Talmálsmálfræði á ensku: svona tala enskumælandi í raun – heads, tails, though, are you?
Spoken Grammar
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund skilurðu og notar málfræði raunverulegra samtala: orð sem er sleppt fremst í setningu, heads og tails, óljóst orðalag, orðræðuorð talmálsins, stutt viðbrögð, áhersluhala, viðbragðshala með sama formerki, frásagnarorðin be like / go og though aftast.
Aðalatriðið
Málfræði ritmálsins er gerð fyrir lesanda sem er einn með blaðsíðunni. Málfræði talmálsins er gerð fyrir tvær manneskjur sem deila sama augnablikinu, sjá sömu hluti og geta gripið fram í hvor fyrir annarri.
Af því að þau sem tala deila svo miklu sleppa þau hinu augljósa (Coffee?), nefna fyrst umræðuefnið og segja svo eitthvað um það (That restaurant, it's amazing) og gefa stöðugt til kynna afstöðu sína (well, I mean, sort of). Þetta er ekki „léleg málfræði“. Þetta er annað kerfi með eigin reglum, og þeir sem tala reiprennandi fylgja þeim reglum jafn nákvæmlega og höfundar fylgja sínum.
Hugsaðu um samtal eins og að kasta bolta á milli. Boltinn þarf að koma á réttum hraða og vera auðveldur að grípa. Talmálsmálfræðin mildar, boðar það sem kemur og athugar að hinn geti gripið skilaboðin og kastað þeim til baka. Nemandi sem talar aðeins í fullkomnum ritmálssetningum hljómar eins og einhver sem les upp bréf.
Íslenska og enska
Góðu fréttirnar: margt er líkt í íslensku talmáli. Við segjum líka „Kaffi?“, „Hljómar vel“, „Sá hana nú þegar“, og umræðuefnið kemur oft fyrst eða aftast: „Nýja kaffihúsið á horninu, ertu búinn að fara þangað?“, „Hann er rosalega góður, bróðir þinn.“ Á ensku má aðeins sleppa orðum fremst í setningu og aðeins saman: Seen it (= I've seen it), Good idea (= It's a good idea).
Stærsti munurinn er í fornöfnunum og litlu orðunum. Í íslenskum heads og tails fylgir fornafnið málfræðilegu kyni: „Hún var frábær, þessi mynd“ – en á ensku eru hlutir it: It was brilliant, that film. Litlu samtalsorðin passa ekki orð fyrir orð: „tja“ er well, „jæja“ er oft right, „allavega“ er anyway, „reyndar“ er actually eða mind you, „samt“ aftast er though. „Nú, ertu að fara?“ er So you're leaving, are you? – ekki Now. Og „já, einmitt“ sem við segjum til að sýna að við fylgjumst með er ekki Exactly. Áhersluhali eins og You're mad, you are er ekki til í sömu mynd á íslensku – við segjum „Þú ert nú alveg klikkaður“. Góðu fréttirnar: „og hún bara: …“ er mjög nálægt she was like…
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Kaffi? | Coffee? | ljóst af aðstæðum – hér er þetta eins |
| Sá hana nú þegar. | Seen it already. | á ensku er I've sleppt saman |
| Yfirmaðurinn okkar, hún svarar aldrei tölvupósti fyrir tíu. | Our manager, she never answers emails before ten. | umræðuefnið fremst – hér er þetta eins |
| Hún var frábær, þessi mynd. | It was brilliant, that film. | „hún“ um hlut → it |
| Kíktu við um sjöleytið. | Come round at seven-ish. | „-leytið“ → -ish |
| Tja, ég er ekki viss um að það sé góð hugmynd. | Well, I'm not sure that's a good idea. | „tja“ → well |
| Allavega, hvernig var helgin? | Anyway, how was your weekend? | „allavega“ → anyway |
| Nú, ertu að fara? | So you're leaving, are you? | viðbragð við frétt: hali með sama formerki, ekki Now |
| Og hún bara: „Ertu að grínast?“ | And she was like, "Are you serious?" | óformlegt talmál – mjög líkt |
| Flott íbúð. Svolítið lítil samt. | Nice flat. It's a bit small, though. | „samt“ aftast → though |
Í stuttu máli: enska talmálið sleppir aðeins fremstu orðunum og þá saman (It's, Have you); í heads og tails eru hlutir it, ekki he / she; „nú“ sem viðbragð er So …, are you?, og „einmitt“ til að sýna að þú fylgist með er Right eða I see, ekki Exactly.
Form
Helstu einkenni talmálsmálfræði
| Einkenni | Hvað gerist | Dæmi |
|---|---|---|
| Úrfelling eftir aðstæðum | frumlagi / hjálparsögn / it / there sleppt fremst | Seen it? Sounds good. |
| Head | nafnliður á undan setningunni, fornafn tekur hann upp | My sister, she's a pilot. |
| Tail | nafnliður á eftir setningunni, endurtekur fornafnið | She's a pilot, my sister. |
| Óljóst orðalag | nálgun, mildun, opin upptalning | sort of, kind of, -ish, and stuff, or something |
| Orðræðuorð | skipuleggja samtalið og sýna afstöðu | well, anyway, I mean, you know, right, mind you, actually |
| Stutt viðbrögð | stutt svör | Fair enough. Absolutely. I suppose so. |
| Áhersluhali | sama formerki, orðaröð fullyrðingar, fallandi tónn | You're mad, you are. |
| Viðbragðshali | sama formerki, orðaröð spurningar, yfirleitt rísandi tónn | So you're leaving, are you? |
| Frásagnarorð | be like / go leiða inn orð einhvers í sögu | She was like, "No way!" |
| though aftast | andstæðu bætt við aftast | It's small, though. |
Hverju má sleppa eftir aðstæðum
| Sleppt | Full mynd | Talmálsmynd |
|---|---|---|
| I | I don't know. | Don't know. |
| It / that + be | It's a good idea. | Good idea. |
| Hjálparsögn + you | Have you finished? | Finished? |
| Hjálparsögn + you | Do you want some? | Want some? |
| Is there / are there | Is there any milk left? | Any milk left? |
| Greinir (mjög óformlegt) | The car's outside. | Car's outside. |
Aðeins orðin fremst í setningunni hverfa, og aðeins þegar hlustandinn getur endurheimt þau af aðstæðunum.
Notkun
1Úrfelling eftir aðstæðum
Þegar aðstæðurnar gera orðin sem vantar augljós sleppa þau sem tala þeim fremst í setningunni – yfirleitt fornafni í frumlagssæti, hjálparsögn, it eða there. Þetta víkkar reglurnar um úrfellingu úr C1-10, þar sem orðin sem vantaði höfðu þegar verið sögð í textanum. Í íslensku talmáli gerum við oft það sama („Sá hana nú þegar“, „Hljómar vel“).
2Heads og tails
Head (umræðuefni fremst) setur umræðuefnið fyrst svo hlustandinn viti um hvað þú talar; síðan tekur fornafn það upp. Tail (viðbót aftast) bætir nafnlið við í lokin til að gera tilvísunina skýra eða leggja áherslu á skoðun. Tails eru sérstaklega algengir með mati. Hvort tveggja er líka algengt í íslensku talmáli; mundu bara að á ensku eru hlutir it, sama hvaða kyn orðið hefur á íslensku.
3Óljóst orðalag
Þau sem tala forðast oft nákvæmni viljandi: til að hljóma vingjarnleg, ekki smámunasöm, eða af því að smáatriðið skiptir ekki máli. -ish má bæta við tíma, tölur, liti og lýsingarorð. And stuff, and things og or something ljúka upptalningu hluta eða athafna. Á íslensku segjum við „svona“, „um sjöleytið“, „og svoleiðis“, „eða eitthvað“.
4Orðræðuorð í tali
Orðræðuorð talmálsins skipuleggja samtalið: hefja það, skipta um umræðuefni, leiðrétta, athuga sameiginlega vitneskju, bæta við andstæðu. Þau standa yfirleitt fremst í setningu og hafa litla orðabókarmerkingu en mikla merkingu í samskiptum. Íslensku orðin „tja“, „jæja“, „allavega“ og „reyndar“ gegna svipuðu hlutverki, en þau er ekki hægt að þýða orð fyrir orð.
5Stutt viðbrögð og mildun
Hlustendur sýna með stuttum föstum svörum að þeir fylgist með, séu sammála eða sætti sig við eitthvað. Mörg þeirra milda samþykki eða mótbáru. Hingað teljast líka spurningar eins og "Are you?" (A2-32).
6Halaspurningar til áherslu
Ólíkt venjulegri halaspurningu (B1-15) heldur áhersluhali sama formerki, notar orðaröð fullyrðingar (fornafn + hjálparsögn) og spyr ekki um neitt. Hann styrkir skoðun. Hann er óformlegur og aðallega breskur; í stað fornafns getur líka staðið nafnorð. Á íslensku notum við „nú“, „aldeilis“ eða „hún María“ aftast í staðinn.
7Halar með sama formerki fyrir viðbrögð og undrun
Játandi setning getur líka fengið játandi hala með orðaröð spurningar, yfirleitt með rísandi tóni. Hann athugar ekki upplýsingar; hann bregst við einhverju sem þú varst að heyra eða taka eftir – áhugi, undrun eða, með hvassari tóni, pirringur eða ögrun. Setningin byrjar oft á So eða Oh. Þetta mynstur er nær eingöngu notað með játandi setningum. Á íslensku byrjum við oft á „Nú,“ eða „Já, svo…“.
8Frásagnarorð og though aftast
Þegar fólk segir sögu leiðir það oft inn orð eða viðbrögð einhvers með be like eða go í stað say. Be like getur miðlað orðum, hugsunum eða afstöðu; það er mjög óformlegt og algengt hjá yngra fólki. Go er oft í nútíð jafnvel í sögu úr fortíð, sem gerir hana lifandi. Though aftast í setningu bætir við andstæðu við það sem var sagt, eins og but sem hefur verið fært aftast; í tali er það miklu algengara en although. Haltu öllum þremur frá formlegum texta.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Nýja sundlaugin, hún er geggjuð“ → she um hlut. Í íslensku talmáli eru heads og tails mjög algeng, og fornafnið fylgir málfræðilegu kyni nafnorðsins: „Hún er geggjuð, nýja sundlaugin“, „Hann er alveg ónýtur, þessi bíll.“ Á ensku eru hlutir, staðir og fyrirbæri it (í fleirtölu they), hvaða kyn sem orðið hefur á íslensku. He og she eru fyrir fólk (og stundum gæludýr).
2. „Nú, ertu að…?“ → Now, you're…? Á íslensku bregðumst við við fréttum með „Nú?“ eða „Nú, ertu að flytja?“. Þetta „nú“ er ekki tímaorð, heldur merki um undrun eða áhuga. Á ensku merkir now hins vegar „núna“, svo hlustandinn heyrir tímaorð. Viðbragð við frétt er á ensku So / Oh … , are you? eða Oh, are you?
3. „Já, einmitt“ → Exactly. Á íslensku segjum við „einmitt“ eða „já, einmitt“ í sífellu til að sýna að við fylgjumst með og skiljum. Enska Exactly! merkir hins vegar „nákvæmlega, ég er alveg sammála þér“, svo það hljómar undarlega þegar hinn er bara að gefa upplýsingar. Til að sýna að þú fylgist með segirðu Right, I see eða Oh, OK.
Ekki rugla saman
halaspurning, áhersluhali og viðbragðshali – Halaspurning snýr formerkinu við og athugar; áhersluhali heldur formerkinu, notar orðaröð fullyrðingar og segir skoðun; viðbragðshali heldur formerkinu, notar orðaröð spurningar og bregst við. Sjá B1-15.
úrfelling eftir aðstæðum og úrfelling í texta – Úrfelling í texta sleppir orðum sem hafa þegar verið sögð (C1-10); úrfelling eftir aðstæðum sleppir orðum sem eru augljós af aðstæðunum.
actually og at the moment – Actually sýnir andstæðu við það sem einhver heldur; það er ekki tímaorð.
Stafsetning og framburður
- Umræðuefni fremst (head) hefur eigin tón og stutta þögn á eftir: That house (þögn) it's huge.
- Viðbót aftast (tail) er sögð hratt og í lágum tóni, eins og eftiráhugsun: He's lovely, your brother.
- Tónninn fellur í áhersluhala; í viðbragðshala rís hann yfirleitt. Leyfðu enska tóninum að rísa og falla greinilega.
- Orðræðuorð eru oft veik: you know /jəˈnəʊ/ (UK), /jəˈnoʊ/ (US); kind of /ˈkaɪndə/; sort of /ˈsɔːtə/ (UK), /ˈsɔːrdə/ (US). Sjá T-01. Veika sérhljóðið /ə/ er stutt og slakt.
- Well byrjar á /w/ með kringdum vörum, ekki íslensku v. though /ðəʊ/ byrjar á /ð/: þú þekkir hljóðið úr íslensku ð, en hér stendur það fremst; tungubroddurinn milli tannanna og raddböndin titra.
- Í skrifuðu samtali er head eða tail aðskilið með kommu: Lovely people, the neighbours.
Gullna reglan
Í samtali segirðu það sem hlustandinn þarf, ekki hvert einasta orð: slepptu því sem er augljóst af aðstæðunum, boðaðu umræðuefnið fyrst og notaðu litlu orðin – well, I mean, sort of – til að halda sambandinu. Geymdu þessi einkenni fyrir tal og óformleg skilaboð. Og mundu: It's er aðeins sleppt í heilu lagi, hlutir eru it (ekki he / she), „nú“ sem viðbragð er So…, are you?, og „einmitt“ er Right, ekki Exactly.
Æfingar
A. Form
Umorðaðu hverja setningu sem eðlilegt talmál og notaðu einkennið sem gefið er.
-
Úrfelling eftir aðstæðum: Have you seen my keys anywhere?
-
Tail til að leggja áherslu á skoðun: Your sister is very funny.
-
Head: Have you tried the new gym on Park Road?
-
Áhersluhali til að styrkja skoðun: He's clever.
-
Viðbragð við frétt sem þú varst að heyra, með "So" og hala með sama formerki: You've bought a new car.
-
"Though" aftast í seinni setningunni: The hotel was lovely. But it was a long way from the beach.
B. Merking
Lestu aðstæðurnar og veldu svarið eða setninguna sem passar best.
-
Samstarfsmaður segir: "I can't come tonight — I've got a deadline." Þú sættir þig við ástæðuna. Hvort svarið passar?Fair enough accepts a reason; Tell me about it = strong agreement from experience
-
Þú ert búinn að tala um vinnuvandamál og vilt skipta um umræðuefni. Hvor passar?anyway changes or closes a topic
-
Vinkona segir: "You must be exhausted after that flight." Þér líður vel, sem er ekki það sem hún býst við. Hvort svarið passar?actually corrects an expectation
-
Unglingssonur þinn segist hafa tekið til í herberginu sínu. Þú ert hissa og örlítið kaldhæðin(n). Hvor passar?same polarity, question order = a reaction, not a check
-
Þú vilt styrkja skoðun þína á vini, ekki spyrja. Hvor passar?emphatic tag: same polarity, statement order
-
Niðurstaða fræðilegrar ritgerðar. Hvor passar?ellipsis and vague language belong to speech
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
Is a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
-
He's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
-
Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
-
Have finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
-
Has gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Í samhengi
Þetta samtal hljómar eins og ritaður texti. Umorðaðu númeruðu hlutana sem eðlilegt tal eftir fyrirmælunum.
Mia: (18) Is there any coffee left?
Sam: No, I'm afraid not. There's some tea. (19) But it's the herbal kind.
Mia: Oh well. (20) It sounds like a tea day, then. Oh, and (21) the new manager is really nice.
Sam: Yes, she's lovely. (22) She is a little shy, I think. In the meeting yesterday, (23) she said, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed.
Mia: Ha! By the way, (24) did you say that the machine is broken again?
Sam: Yes, again. Right, I'd better get back to my desk. (25) I will see you at the meeting at about three.
-
Gerðu setningu (18) óformlega með úrfellingu eftir aðstæðum.
-
Umorðaðu setningu (19) með "though" aftast.
-
Gerðu setningu (20) óformlega með því að sleppa frumlaginu.
-
Umorðaðu hluta (21) með viðbót aftast (tail).
-
Skiptu "a little" í setningu (22) út fyrir óljóst talmálsorðalag.
-
Segðu hluta (23) sem lifandi sögu með frásagnarorðinu "go" eða "be like".
-
Umorðaðu setningu (24) sem viðbragð við frétt, með "So" og hala með sama formerki.
-
Gerðu setningu (25) óformlega: slepptu frumlaginu og notaðu "-ish" aftast.
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku.
-
Vinur segir: "I'm moving to Canada next month!" Svaraðu í 2–3 talmálssetningum. Notaðu svarspurningu eða viðbragðshala, eitt stutt viðbragð og eitt orðræðuorð eins og I mean eða well.
-
Segðu vini frá síðustu helgi í 2–3 talmálssetningum. Notaðu eina viðbót aftast (tail), eitt óljóst orðalag (-ish, sort of, and stuff) og though aftast.
-
Segðu frá einu augnabliki í skemmtilegri sögu í 2–3 talmálssetningum. Notaðu umræðuefni fremst (head), að minnsta kosti einu sinni be like eða go, og anyway til að snúa aftur að efninu.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
C1-10 Ellipsis og substitution á ensku: but my kids did, I think so, I'd love to – úrfelling Styttu svarið með staðgengli: "Are you coming to the party?" "I hope that I'm coming to the party."
-
B1-15 Question tags á ensku: …, isn't it? Halaspurningar útskýrðar á íslensku Skrifaðu sem tillögu með halaspurningu: Let's start.
Svör
A. Form
- Seen my keys anywhere?
- She's very funny, your sister.
- The new gym on Park Road, have you tried it?
- He's clever, he is.
- So you've bought a new car, have you?
- The hotel was lovely. It was a long way from the beach, though.
B. Merking
- Fair enough, maybe next time.
- Anyway, what time does the film start tonight?
- Actually, I feel fine. I slept the whole way.
- So you've finally tidied your room, have you?
- Honestly, you're an absolute genius, you are.
- This appears to be a sensible proposal.
C. Finndu villuna
- It's a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you. / Shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
- She's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
- ✓ Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
- Have you finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes. / Finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
- Has he gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend. / Gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Í samhengi
- Any coffee left?
- It's the herbal kind, though.
- Sounds like a tea day, then.
- She's really nice, the new manager.
- She's kind of shy, I think. / She's sort of shy, I think.
- she goes, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed / she was like, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed
- So the machine's broken again, is it?
- See you at the meeting at three-ish. / See you at the meeting at threeish.
E. Spreyttu þig
- Oh, are you? Wow, good for you! I mean, I'll miss you, but it sounds amazing.
- It was brilliant, that party. We just danced and chatted and stuff till one-ish. The music was a bit loud, though.
- My neighbour, she knocks on my door at midnight, and she's like, "Have you seen my cat?" We search the whole building. Anyway, the cat was asleep on her own sofa the whole time.
F. Blönduð upprifjun
- I hope so.
- Let's start, shall we?
