Weak forms og connected speech: veikar myndir og samfellt tal á ensku – schwa, gonna, wanna, I'd've
Weak Forms and Connected Speech
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund heyrirðu og berð fram stuttu, veiku hljóðin í kerfisorðum (can, was, to, of, and), skilur styttan rithátt – líka tvöfaldan (I'd've) – þekkir óformlegar styttingar eins og gonna og dunno, skilur orð sem renna saman í hröðu tali og setur áhersluna á réttan stað í setningunni.
Aðalatriðið
Enskan hefur sterkan takt. Merkingarorðin – nafnorð, aðalsagnir, lýsingarorð, atviksorð – bera áherslu: þau eru háværari, lengri og skýrari. Kerfisorðin – hjálparsagnir, greinar, forsetningar, fornöfn – eru yfirleitt áherslulaus, og þá verða þau stutt og veik.
Hugsaðu þér setninguna sem röð af háum staurum með reipi á milli. Staurarnir eru orðin sem bera merkinguna. Reipið er málfræðin. Í hröðu tali slaknar á reipinu og það nær nánast niður á jörð: What do you want to do? hljómar u.þ.b. eins og /ˈwɒtʃə ˈwɒnə ˈduː/. Málfræðin er þarna enn – þú heyrir hana bara sem nokkur stutt, mjúk hljóð.
Þess vegna skilur fólk sem kann málfræðina vel stundum ekki hratt talmál. Það býst við orðabókarframburði was, to og have, en hann heyrist sjaldan í venjulegu tali. Flestar veiku myndirnar hafa sama sérhljóðið: stutt, slakt /ə/. Það heitir schwa og er algengasta hljóðið í ensku.
Íslenska og enska
Íslensk stafsetning er nokkuð regluleg og við lesum orðin yfirleitt eins og þau eru skrifuð. Í íslensku er ekkert sérstakt veikt sérhljóð eins og /ə/: sérhljóð í áherslulausum atkvæðum eru styttri, en halda að mestu sínum lit. Mörg ensk kerfisorð hafa hins vegar tvo framburði: sterka mynd í orðabókinni og veika mynd í setningunni. Ef þú segir hvert to, for, and og of fullum fetum er setningin rétt, en hún hljómar hæg og sundurslitin.
Góðu fréttirnar: íslenskan þekkir sjálf samruna í tali. „Sást þú“ verður „sástu“, „ert þú“ verður „ertu“ og „vilt þú“ verður „viltu“. Enskan gerir það sama: did you hljómar eins og /ˈdɪdʒə/ og want to eins og wanna. Munurinn er sá að „sástu“ er venjulegt ritmál, en gonna og wanna eiga ekki heima í venjulegum enskum texta.
Í öðru lagi áherslan. Á íslensku er áherslan í orðinu alltaf á fyrsta atkvæði. Í ensku setningunni bera merkingarorðin áherslu og kerfisorðin „falla“ á milli þeirra; áherslan getur jafnvel færst yfir á kerfisorð til að sýna andstæðu (I did lock the door!). Á íslensku gerum við þetta oft með orðinu „víst“: „Ég læsti víst hurðinni!“
Í þriðja lagi hljóðin. Íslenskan hefur hvorki /z/ né /w/, svo was, is og would vilja fá s og v. Góðu fréttirnar: /ð/ í the og /θ/ í think þekkirðu úr ð og þ, og enskt h er eins og íslenskt h.
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| fiskur og franskar | fish and chips /ən/ | „og“ heldur sérhljóðinu; and er veikt |
| tebolli | a cup of tea /əv/, /ə/ | á íslensku samsett orð; á ensku veikt of |
| Ég get synt. | I can swim. /kən/ | inni í setningu er can veikt |
| Já, ég get það. | Yes, I can. /kæn/ | stutt svar: sterk mynd |
| Sástu þetta? | Did you see that? /ˈdɪdʒə/ | samruni – hér er þetta eins, en enskan skrifar hann ekki |
| Ég ætla að hringja í hana í kvöld. | I'm gonna call her tonight. | framtíð: going to → gonna |
| Ég er að fara í bíó. | I'm going to the cinema. | hreyfing á stað: engin stytting |
| Ég læsti víst hurðinni! | I did lock the door! | „víst“ → did með áherslu |
Í stuttu máli: á íslensku heldur hvert sérhljóð lit sínum, en ensk kerfisorð eru yfirleitt veik og með /ə/. Hlustaðu eftir merkingarorðunum, leyfðu kerfisorðunum að „falla“ og notaðu sterku myndina aðeins þegar orðið ber áherslu.
Form
Veikar myndir kerfisorða (IPA er líka í kaflanum „Stafsetning og framburður“)
| Orð | Sterk mynd | Veik mynd | Dæmi |
|---|---|---|---|
| can | /kæn/ | /kən/, /kn/ | I can swim. |
| was | /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) | /wəz/, mjög stutt | She was late. |
| were | /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) | /wə/ (UK), /wər/ (US) | They were tired. |
| have | /hæv/ | /həv/, /əv/ | Where have you been? |
| do | /duː/ | /də/ | What do you think? |
| to | /tuː/ | /tə/ | I want to go. |
| of | /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) | /əv/ eða /ə/ | a cup of tea |
| for | /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) | /fə/ (UK), /fər/ (US) | It's for you. |
| and | /ænd/ | /ən/ eða /n/ | fish and chips |
| a / an | /eɪ/ / /æn/ | /ə/ / /ən/ | a cup, an apple |
| the | /ðiː/ | /ðə/; á undan sérhljóði stutt /ði/ | the cup, the apple |
| at / from | /æt/ / /frɒm/ | /ət/ / /frəm/ | at home, from London |
Á undan sérhljóði hljómar the eins og stutt /ði/ (the apple) og to eins og stutt /tu/ (to eat), ekki /ðə/ og /tə/.
Styttur ritháttur, líka tvöfaldur
| Full mynd | Styttur ritháttur | Skrifað? |
|---|---|---|
| it will | it'll | já (óformlegt) |
| there will | there'll | já (óformlegt) |
| should have / could have / would have | should've / could've / would've | já (óformlegt) |
| I would have | I'd've | sjaldan; aðallega í tali |
| would not have | wouldn't've | sjaldan; aðallega í tali |
Óformlegar styttingar
| Full mynd | Stytting | Má skrifa hana? |
|---|---|---|
| going to (framtíð) | gonna | aðeins í mjög óformlegum skilaboðum, söngtextum og skrifuðum samtölum |
| want to | wanna | sama |
| (have) got to | gotta | sama |
| have to | hafta | sjaldan skrifað |
| let me | lemme | aðeins í óformlegum skilaboðum |
| I don't know | dunno | aðeins í óformlegum skilaboðum |
| kind of | kinda | aðeins í óformlegum skilaboðum |
| should have / could have | shoulda / coulda | aðeins í óformlegum skilaboðum |
Notkun
1Veikar myndir kerfisorða
Í venjulegu tali nota hjálparsagnir, greinar, forsetningar og fornöfn veiku myndina sína, oftast með /ə/. Kerfisorð fær sterka mynd þegar það ber áherslu: í stuttum svörum, til að sýna andstæðu (A1-17) og – þegar um hjálparsagnir og forsetningar er að ræða – aftast í setningu (Yes, I can. Where are you from?). Fornöfn í andlagsfalli (him, her, them, us) og greinar eru yfirleitt veik, líka aftast: I asked him.
2Styttur ritháttur, líka tvöfaldur
Styttur ritháttur er venjuleg talmynd hjálparsagna og not. Tvöfaldar styttingar eins og I'd've og wouldn't've eru mjög algengar í tali, sérstaklega í skilyrðissetningum af tegund 3 (B1-07) og með should have / could have (B1-09), en í rituðu máli eru þær yfirleitt skrifaðar fullum stöfum. Málfræðina lærirðu síðar; hér lærirðu að þekkja hljóðin.
3Óformlegar styttingar: gonna, wanna, gotta og fleiri
Þetta eru venjulegar, afslappaðar talmyndir algengra orðasambanda. Í samtali er alveg eðlilegt að segja þær; í rituðu máli notarðu þær aðeins í mjög óformlegum skilaboðum, söngtextum eða skrifuðum samtölum. Gonna kemur aðeins í stað going to + sögn (framtíð), aldrei going to + staður. Wanna merkir yfirleitt want to; í mjög afslöppuðu tali getur það líka merkt want a (I wanna coffee). Fyrir lengra komna: þegar want og to tilheyra ólíkum hlutum setningarinnar er wanna ekki notað – Who do you want to win? (= hvern viltu að vinni) verður ekki wanna (B1-18).
4Samruni: hljóð sem hverfa og breytast
Í hröðu tali renna orðin saman. Tenging: lokasamhljóð rennur saman við sérhljóð næsta orðs (an apple hljómar eins og /ə ˈnæpl/). Hljóð sem hverfa: t eða d á milli tveggja samhljóða hverfur oft (next week hljómar eins og /neks wiːk/). Hljóð sem breytast: d eða t + you verður oft /dʒ/ eða /tʃ/ (did you hljómar eins og /ˈdɪdʒə/). Þessi ferli fela oft kerfisorðin.
5Setningaráhersla: merkingarorð, kerfisorð og andstæða
Í hlutlausri setningu bera merkingarorðin áherslu en kerfisorðin ekki; sterkasta áherslan er yfirleitt á síðasta merkingarorðinu. Þegar aðaláherslan færist á annað orð – jafnvel kerfisorð – verður til andstæða eða sérstök áhersla. Á íslensku gerum við þetta líka með áherslu, oft með hjálp orða eins og „víst“ eða „einmitt“.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. Lesið eins og skrifað er → of, for, to, and fullum fetum. Á íslensku segir stafsetningin okkur nokkuð nákvæmlega hvernig orðin hljóma, og smáorð eins og „af“, „til“ og „og“ halda skýru sérhljóði. Þess vegna er freistandi að lesa ensku kerfisorðin eins og þau eru skrifuð. Setningin verður málfræðilega rétt, en hún hljómar eins og upplestur orð fyrir orð og merkingarorðin týnast.
2. Ekkert /z/ á íslensku → says, his, is, goes, as með s. Á íslensku er s alltaf óraddað: „hús“, „les“, „gras“. Þess vegna verða ensku endingarnar -s og orðin is, has, his, as auðveldlega að hvössu [s]. Í ensku er /z/ í lok þessara orða raddað – raddböndin suða eins og býfluga – og í veiku myndunum (/ɪz/, /əz/, /hɪz/) heyrist það líka.
3. Ekkert /w/ á íslensku → we, were, would með v. Á íslensku byrjum við orð eins og „við“, „var“ og „vil“ á v: efri tennurnar snerta neðri vörina. Ensku orðin we, were, what og would byrja hins vegar á /w/, og þau eru einmitt kerfisorð sem eiga að vera stutt og veik. Með íslensku v verða þau þung og skýr. Fyrir /w/ seturðu stút á varirnar, eins og fyrir „ú“, og opnar þær strax; tennurnar snerta ekki vörina.
4. Sástu, ertu, viltu → gonna, wanna í rituðu máli. Á íslensku eru samrunnar myndir eins og „sástu“ og „ertu“ venjulegt ritmál, og í sjónvarpi, tölvuleikjum og á samfélagsmiðlum heyrum við gonna og wanna á hverjum degi. Þess vegna rata styttingarnar auðveldlega inn í ritgerðir, fundargerðir og tölvupósta. Á ensku eru þær talmál: í skóla, vinnu og formlegum skilaboðum skrifarðu fullu myndina.
Ekki rugla saman
gonna (framtíð) og going to (hreyfing) – Aðeins framtíðin styttist.
veik og sterk mynd – Sama orðið hefur tvo framburði; staðsetningin og áherslan ráða. Hjálparsagnir og forsetningar fá sterka mynd aftast í setningu og í stuttum svörum: Yes, I can endar aldrei á veika /kən/. Fornöfn í andlagsfalli haldast veik: I asked him.
's = is og 's = has – Styttingin hljómar eins; næsta orð segir hvort er (A1-14, A2-16).
Stafsetning og framburður
- Schwa /ə/ er stutt, slakt sérhljóð: munnurinn er hálfopinn, tungan hvílir í miðjunni og varirnar eru slakar. Það er hvorki íslenskt a, e né ö – það er veikara og styttra en þau öll. Flestar veiku myndirnar innihalda það: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/ (UK), /bəˈnænə/ (US).
- Sterkar og veikar myndir: can /kæn/ → /kən/; was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) → /wəz/; were /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) → /wə/ (UK), /wər/ (US); have /hæv/ → /həv/, /əv/; do /duː/ → /də/; to /tuː/ → /tə/; of /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) → /əv/, /ə/; for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) → /fə/ (UK), /fər/ (US); and /ænd/ → /ən/, /n/; at /æt/ → /ət/; from /frɒm/ (UK), /frʌm/ (US) → /frəm/; a /eɪ/ → /ə/; an /æn/ → /ən/; the /ðiː/ → /ðə/, en á undan sérhljóði /ði/ (the apple); to á undan sérhljóði er /tu/ (to eat).
- /æ/ í sterka can er nýtt hljóð: munnurinn er opinn eins og fyrir a, en tungan er framarlega og niðri eins og fyrir e. Íslenski stafurinn æ er tvíhljóð – lestu can aldrei eins og „kæn“ (forðastu það).
- Styttur ritháttur: it'll /ˈɪtl/; I'd've /ˈaɪdəv/; wouldn't've /ˈwʊdntəv/.
- Hljóð sem breytast: did you /ˈdɪdʒə/; would you /ˈwʊdʒə/; want to /ˈwɒnə/ (UK), /ˈwɑːnə/ (US); got to /ˈɡɒtə/ (UK), /ˈɡɑːtə/ (US). /dʒ/ og /tʃ/ eru ekki sjálfstæð hljóð í íslensku: tungan lokar fyrst eins og fyrir d eða t og sleppir svo út suðandi hljóði. Í gotta er ekkert „h“ á undan t: berðu það ekki fram með aðblæstri eins og í „hattur“.
- Can't hefur enga veika mynd: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). Í hröðu bandarísku tali getur t-ið í lokin verið mjög veikt, svo aðalvísbendingin er langa, áherslumikla sérhljóðið: veikt /kən/ = can, sterkt /kænt/ = can't.
- /ð/ í the, this, they: þú þekkir hljóðið úr íslensku ð, en á íslensku kemur ð aldrei fremst í orði. Settu tungubroddinn milli tannanna og láttu raddböndin titra – ekki d. Enskt h í him, her, have er eins og íslenskt h, og í veiku myndunum inni í setningu hverfur það oft alveg.
- Úrfellingarmerki í tvöföldum styttingum: eitt fyrir hvern hluta sem fellur brott – I'd've, wouldn't've.
Gullna reglan
Merkingarorðin eru staurarnir og kerfisorðin eru reipið sem slaknar á milli þeirra. Hlustaðu eftir veiku og hröðu hljóðunum – /ə/, /əv/, /tə/, gonna – og notaðu sterku myndina þegar orðið ber áherslu: í stuttum svörum, til að sýna andstæðu og, með hjálparsögnum og forsetningum, aftast í setningu. Segðu styttingarnar óhikað, en skrifaðu þær aðeins í mjög óformlegum skilaboðum. Og mundu: lestu kerfisorðin ekki eins og þau eru skrifuð, haltu /z/ rödduðu og settu stút á varirnar fyrir /w/.
Æfingar
A. Form
Skrifaðu fullu myndina eða styttan rithátt.
-
Hver er full mynd "I'd've"?
-
Hver er full mynd "dunno"?
-
Skrifaðu fullu myndina: Do you wanna come?
-
Skrifaðu fullu myndina: I've gotta go.
-
Skrifaðu styttan rithátt: should have
-
Skrifaðu fullu myndina: It'll be cold tomorrow.
B. Merking
Hlustaðu fyrst á hverja setningu á vefsíðunni.
-
Veik eða sterk mynd? "can" í "Yes, I can." …
-
Veik eða sterk mynd? "him" í "I asked him." …object pronouns stay weak at the end
-
Þú heyrir stutt, veikt "kn": "I kn come on Friday." Hvaða orð er þetta? …can't is long and stressed
-
Hvað merkir 's í "She's got two brothers."? …
-
Hvaða orð ber aðaláhersluna í hlutlausri setningu: "I bought a new laptop." …
-
Hvaða orð bera áherslu vegna andstæðu? "I said Tuesday, not Thursday." …
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
She's gonna to call you later.
-
We're gonna the beach tomorrow.
-
He wanna play football.
-
I'm gonna miss you.
D. Í samhengi
Skrifaðu fullu myndina af hverri styttingu sem er feitletruð.
Leo: Hey, what are you 17gonna do tonight?
Ana: 18Dunno . I'm 19kinda tired. Why?
Leo: Do you 20wanna see a film? It starts at eight.
Ana: OK, but I've 21gotta finish some work first. 22Lemme call you back.
Leo: Sure. I 23hafta cook dinner anyway.
E. Spreyttu þig
Skrifaðu og segðu á ensku.
-
Segðu og skrifaðu setningu um áformin þín með "going to". Skrifaðu svo hvernig hún hljómar í afslöppuðu tali.
-
Skrifaðu stutt svar við "Can you cook?" og segðu hvaða mynd af "can" þú notar.
-
Skrifaðu setningu sem leiðréttir ranga staðreynd, segðu hana upphátt og skrifaðu hvaða orð þú leggur áherslu á.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
A1-17 Can og can't á ensku: að geta, kunna og mega – útskýringar og æfingar Fylltu í eyðuna: " you drive?" "Yes, I can."
-
A2-03 Be going to: áform og spár á ensku útskýrð á íslensku Look at those clouds! It (rain).
-
A2-20 Must, have to, mustn't og don't have to: skylda og bann á ensku Veldu rétta svarið: You … bring food — there's plenty here.
Svör
A. Form
- I would have
- I don't know
- Do you want to come?
- I've got to go.
- should've
- It will be cold tomorrow.
B. Merking
- strong
- weak
- can
- has
- laptop
- Tuesday and Thursday
C. Finndu villuna
- She's gonna call you later. / She's going to call you later.
- We're going to the beach tomorrow.
- He wants to play football.
- ✓ I'm gonna miss you.
D. Í samhengi
- going to
- I don't know
- kind of
- want to
- got to
- Let me
- have to
E. Spreyttu þig
- I'm going to visit my grandmother on Sunday. Relaxed speech: I'm gonna visit my grandmother on Sunday.
- Yes, I can. — strong "can", because it is stressed at the end of a short answer.
- My birthday is in June, not July. — stress on "June" and "July".
F. Blönduð upprifjun
- Can
- 's going to rain / is going to rain
- don't have to
