir hvaða verki það gegnir.
Hugsaðu þér enska setningu sem lest þar sem vagnarnir eru alltaf í sömu röð. Fyrsti vagninn er frumlagið (subject): sá eða það sem gerir eitthvað. Annar vagninn er sögnin (verb): athöfn eða ástand. Svo kemur andlagið (object): sá eða það sem athöfnin beinist að. Aftast í lestinni eru staður og tími.
The dogs chase the cats og The cats chase the dogs eru úr nákvæmlega sömu orðunum, en sagan er allt önnur, af því að vagnarnir skiptu um sæti.
Þess vegna er ensk orðaröð föst: venjuleg staðhæfing þarf frumlag og sögn, í þessari röð. Líka þegar enginn „gerir“ neitt í raun – It is raining – setur enskan litla orðið it í fyrsta vagninn svo að lestin sé heil.
Íslenska og enska
Á íslensku sýna fallendingar oft hlutverk orðanna, svo við getum fært orð til: „Hundurinn eltir köttinn“ og „Köttinn eltir hundurinn“ segja sömu söguna, af því að „köttinn“ er í þolfalli. Á ensku eru nær engar fallendingar og staðurinn einn sýnir hlutverkið: ef orðin skipta um sæti breytist merkingin.
Í öðru lagi stendur sögnin í íslenskri staðhæfingu í öðru sæti. Ef setningin byrjar á tíma eða stað kemur sögnin því á undan frumlaginu: „Á sunnudögum heimsæki ég afa og ömmu.“ Á ensku kemur frumlagið samt fyrst og sögnin á eftir: On Sundays I visit my grandparents. Í þriðja lagi getur atviksliður staðið á milli sagnar og andlags á íslensku („Pabbi les á hverju kvöldi blaðið“), en á ensku kemur andlagið strax á eftir sögninni.
Um veðrið segjum við „Það rignir“, alveg eins og It is raining – hér er þetta eins. En ef annað orð fer fremst hverfur „það“ („Núna rignir“), og um klukkuna er frumlagið „klukkan“. Á ensku stendur it alltaf. Loks skrifum við vikudaga, mánuði og tungumál með litlum staf, en enskan með stórum.
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Börn elska pítsu. | Children love pizza. | frumlag, sögn, andlag – hér er þetta eins |
| Köttinn eltir hundurinn. | The dog chases the cat. | á íslensku sýnir fallið hlutverkið; á ensku aðeins staðurinn |
| Á sunnudögum heimsæki ég afa og ömmu. | On Sundays I visit my grandparents. | á íslensku sögn á undan frumlagi; á ensku frumlag á undan sögn |
| Pabbi les á hverju kvöldi blaðið. | Dad reads the paper every evening. | á ensku kemur andlagið strax á eftir sögninni |
| Það rignir. | It is raining. | „það“ = it – hér er þetta eins |
| Núna rignir. | It is raining now. | þegar annað orð fer fremst hverfur „það“; á ensku stendur it alltaf |
| Klukkan er tíu. | It's ten o'clock. | frumlagið er „klukkan“ á íslensku, it á ensku |
| Við hittumst á mánudaginn. | We meet on Monday. | á íslensku lítill stafur; á ensku stór |
Í stuttu máli: á ensku ræður staðurinn því hvað er frumlag og hvað andlag; í staðhæfingu stendur frumlagið á undan sögninni (líka þegar setningin byrjar á tíma), staður og tími fara aftast, og í setningum um veður og klukku er frumlagið it.
Form
Orðflokkar í hnotskurn (parts of speech)
| Orðflokkur | Hlutverk | Dæmi |
|---|---|---|
| nafnorð (noun) | manneskja, staður, hlutur eða hugmynd | teacher, London, phone, music |
| fornafn (pronoun) | kemur í stað nafnorðs | I, you, he, she, it, we, they |
| sögn (verb) | athöfn eða ástand | eat, work, like, be |
| lýsingarorð (adjective) | lýsir nafnorði | big, red, happy, cold |
| atviksorð (adverb) | lýsir sögn (hvernig, hvenær, hvar…) eða lýsingarorði | slowly, here, today, very |
| forsetning (preposition) | sýnir stað, tíma eða tengsl | in, on, at, with, from |
| greinir (article) | stendur á undan nafnorði | a, an, the |
Á íslensku er greinirinn yfirleitt hengdur aftan á nafnorðið („bókin“, „húsið“) og óákveðinn greinir er ekki til. Á ensku er greinirinn sérstakt orð á undan nafnorðinu: the book, a house.
Venjuleg orðaröð
| Frumlag | Sögn | Andlag | Staður | Tími |
|---|---|---|---|---|
| I | drink | coffee | at home | every morning. |
| My brothers | play | football | in the park | on Sundays. |
| We | watch | films | — | at the weekend. |
| They | work | — | in a bank. | — |
- films (UK) / movies (US); at the weekend (UK) / on the weekend (US).
- Ekki hafa allar setningar andlag: They work. We are tired.
- Aftast kemur staður á undan tíma: at home every morning.
- Tímann má líka setja fremst í setninguna: Every morning I drink coffee at home. Þá kemur samt frumlagið (I) á undan sögninni (drink).
Staðhæfing þarf frumlag og sögn
| Hvað vantar? | Heil setning |
|---|---|
| Is raining. (frumlagið vantar) | It is raining. |
| My sister a teacher. (sögnina vantar) | My sister is a teacher. |
Stórir stafir og greinarmerki
| Regla | Dæmi |
|---|---|
| Setning byrjar á stórum staf | The shops open at nine. |
| Orðið I er alltaf með stórum staf | Today I feel great. |
| Nöfn fólks og staða, vikudagar, mánuðir, tungumál og þjóðerni | Maria, Tokyo, Monday, July, English |
| Punktur (.) í lok staðhæfingar – á bandarískri ensku period | We live in Leeds. |
| Spurningarmerki (?) í lok spurningar | Where is the station? |
Að tengja saman: and bætir við („og“), but setur andstæðu („en“): tea and coffee, We are tired but happy. Þessi tvö litlu orð sérðu í mörgum kennslustundum; nánar í A1-29.
Notkun
1Að þekkja orðflokkana
Þegar þú rekst á nýtt orð skaltu spyrja: er þetta hlutur (nafnorð), athöfn (sögn) eða lýsing (lýsingarorð)? Það hjálpar þér að setja orðið á réttan stað.
2Frumlag + sögn + andlag
Frumlagið kemur fyrst, sögnin önnur og andlagið þriðja. Ef þú breytir röðinni breytist merkingin.
3Staður og tími
Staður og tími standa venjulega aftast í setningunni, í röðinni staður + tími. Tímann má líka setja fremst. Á íslensku færist sögnin þá fram fyrir frumlagið („Á laugardögum hitti ég vini mína“), en á ensku stendur frumlagið áfram á undan sögninni.
4Staðhæfing þarf frumlag og sögn
Jafnvel stutt staðhæfing hefur báða hlutana. Um veður, klukku og fjarlægð er enginn raunverulegur „gerandi“, svo enskan notar it. Slíkt „tómt“ it kallast gervifrumlag (dummy subject). Á íslensku gegnir „það“ sama hlutverki („Það rignir“), en það hverfur þegar annað orð fer fremst („Í dag er heitt“), og um klukkuna segjum við „Klukkan er tíu“. (Í boðháttarsetningum eins og Sit down. er ekkert frumlag: sjá A1-18.)
5Stórir stafir, punktur og spurningarmerki
Byrjaðu hverja setningu á stórum staf og endaðu hana á punkti eða spurningarmerki. Orðið I og nöfn eru líka með stórum staf. Á íslensku skrifum við vikudaga, mánuði og tungumál með litlum staf, á ensku með stórum.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Á laugardögum förum við í sund“ → On Saturdays go we…. Á íslensku stendur sögnin í öðru sæti, svo ef setningin byrjar á tíma eða stað kemur hún á undan frumlaginu: „Á laugardögum förum við…“, „Eftir vinnu sækir hún…“. Á ensku breytir byrjun setningarinnar engu: fyrst frumlagið, svo sögnin.
2. „Núna snjóar“, „Úti er frost“ → it vantar. Á íslensku segjum við „Það snjóar“, en ef annað orð fer fremst hverfur „það“: „Núna snjóar mikið á heiðinni“, „Úti er tíu stiga frost“. Á ensku þarf staðhæfing um veður alltaf frumlag, líka þegar setningin byrjar á stað eða tíma.
3. „Hjúkrunarfræðingurinn skoðar einu sinni á ári augun“ → tími á milli sagnar og andlags. Á íslensku fer atviksliður vel á eftir sögninni og á undan andlaginu: „Hjúkrunarfræðingurinn skoðar einu sinni á ári augun í börnunum“, „Mamma vökvar um helgar blómin“. Á ensku setjum við ekkert á milli sagnar og andlags: andlagið strax á eftir sögninni, tíminn aftast eða alveg fremst.
4. „Kindurnar sækir gamli hundurinn“ → röng merking. Á íslensku sýnir fallið hver gerir hvað, svo andlagið getur staðið fremst: „Kindurnar sækir gamli hundurinn upp í hlíð.“ Ef þú raðar orðunum eins á ensku færðu málfræðilega rétta setningu, en hlutverkin snúast við.
5. „enska“, „föstudagur“, „október“ → lítill stafur. Á íslensku skrifum við tungumál, vikudaga og mánuði með litlum staf. Á ensku eru English, Friday og October alltaf með stórum staf.
Ekki rugla saman
frumlag og andlag – frumlagið framkvæmir athöfnina og stendur á undan sögninni. Andlagið er sá eða það sem athöfnin beinist að og stendur á eftir sögninni. Sum fornöfn breyta um mynd sem andlag (I → me): sjá A1-09.
lýsingarorð og atviksorð – lýsingarorð lýsir nafnorði (a quick lunch). Atviksorð lýsir sögn (eat quickly). Sjá A1-10 og A2-09.
it um raunverulegan hlut og gervifrumlagið it – it getur vísað á raunverulegan hlut eða verið tómt frumlag um veður og tíma.
Stafsetning og framburður
- Stór stafur: I, fyrsta orð setningar, nöfn fólks, borga og landa, vikudagar, mánuðir, tungumál og þjóðerni (Monday, July, English, Icelandic). Á íslensku skrifum við „mánudagur“, „júlí“ og „íslenska“ með litlum staf, svo hér þarftu að vera sérstaklega vakandi. Árstíðir eru yfirleitt með litlum staf líka á ensku: spring, winter.
- Full stop (UK) = period (US). Bæði orðin merkja punkt í lok staðhæfingar.
- Á eftir punkti og spurningarmerki kemur eitt bil, á undan þeim ekkert: Where are you?, ekki Where are you ?
- Í tali eru mikilvægu orðin (nafnorð, aðalsagnir, lýsingarorð) áhersluorð – lengri og sterkari. Litlu orðin a, the, to og at eru stutt og veik. Í We drink coffee at home eru drink, coffee og home sterk, en at hljómar stutt, um það bil /ət/. Þetta veika sérhljóð (schwa) er ekki til á íslensku, svo okkur hættir til að bera hvert orð jafnskýrt fram. Leyfðu litlu orðunum að vera stutt.
- Á íslensku er áherslan alltaf á fyrsta atkvæði. Í mörgum enskum orðum er hún annars staðar: toMORrow, aGO, hoTEL.
Gullna reglan
Venjuleg röð: frumlag, sögn, andlag, svo staður, svo tími. Í staðhæfingu stendur frumlagið á undan sögninni, líka þegar setningin byrjar á tíma. Staðhæfing þarf frumlag og sögn; ef ekkert raunverulegt frumlag er til (veður, klukka, fjarlægð) notarðu it.
Æfingar
A. Form
Raðaðu orðunum í rétta röð og finndu frumlagið eða andlagið.
-
Raðaðu orðunum í rétta röð: football / play / my brothers
-
Raðaðu orðunum í rétta röð: at home / every evening / I / dinner / cook
-
Raðaðu orðunum í rétta röð: like / we / your new jacket
-
Raðaðu orðunum í rétta röð: in the park / on Sundays / they / tennis / play
-
Finndu frumlagið: Our new neighbours have two dogs.
-
Finndu andlagið: We check the homework every day.
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Hver framkvæmir athöfnina í setningunni "The dogs chase the cats"? …
-
Hvaða setning segir að Lucy og Mia hringi?
-
Vísar "it" í setningunni "It is raining" á raunverulegan hlut? …
-
Í hvaða orðflokki er "happy" í "a happy child"? …
-
Í hvaða orðflokki er "slowly" í setningunni "We walk slowly"? …
-
Hvort orðið byrjar alltaf á stórum staf? …
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
Is very cold today.
-
I every day read the news.
-
My sister a teacher.
-
We meet every Saturday our friends.
-
We like pizza very much.
D. Í samhengi
Veldu rétta kostinn í hverja eyðu.
18 (I live / Live I) in a small house with my sister. She 19 (a teacher / is a teacher), and I am a nurse. We start work early on Mondays. 20 (Is / It is) cold in the morning, so we drink 21 (coffee hot / hot coffee). We meet our friends 22 (in town on Saturdays / on Saturdays in town). 23 (We love / Love) our weekends!
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku um vikuna þína og veðrið í dag.
-
Skrifaðu tvær setningar um það sem þú gerir. Notaðu röðina frumlag + sögn + andlag og bættu við stað og tíma.
-
Skrifaðu eina setningu um veðrið í dag. Byrjaðu á It.
Svör
A. Form
- My brothers play football.
- I cook dinner at home every evening. / Every evening I cook dinner at home. / Every evening, I cook dinner at home.
- We like your new jacket.
- They play tennis in the park on Sundays. / On Sundays they play tennis in the park. / On Sundays, they play tennis in the park.
- Our new neighbours
- the homework
B. Merking
- the dogs
- Lucy and Mia call their parents.
- no
- adjective
- adverb
- Monday
C. Finndu villuna
- It is very cold today. / It's very cold today.
- I read the news every day. / Every day I read the news. / Every day, I read the news.
- My sister is a teacher. / My sister's a teacher.
- We meet our friends every Saturday. / Every Saturday we meet our friends. / Every Saturday, we meet our friends.
- ✓ We like pizza very much.
D. Í samhengi
- I live
- is a teacher
- It is
- hot coffee
- in town on Saturdays
- We love
E. Spreyttu þig
- I drink tea at home every morning. We play tennis in the park on Saturdays.
- It is sunny today.
