Þolmynd á ensku: is made og was built útskýrt á íslensku
The Passive: Present and Past Simple
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund geturðu notað þolmynd (passive) í Present Simple (einföld nútíð) og Past Simple (einföld þátíð) – is made, was built –, myndað neitanir og spurningar, bætt við by + geranda þegar þörf er á og ákveðið hvenær þolmynd er betri en germynd.
Aðalatriðið
Hver athöfn á sér geranda – manneskju eða hlut sem framkvæmir hana – og oft líka þolanda – hlutinn sem hún bitnar á. Í venjulegri setningu í germynd kemur gerandinn fyrst: Someone stole my bike.
En hvað ef þú veist ekki hver gerði það, eða það skiptir ekki máli? Í raun viltu tala um hjólið þitt. Þolmyndin snýr setningunni við: þolandinn fer fremst og verður frumlag: My bike was stolen.
Hugsaðu þér myndavél. Í germynd beinist myndavélin að gerandanum. Í þolmynd snýst myndavélin við og beinist að þolandanum. Gerandinn hverfur oft alveg úr myndinni. Ef gerandinn skiptir máli geturðu bætt honum við í lok setningarinnar með by.
Þess vegna er þolmyndin svo algeng í fréttum, sögu, vísindum og leiðbeiningum: athyglin er á atburðinum og því sem hann bitnaði á, ekki á fólkinu á bak við hann.
Íslenska og enska
Góðu fréttirnar: íslenskan hefur líka þolmynd, og hún er byggð mjög líkt: „vera“ eða „verða“ + lýsingarháttur þátíðar. „Húsið var byggt árið 1890“ er The house was built in 1890, „Ruslið er sótt á þriðjudögum“ er Rubbish is collected on Tuesdays. Á íslensku beygist lýsingarhátturinn eftir frumlaginu („glugginn var brotinn“, „rúðan var brotin“), en á ensku er hann alltaf eins.
Munurinn liggur í nokkrum íslenskum mynstrum. Í fyrsta lagi höfum við ópersónulega þolmynd með „það“: „Það var dansað alla nóttina“, „Það var stolið hjólinu mínu“. Á ensku verður þolmyndin að hafa raunverulegt frumlag: My bike was stolen. Sagnir án andlags (dance, happen, arrive) hafa enga þolmynd á ensku – þar notarðu germynd: People danced all night. Í öðru lagi er gerandinn í íslenskri þolmynd með „af“ („málað af Kjarval“), en á ensku er það by, ekki of. Í þriðja lagi segjum við um fæðingu „Ég er fædd árið 2001“ í nútíð. Á ensku er fæðingin liðinn atburður: I was born in 2001.
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Þessir símar eru framleiddir í Kóreu. | These phones are made in Korea. | vera + lýsingarháttur þátíðar – hér er þetta eins |
| Hjólið mitt var tekið. | My bike was stolen. | þátíð → was / were + lýsingarháttur þátíðar |
| Það var stolið hjólinu mínu. | My bike was stolen. | ópersónuleg þolmynd með „það“ → á ensku frumlag, ekki it |
| Það var dansað alla nóttina. | People danced all night. | sögn án andlags → engin þolmynd á ensku |
| Var brúin byggð árið 1890? | Was the bridge built in 1890? | spurning: was / were fremst – hér er þetta eins |
| Bókasafnið var hannað af ungum arkitekt. | The library was designed by a young architect. | „af“ → by, ekki of |
| Ég er fædd árið 1995. | I was born in 1995. | íslensk nútíð; á ensku was / were born |
| Borðið er smíðað úr eik. | The table is made of oak. | efni → made of |
Í stuttu máli: íslensk þolmynd með „vera“ hjálpar þér, en enska þolmyndin þarf alltaf raunverulegt frumlag (ekkert it was stolen my…), gerandinn er by og fæðing manneskju er was / were born.
Form
be + lýsingarháttur þátíðar – be sýnir tíðina; lýsingarháttur þátíðar A2-16 breytist ekki.
| Tíð | Germynd | Þolmynd |
|---|---|---|
| Present Simple | They make these phones in Korea. | These phones are made in Korea. |
| Present Simple | Someone cleans the office every day. | The office is cleaned every day. |
| Past Simple | Someone stole my bike. | My bike was stolen. |
| Past Simple | They cancelled the flights. | The flights were cancelled. |
Neitun, spurningar og stutt svör – aðeins be breytist; bættu ekki við do / does / did.
| Mynd | Present Simple | Past Simple |
|---|---|---|
| Játandi setning | It is made of glass. | They were invited. |
| Neitandi setning | It isn't made of glass. | They weren't invited. |
| Já/nei-spurning | Is it made of glass? | Were they invited? |
| Spurning með spurnarorði | Where is it made? | When was it built? |
| Stutt svör | Yes, it is. / No, it isn't. | Yes, they were. / No, they weren't. |
Úr germynd í þolmynd í þremur skrefum
| Skref | Dæmi |
|---|---|
| 1. Andlag germyndarsetningarinnar verður frumlag. | They built the bridge in 1890. → The bridge… |
| 2. Bættu við be í sömu tíð og sögnin í germynd + lýsingarhætti þátíðar. | The bridge was built… |
| 3. Bættu við by + geranda aðeins ef það er gagnlegt. | The bridge was built in 1890. |
Yfirleitt geta aðeins sagnir með andlagi verið í þolmynd: Someone opened the door → The door was opened. Sagnir án andlags eins og happen, arrive, die, exist hafa enga þolmynd.
Notkun
1Gerandinn er óþekktur
Notaðu þolmynd þegar þú veist ekki hver framkvæmdi athöfnina. Á íslensku er hér líka oft þolmynd.
2Gerandinn er augljós eða skiptir ekki máli
Þegar allir vita hver gerir þetta, eða það skiptir ekki máli, sleppirðu gerandanum.
3By + gerandi – aðeins þegar það er gagnlegt
Bættu við by + geranda þegar hann gefur nýjar eða mikilvægar upplýsingar. Hann kemur oft í lok setningarinnar, þar sem mikilvægustu fréttirnar eru. Á íslensku er gerandinn í þolmynd með „af“.
4Ferli og leiðbeiningar
Lýsingar á því hvernig eitthvað er gert nota oft þolmynd í Present Simple. Á íslensku er hér líka oft þolmynd („eru tíndar“, „eru þurrkaðar“).
5Fréttir og saga
Fréttir og saga nota þolmynd til að beina athyglinni að atburðinum, staðnum eða fólkinu sem hann bitnaði á.
6Be born
Be born er alltaf þolmynd að formi til. Notaðu was / were born um fæðingu manneskju og am / is / are born aðeins um almennar staðreyndir. Á íslensku segjum við „ég er fædd“ eða „ég fæddist“.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Það var stolið tveimur kajökum“ → It was stolen two kayaks. Á íslensku er ópersónuleg þolmynd með „það“ mjög algeng: „Það var stolið tveimur kajökum“, „Það var brotist inn í bílinn“, „Það er alltaf sungið eftir matinn“. Á ensku er it ekki hægt að nota svona. Þolmyndin þarf raunverulegt frumlag: hlutinn sem athöfnin bitnaði á (Two kayaks were stolen). Ef sögnin hefur ekkert andlag (dance, sing, talk) er engin þolmynd: notaðu germynd með people, we eða they.
2. „málað af Kjarval“ → by verður of. Á íslensku kemur gerandinn í þolmynd með „af“: „Myndin í stofunni var máluð af afa“, „Lagið var samið af ungri stelpu frá Ísafirði“. Þar sem „af“ er oft of á ensku fer of á vitlausan stað. Gerandinn í enskri þolmynd er alltaf by. (Of notarðu um efni: made of wood.)
3. „Hvar ertu fædd?“ → Where are you born? Á íslensku spyrjum við og segjum frá fæðingu í nútíð: „Hvar ertu fædd?“, „Hvenær er hann fæddur?“. Á ensku er fæðingin liðinn atburður, og bæði spurningin og svarið eru í Past Simple: Where were you born? When was he born?
Ekki rugla saman
Germynd og þolmynd – Sami atburður, önnur áhersla.
made of, made from, made by – of = efni sem sést enn; from = upphaflegt efni sem hefur breyst; by = gerandi. Á íslensku segjum við oftast „úr“ um efni og „af“ um geranda.
Athöfn í þolmynd og be + lýsingarorð (ástand) – Sumir lýsingarhættir þátíðar virka líka eins og lýsingarorð sem lýsa ástandi.
Stafsetning og framburður
- Reglulegir lýsingarhættir þátíðar enda á -ed og hljóma eins og Past Simple: cleaned /d/, cooked /t/, painted /ɪd/. cleaned og cooked eru eitt atkvæði – bættu ekki við sérhljóði.
- Stafsetningin fylgir reglunum um Past Simple: stop → stopped, try → tried. Taktu eftir: cancelled (UK), canceled (US).
- Lærðu algengustu óreglulegu lýsingarhættina saman: made, built, written, taken, sold, found, given, sent, known, spoken, stolen, broken, born.
- Í þolmynd eru was og were veik: It was built /ɪt wəz ˈbɪlt/. Áherslan er á lýsingarhættinum. Í lok was er raddað /z/ – íslenskan hefur ekki /z/, svo það vill verða að [s]. Láttu það suða eins og býfluga.
- by er áherslulaust; áherslan er á gerandanum sem kemur á eftir: by a FRIEND.
- born /bɔːn/ (UK), /bɔːrn/ (US): langt sérhljóð. Enska r-ið í bandarískri ensku er ekki rúllað eins og íslenskt r.
Gullna reglan
Viltu beina athyglinni að því sem gerðist eða að því sem það bitnaði á? Notaðu be + lýsingarhátt þátíðar (is made, was built). Bættu við by + geranda aðeins ef hann er nýr eða mikilvægur. Mundu: enska þolmyndin þarf alltaf raunverulegt frumlag – ekkert it was stolen my… –, gerandinn er by, ekki of, og um fæðingu manneskju segirðu was / were born.
Æfingar
A. Form
Fylltu í setningarnar með sögninni í svigunum í þolmynd.
-
These shoes (make) in Portugal.
-
The Eiffel Tower (build) between 1887 and 1889.
-
Where you born?
-
The windows (not clean) last week.
-
English (speak) in Canada?
-
Breyttu setningunni í þolmynd: Someone cleans the rooms every day.
-
Breyttu setningunni í þolmynd: My grandfather painted this picture.
-
Breyttu setningunni í þolmynd: Did they cancel the concert?
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Hvor setningin hentar betur í frétt?
-
Veldu rétta svarið: Thousands of tourists … the castle every year.
-
Veldu rétta svarið: This bag is made … leather.
-
Er by the police nauðsynlegt í setningunni "The thief was arrested by the police"? …it's obvious who arrests thieves
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
My wallet stolen yesterday.
-
The house was build last year.
-
The meeting was happened on Monday.
-
Coffee is grown in Brazil.
D. Í samhengi
Fylltu í textann með sögnunum í svigunum í þolmynd.
Chocolate comes from cocoa beans. First, the beans 17 (take) out of the fruit. Then they 18 (dry) in the sun. After that, they 19 (send) to factories all over the world. Chocolate 20 (first / bring) to Europe in the 16th century, and at first it 21 (drink), not eaten!
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku um hlutina þína og heimabæinn þinn.
-
Skrifaðu tvær setningar um hvar einhver af hlutunum þínum var búinn til eða hver bjó hann til.
-
Skrifaðu tvær setningar um sögu heimabæjarins þíns með was built eða was opened.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
A2-16 Present Perfect á ensku: Have you ever…? Að segja frá reynslu Have you ever (write) a poem?
-
A1-28 Past Simple á ensku: óreglulegar sagnir, did og didn't – útskýringar og æfingar We (not / see) the film last night.
-
B1-09 Should have, could have, might have: eftirsjá og ásökun á ensku I (should / bring) a coat — it's freezing!
Svör
A. Form
- are made
- was built
- were
- weren't cleaned / were not cleaned
- Is … spoken
- The rooms are cleaned every day.
- This picture was painted by my grandfather.
- Was the concert cancelled? / Was the concert canceled?
B. Merking
- Two people were injured in the crash.
- visit
- of
- no
C. Finndu villuna
- My wallet was stolen yesterday.
- The house was built last year.
- The meeting happened on Monday.
- ✓ Coffee is grown in Brazil.
D. Í samhengi
- are taken
- are dried
- are sent
- was first brought / was brought first
- was drunk
E. Spreyttu þig
- My phone was made in China. My scarf was made by my aunt.
- The main bridge was built in 1920. Our first cinema was opened in 1954.
F. Blönduð upprifjun
- written
- didn't see / did not see
- should have brought / should've brought
