SlowingoMálfræði
A1 1 / 32

Orðaröð í ensku: frumlag, sögn og andlag (word order)

How an English Sentence Works

Á þessari síðu
  1. Markmið
  2. Aðalatriðið
  3. Íslenska og enska
  4. Form
  5. Notkun
  6. Algengar villur
  7. Gildrur fyrir íslenskumælandi
  8. Ekki rugla saman
  9. Stafsetning og framburður
  10. Gullna reglan
  11. Æfingar

Markmið

Eftir þessa kennslustund þekkirðu helstu orðflokkana í ensku og getur raðað orðunum í venjulega röð: frumlag + sögn + andlag (Subject + Verb + Object), og síðast staður og tími.

Aðalatriðið

Ensk orð hafa mjög fáar endingar sem sýna hlutverk þeirra í setningunni. Hvernig sjáum við þá hver gerir hvað? Á staðnum í setningunni. Staður orðsins segir hvaða verki það gegnir.

Hugsaðu þér enska setningu sem lest þar sem vagnarnir eru alltaf í sömu röð. Fyrsti vagninn er frumlagið (subject): sá eða það sem gerir eitthvað. Annar vagninn er sögnin (verb): athöfn eða ástand. Svo kemur andlagið (object): sá eða það sem athöfnin beinist að. Aftast í lestinni eru staður og tími.

The dogs chase the cats og The cats chase the dogs eru úr nákvæmlega sömu orðunum, en sagan er allt önnur, af því að vagnarnir skiptu um sæti.

Þess vegna er ensk orðaröð föst: venjuleg staðhæfing þarf frumlag og sögn, í þessari röð. Líka þegar enginn „gerir“ neitt í raun – It is raining – setur enskan litla orðið it í fyrsta vagninn svo að lestin sé heil.

Íslenska og enska

Á íslensku sýna fallendingar oft hlutverk orðanna, svo við getum fært orð til: „Hundurinn eltir köttinn“ og „Köttinn eltir hundurinn“ segja sömu söguna, af því að „köttinn“ er í þolfalli. Á ensku eru nær engar fallendingar og staðurinn einn sýnir hlutverkið: ef orðin skipta um sæti breytist merkingin.

Í öðru lagi stendur sögnin í íslenskri staðhæfingu í öðru sæti. Ef setningin byrjar á tíma eða stað kemur sögnin því á undan frumlaginu: „Á sunnudögum heimsæki ég afa og ömmu.“ Á ensku kemur frumlagið samt fyrst og sögnin á eftir: On Sundays I visit my grandparents. Í þriðja lagi getur atviksliður staðið á milli sagnar og andlags á íslensku („Pabbi les á hverju kvöldi blaðið“), en á ensku kemur andlagið strax á eftir sögninni.

Um veðrið segjum við „Það rignir“, alveg eins og It is raining – hér er þetta eins. En ef annað orð fer fremst hverfur „það“ („Núna rignir“), og um klukkuna er frumlagið „klukkan“. Á ensku stendur it alltaf. Loks skrifum við vikudaga, mánuði og tungumál með litlum staf, en enskan með stórum.

ÍslenskaEnskaHvað er ólíkt?
Börn elska pítsu.Children love pizza.frumlag, sögn, andlag – hér er þetta eins
Köttinn eltir hundurinn.The dog chases the cat.á íslensku sýnir fallið hlutverkið; á ensku aðeins staðurinn
Á sunnudögum heimsæki ég afa og ömmu.On Sundays I visit my grandparents.á íslensku sögn á undan frumlagi; á ensku frumlag á undan sögn
Pabbi les á hverju kvöldi blaðið.Dad reads the paper every evening.á ensku kemur andlagið strax á eftir sögninni
Það rignir.It is raining.„það“ = it – hér er þetta eins
Núna rignir.It is raining now.þegar annað orð fer fremst hverfur „það“; á ensku stendur it alltaf
Klukkan er tíu.It's ten o'clock.frumlagið er „klukkan“ á íslensku, it á ensku
Við hittumst á mánudaginn.We meet on Monday.á íslensku lítill stafur; á ensku stór

Í stuttu máli: á ensku ræður staðurinn því hvað er frumlag og hvað andlag; í staðhæfingu stendur frumlagið á undan sögninni (líka þegar setningin byrjar á tíma), staður og tími fara aftast, og í setningum um veður og klukku er frumlagið it.

Form

Orðflokkar í hnotskurn (parts of speech)

OrðflokkurHlutverkDæmi
nafnorð (noun)manneskja, staður, hlutur eða hugmyndteacher, London, phone, music
fornafn (pronoun)kemur í stað nafnorðsI, you, he, she, it, we, they
sögn (verb)athöfn eða ástandeat, work, like, be
lýsingarorð (adjective)lýsir nafnorðibig, red, happy, cold
atviksorð (adverb)lýsir sögn (hvernig, hvenær, hvar…) eða lýsingarorðislowly, here, today, very
forsetning (preposition)sýnir stað, tíma eða tengslin, on, at, with, from
greinir (article)stendur á undan nafnorðia, an, the

Á íslensku er greinirinn yfirleitt hengdur aftan á nafnorðið („bókin“, „húsið“) og óákveðinn greinir er ekki til. Á ensku er greinirinn sérstakt orð á undan nafnorðinu: the book, a house.

Venjuleg orðaröð

FrumlagSögnAndlagStaðurTími
Idrinkcoffeeat homeevery morning.
My brothersplayfootballin the parkon Sundays.
Wewatchfilms—at the weekend.
Theywork—in a bank.—
  • films (UK) / movies (US); at the weekend (UK) / on the weekend (US).
  • Ekki hafa allar setningar andlag: They work. We are tired.
  • Aftast kemur staður á undan tíma: at home every morning.
  • Tímann má líka setja fremst í setninguna: Every morning I drink coffee at home. Þá kemur samt frumlagið (I) á undan sögninni (drink).

Staðhæfing þarf frumlag og sögn

Hvað vantar?Heil setning
Is raining. (frumlagið vantar)It is raining.
My sister a teacher. (sögnina vantar)My sister is a teacher.

Stórir stafir og greinarmerki

ReglaDæmi
Setning byrjar á stórum stafThe shops open at nine.
Orðið I er alltaf með stórum stafToday I feel great.
Nöfn fólks og staða, vikudagar, mánuðir, tungumál og þjóðerniMaria, Tokyo, Monday, July, English
Punktur (.) í lok staðhæfingar – á bandarískri ensku periodWe live in Leeds.
Spurningarmerki (?) í lok spurningarWhere is the station?

Að tengja saman: and bætir við („og“), but setur andstæðu („en“): tea and coffee, We are tired but happy. Þessi tvö litlu orð sérðu í mörgum kennslustundum; nánar í A1-29.

Notkun

1Að þekkja orðflokkana

Þegar þú rekst á nýtt orð skaltu spyrja: er þetta hlutur (nafnorð), athöfn (sögn) eða lýsing (lýsingarorð)? Það hjálpar þér að setja orðið á réttan stað.

Children love pizza.
Börn elska pítsu.
nafnorð – sögn – nafnorð
We have a small car.
Við eigum lítinn bíl.
lýsingarorðið small stendur á undan nafnorðinu, eins og á íslensku
I speak slowly.
Ég tala hægt.
atviksorðið slowly á eftir sögninni
My keys are on the table.
Lyklarnir mínir eru á borðinu.
forsetning on + the + nafnorð; „borðinu“ → the table
They live in an old house.
Þau búa í gömlu húsi.
greinir + lýsingarorð + nafnorð; á íslensku enginn greinir

2Frumlag + sögn + andlag

Frumlagið kemur fyrst, sögnin önnur og andlagið þriðja. Ef þú breytir röðinni breytist merkingin.

Anna and Tom call their parents.
Anna og Tom hringja í foreldra sína.
Anna og Tom hringja
Their parents call Anna and Tom.
Foreldrar þeirra hringja í Önnu og Tom.
ný röð, ný merking
I like your jacket.
Mér finnst jakkinn þinn flottur.
á íslensku byrjum við á „mér“; á ensku frumlagið I + sögnin like
We need a new laptop.
Við þurfum nýja fartölvu.
hér er röðin eins
My parents cook dinner.
Foreldrar mínir elda kvöldmat.

3Staður og tími

Staður og tími standa venjulega aftast í setningunni, í röðinni staður + tími. Tímann má líka setja fremst. Á íslensku færist sögnin þá fram fyrir frumlagið („Á laugardögum hitti ég vini mína“), en á ensku stendur frumlagið áfram á undan sögninni.

I meet my friends in town on Saturdays.
Ég hitti vini mína í bænum á laugardögum.
staður (in town) á undan tíma (on Saturdays)
We study at the library every evening.
Við lærum á bókasafninu á hverju kvöldi.
„á bókasafninu“ → at the library
They have lunch at work at one o'clock.
Þau borða hádegismat í vinnunni klukkan eitt.
at work (staður) á undan at one o'clock (tími)
I eat breakfast in the kitchen.
Ég borða morgunmat í eldhúsinu.
aðeins staður
On Sundays I visit my grandparents.
Á sunnudögum heimsæki ég afa og ömmu.
á íslensku „heimsæki ég“; á ensku I á undan sögninni visit

4Staðhæfing þarf frumlag og sögn

Jafnvel stutt staðhæfing hefur báða hlutana. Um veður, klukku og fjarlægð er enginn raunverulegur „gerandi“, svo enskan notar it. Slíkt „tómt“ it kallast gervifrumlag (dummy subject). Á íslensku gegnir „það“ sama hlutverki („Það rignir“), en það hverfur þegar annað orð fer fremst („Í dag er heitt“), og um klukkuna segjum við „Klukkan er tíu“. (Í boðháttarsetningum eins og Sit down. er ekkert frumlag: sjá A1-18.)

It is raining.
Það rignir.
„það“ = it, hér er þetta eins
It's very hot today.
Það er mjög heitt í dag.
líka „Í dag er mjög heitt“, án „það“; á ensku stendur it alltaf
It's ten o'clock.
Klukkan er tíu.
á íslensku er frumlagið „klukkan“; á ensku it
It is a long way to the airport.
Það er langt út á flugvöll.
fjarlægð → it
I'm hungry.
Ég er svangur.
frumlagið I + sögnin am (I'm = I am); sjá A1-02

5Stórir stafir, punktur og spurningarmerki

Byrjaðu hverja setningu á stórum staf og endaðu hana á punkti eða spurningarmerki. Orðið I og nöfn eru líka með stórum staf. Á íslensku skrifum við vikudaga, mánuði og tungumál með litlum staf, á ensku með stórum.

My friend Carlos lives in Mexico City.
Vinur minn Carlos býr í Mexíkóborg.
lives: sjá A1-12
Our holidays start in August.
Fríið okkar byrjar í ágúst.
August með stórum staf; holidays (UK), vacation (US)
Is this your bag?
Er þetta taskan þín?
spurningarmerki í lokin
Every Friday I go to the gym.
Á hverjum föstudegi fer ég í ræktina.
Friday með stórum staf; á íslensku „fer ég“, á ensku I go

Algengar villur

❌Is raining.
✅It is raining.
Ensk setning þarf frumlag; notaðu gervifrumlagið it.
❌I every day drink coffee.
✅I drink coffee every day.
Tímaliður eins og every day fer aftast (eða fremst), ekki á milli frumlags og sagnar.
❌We like very much music.
✅We like music very much.
Settu very much ekki á milli sagnar og andlags.
❌My brother a doctor.
✅My brother is a doctor.
Staðhæfing þarf sögn.
❌i live in rome.
✅I live in Rome.
Stór stafur í I og staðanöfnum.
❌We meet on monday.
✅We meet on Monday.
Vikudagar og mánuðir eru skrifaðir með stórum staf.
⚠️I go every morning to the gym.
✅I go to the gym every morning.
Málfræðilega rétt, en ekki venjuleg röð: staður kemur á undan tíma.
⚠️Coffee I like.
✅I like coffee.
Málfræðilega rétt, en ekki venjuleg röð. Svona tölum við aðeins til að setja fram andstæðu (Coffee I like; tea I don't.): sjá C1-06.

Gildrur fyrir íslenskumælandi

1. „Á laugardögum förum við í sund“ → On Saturdays go we…. Á íslensku stendur sögnin í öðru sæti, svo ef setningin byrjar á tíma eða stað kemur hún á undan frumlaginu: „Á laugardögum förum við…“, „Eftir vinnu sækir hún…“. Á ensku breytir byrjun setningarinnar engu: fyrst frumlagið, svo sögnin.

❌On Saturdays go we to the swimming pool in Laugardalur and then eat hot dogs by the harbour.
✅On Saturdays we go to the swimming pool in Laugardalur and then eat hot dogs by the harbour.
Á eftir tímaliðnum kemur frumlagið we, svo sögnin.
❌After my shift at the hotel in Vik drive I straight home to Selfoss.
✅After my shift at the hotel in Vik I drive straight home to Selfoss.
Frumlagið I á undan sögninni drive.

2. „Núna snjóar“, „Úti er frost“ → it vantar. Á íslensku segjum við „Það snjóar“, en ef annað orð fer fremst hverfur „það“: „Núna snjóar mikið á heiðinni“, „Úti er tíu stiga frost“. Á ensku þarf staðhæfing um veður alltaf frumlag, líka þegar setningin byrjar á stað eða tíma.

❌The football practice in Gardabaer is in the sports hall this week, because outside is minus twelve and the pitch is frozen.
✅The football practice in Gardabaer is in the sports hall this week, because it is minus twelve outside and the pitch is frozen. eða The football practice in Gardabaer is in the sports hall this week, because it's minus twelve outside and the pitch is frozen.
Um veðrið er frumlagið it.
❌We can't drive over the mountain to Akureyri tonight, because now snows too much on the road.
✅We can't drive over the mountain to Akureyri tonight, because it is snowing too much on the road now. eða We can't drive over the mountain to Akureyri tonight, because now it's snowing too much on the road.
Tímaorðið now er ekki frumlag; frumlagið er it.

3. „Hjúkrunarfræðingurinn skoðar einu sinni á ári augun“ → tími á milli sagnar og andlags. Á íslensku fer atviksliður vel á eftir sögninni og á undan andlaginu: „Hjúkrunarfræðingurinn skoðar einu sinni á ári augun í börnunum“, „Mamma vökvar um helgar blómin“. Á ensku setjum við ekkert á milli sagnar og andlags: andlagið strax á eftir sögninni, tíminn aftast eða alveg fremst.

❌The school nurse in Borgarnes checks once a year the eyes of all the children in the first grade.
✅The school nurse in Borgarnes checks the eyes of all the children in the first grade once a year. eða Once a year the school nurse in Borgarnes checks the eyes of all the children in the first grade.
Andlagið strax á eftir sögninni.
❌The fishermen in Grindavik mend in the spring all their old nets down at the harbour.
✅The fishermen in Grindavik mend all their old nets down at the harbour in the spring. eða In the spring the fishermen in Grindavik mend all their old nets down at the harbour.
Tíminn aftast eða fremst.

4. „Kindurnar sækir gamli hundurinn“ → röng merking. Á íslensku sýnir fallið hver gerir hvað, svo andlagið getur staðið fremst: „Kindurnar sækir gamli hundurinn upp í hlíð.“ Ef þú raðar orðunum eins á ensku færðu málfræðilega rétta setningu, en hlutverkin snúast við.

⚠️In the evenings on our farm near Selfoss, the sheep bring the old dog Kolur down from the hill.
✅In the evenings on our farm near Selfoss, the old dog Kolur brings the sheep down from the hill.
Málfræðilega rétt, en nú sækja kindurnar hundinn: fyrsta nafnorðið er gerandinn.
⚠️On sunny days in July, the tourists guide Elin up onto the glacier near Vik.
✅On sunny days in July, Elin guides the tourists up onto the glacier near Vik.
Málfræðilega rétt, en nú eru það ferðamennirnir sem leiðsegja Elínu.

5. „enska“, „föstudagur“, „október“ → lítill stafur. Á íslensku skrifum við tungumál, vikudaga og mánuði með litlum staf. Á ensku eru English, Friday og October alltaf með stórum staf.

❌Our english teacher in Hafnarfjordur gives us a short test every friday in october.
✅Our English teacher in Hafnarfjordur gives us a short test every Friday in October.
tungumál, vikudagar og mánuðir: stór stafur

Ekki rugla saman

frumlag og andlag – frumlagið framkvæmir athöfnina og stendur á undan sögninni. Andlagið er sá eða það sem athöfnin beinist að og stendur á eftir sögninni. Sum fornöfn breyta um mynd sem andlag (I → me): sjá A1-09.

The boys help the girls.
Strákarnir hjálpa stelpunum.
strákarnir hjálpa
The girls help the boys.
Stelpurnar hjálpa strákunum.
nú hjálpa stelpurnar

lýsingarorð og atviksorð – lýsingarorð lýsir nafnorði (a quick lunch). Atviksorð lýsir sögn (eat quickly). Sjá A1-10 og A2-09.

You are a careful driver.
Þú ert varkár bílstjóri.
lýsingarorð + nafnorð
You drive carefully.
Þú keyrir varlega.
sögn + atviksorð

it um raunverulegan hlut og gervifrumlagið it – it getur vísað á raunverulegan hlut eða verið tómt frumlag um veður og tíma.

"Where's my phone?" "It's in your bag."
„Hvar er síminn minn?“ „Hann er í töskunni þinni.“
it = síminn
It's cold outside.
Það er kalt úti.
it vísar ekki á neitt sérstakt

Stafsetning og framburður

  • Stór stafur: I, fyrsta orð setningar, nöfn fólks, borga og landa, vikudagar, mánuðir, tungumál og þjóðerni (Monday, July, English, Icelandic). Á íslensku skrifum við „mánudagur“, „júlí“ og „íslenska“ með litlum staf, svo hér þarftu að vera sérstaklega vakandi. Árstíðir eru yfirleitt með litlum staf líka á ensku: spring, winter.
  • Full stop (UK) = period (US). Bæði orðin merkja punkt í lok staðhæfingar.
  • Á eftir punkti og spurningarmerki kemur eitt bil, á undan þeim ekkert: Where are you?, ekki Where are you ?
  • Í tali eru mikilvægu orðin (nafnorð, aðalsagnir, lýsingarorð) áhersluorð – lengri og sterkari. Litlu orðin a, the, to og at eru stutt og veik. Í We drink coffee at home eru drink, coffee og home sterk, en at hljómar stutt, um það bil /ət/. Þetta veika sérhljóð (schwa) er ekki til á íslensku, svo okkur hættir til að bera hvert orð jafnskýrt fram. Leyfðu litlu orðunum að vera stutt.
  • Á íslensku er áherslan alltaf á fyrsta atkvæði. Í mörgum enskum orðum er hún annars staðar: toMORrow, aGO, hoTEL.

Gullna reglan

Venjuleg röð: frumlag, sögn, andlag, svo staður, svo tími. Í staðhæfingu stendur frumlagið á undan sögninni, líka þegar setningin byrjar á tíma. Staðhæfing þarf frumlag og sögn; ef ekkert raunverulegt frumlag er til (veður, klukka, fjarlægð) notarðu it.

Æfingar

A. Form

Raðaðu orðunum í rétta röð og finndu frumlagið eða andlagið.

  1. Raðaðu orðunum í rétta röð: football / play / my brothers
  2. Raðaðu orðunum í rétta röð: at home / every evening / I / dinner / cook
  3. Raðaðu orðunum í rétta röð: like / we / your new jacket
  4. Raðaðu orðunum í rétta röð: in the park / on Sundays / they / tennis / play
  5. Finndu frumlagið: Our new neighbours have two dogs.
  6. Finndu andlagið: We check the homework every day.

B. Merking

Veldu rétta svarið.

  1. Hver framkvæmir athöfnina í setningunni "The dogs chase the cats"? …
  2. Hvaða setning segir að Lucy og Mia hringi?
  3. Vísar "it" í setningunni "It is raining" á raunverulegan hlut? …
  4. Í hvaða orðflokki er "happy" í "a happy child"? …
  5. Í hvaða orðflokki er "slowly" í setningunni "We walk slowly"? …
  6. Hvort orðið byrjar alltaf á stórum staf? …

C. Finndu villuna

Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.

  1. Is very cold today.
  2. I every day read the news.
  3. My sister a teacher.
  4. We meet every Saturday our friends.
  5. We like pizza very much.

D. Í samhengi

Veldu rétta kostinn í hverja eyðu.

My week
18 (I live / Live I) in a small house with my sister. She 19 (a teacher / is a teacher), and I am a nurse. We start work early on Mondays. 20 (Is / It is) cold in the morning, so we drink 21 (coffee hot / hot coffee). We meet our friends 22 (in town on Saturdays / on Saturdays in town). 23 (We love / Love) our weekends!

E. Spreyttu þig

Skrifaðu á ensku um vikuna þína og veðrið í dag.

  1. Skrifaðu tvær setningar um það sem þú gerir. Notaðu röðina frumlag + sögn + andlag og bættu við stað og tíma.
  2. Skrifaðu eina setningu um veðrið í dag. Byrjaðu á It.
Svör

A. Form

  1. My brothers play football.
  2. I cook dinner at home every evening. / Every evening I cook dinner at home. / Every evening, I cook dinner at home.
  3. We like your new jacket.
  4. They play tennis in the park on Sundays. / On Sundays they play tennis in the park. / On Sundays, they play tennis in the park.
  5. Our new neighbours
  6. the homework

B. Merking

  1. the dogs
  2. Lucy and Mia call their parents.
  3. no
  4. adjective
  5. adverb
  6. Monday

C. Finndu villuna

  1. It is very cold today. / It's very cold today.
  2. I read the news every day. / Every day I read the news. / Every day, I read the news.
  3. My sister is a teacher. / My sister's a teacher.
  4. We meet our friends every Saturday. / Every Saturday we meet our friends. / Every Saturday, we meet our friends.
  5. ✓ We like pizza very much.

D. Í samhengi

  1. I live
  2. is a teacher
  3. It is
  4. hot coffee
  5. in town on Saturdays
  6. We love

E. Spreyttu þig

  1. I drink tea at home every morning. We play tennis in the park on Saturdays.
  2. It is sunny today.
Android appLærðu á ferðinni Google Play