SlowingoMálfræði
B1 11 / 39

Þolmynd á ensku: is made og was built útskýrt á íslensku

The Passive: Present and Past Simple

Á þessari síðu
  1. Markmið
  2. Aðalatriðið
  3. Íslenska og enska
  4. Form
  5. Notkun
  6. Algengar villur
  7. Gildrur fyrir íslenskumælandi
  8. Ekki rugla saman
  9. Stafsetning og framburður
  10. Gullna reglan
  11. Æfingar

Markmið

Eftir þessa kennslustund geturðu notað þolmynd (passive) í Present Simple (einföld nútíð) og Past Simple (einföld þátíð) – is made, was built –, myndað neitanir og spurningar, bætt við by + geranda þegar þörf er á og ákveðið hvenær þolmynd er betri en germynd.

Aðalatriðið

Hver athöfn á sér geranda – manneskju eða hlut sem framkvæmir hana – og oft líka þolanda – hlutinn sem hún bitnar á. Í venjulegri setningu í germynd kemur gerandinn fyrst: Someone stole my bike.

En hvað ef þú veist ekki hver gerði það, eða það skiptir ekki máli? Í raun viltu tala um hjólið þitt. Þolmyndin snýr setningunni við: þolandinn fer fremst og verður frumlag: My bike was stolen.

Hugsaðu þér myndavél. Í germynd beinist myndavélin að gerandanum. Í þolmynd snýst myndavélin við og beinist að þolandanum. Gerandinn hverfur oft alveg úr myndinni. Ef gerandinn skiptir máli geturðu bætt honum við í lok setningarinnar með by.

Þess vegna er þolmyndin svo algeng í fréttum, sögu, vísindum og leiðbeiningum: athyglin er á atburðinum og því sem hann bitnaði á, ekki á fólkinu á bak við hann.

Íslenska og enska

Góðu fréttirnar: íslenskan hefur líka þolmynd, og hún er byggð mjög líkt: „vera“ eða „verða“ + lýsingarháttur þátíðar. „Húsið var byggt árið 1890“ er The house was built in 1890, „Ruslið er sótt á þriðjudögum“ er Rubbish is collected on Tuesdays. Á íslensku beygist lýsingarhátturinn eftir frumlaginu („glugginn var brotinn“, „rúðan var brotin“), en á ensku er hann alltaf eins.

Munurinn liggur í nokkrum íslenskum mynstrum. Í fyrsta lagi höfum við ópersónulega þolmynd með „það“: „Það var dansað alla nóttina“, „Það var stolið hjólinu mínu“. Á ensku verður þolmyndin að hafa raunverulegt frumlag: My bike was stolen. Sagnir án andlags (dance, happen, arrive) hafa enga þolmynd á ensku – þar notarðu germynd: People danced all night. Í öðru lagi er gerandinn í íslenskri þolmynd með „af“ („málað af Kjarval“), en á ensku er það by, ekki of. Í þriðja lagi segjum við um fæðingu „Ég er fædd árið 2001“ í nútíð. Á ensku er fæðingin liðinn atburður: I was born in 2001.

ÍslenskaEnskaHvað er ólíkt?
Þessir símar eru framleiddir í Kóreu.These phones are made in Korea.vera + lýsingarháttur þátíðar – hér er þetta eins
Hjólið mitt var tekið.My bike was stolen.þátíð → was / were + lýsingarháttur þátíðar
Það var stolið hjólinu mínu.My bike was stolen.ópersónuleg þolmynd með „það“ → á ensku frumlag, ekki it
Það var dansað alla nóttina.People danced all night.sögn án andlags → engin þolmynd á ensku
Var brúin byggð árið 1890?Was the bridge built in 1890?spurning: was / were fremst – hér er þetta eins
Bókasafnið var hannað af ungum arkitekt.The library was designed by a young architect.„af“ → by, ekki of
Ég er fædd árið 1995.I was born in 1995.íslensk nútíð; á ensku was / were born
Borðið er smíðað úr eik.The table is made of oak.efni → made of

Í stuttu máli: íslensk þolmynd með „vera“ hjálpar þér, en enska þolmyndin þarf alltaf raunverulegt frumlag (ekkert it was stolen my…), gerandinn er by og fæðing manneskju er was / were born.

Form

be + lýsingarháttur þátíðar – be sýnir tíðina; lýsingarháttur þátíðar A2-16 breytist ekki.

TíðGermyndÞolmynd
Present SimpleThey make these phones in Korea.These phones are made in Korea.
Present SimpleSomeone cleans the office every day.The office is cleaned every day.
Past SimpleSomeone stole my bike.My bike was stolen.
Past SimpleThey cancelled the flights.The flights were cancelled.

Neitun, spurningar og stutt svör – aðeins be breytist; bættu ekki við do / does / did.

MyndPresent SimplePast Simple
Játandi setningIt is made of glass.They were invited.
Neitandi setningIt isn't made of glass.They weren't invited.
Já/nei-spurningIs it made of glass?Were they invited?
Spurning með spurnarorðiWhere is it made?When was it built?
Stutt svörYes, it is. / No, it isn't.Yes, they were. / No, they weren't.

Úr germynd í þolmynd í þremur skrefum

SkrefDæmi
1. Andlag germyndarsetningarinnar verður frumlag.They built the bridge in 1890. → The bridge…
2. Bættu við be í sömu tíð og sögnin í germynd + lýsingarhætti þátíðar.The bridge was built…
3. Bættu við by + geranda aðeins ef það er gagnlegt.The bridge was built in 1890.

Yfirleitt geta aðeins sagnir með andlagi verið í þolmynd: Someone opened the door → The door was opened. Sagnir án andlags eins og happen, arrive, die, exist hafa enga þolmynd.

Notkun

1Gerandinn er óþekktur

Notaðu þolmynd þegar þú veist ekki hver framkvæmdi athöfnina. Á íslensku er hér líka oft þolmynd.

My phone was stolen on the train.
Símanum mínum var stolið í lestinni.
á íslensku þágufall; á ensku my phone = frumlag
The window was broken during the night.
Rúðan var brotin um nóttina.
This photo was taken around 1950.
Þessi mynd var tekin um 1950.
take a photo = taka mynd
Two paintings were stolen from the museum last week.
Tveimur málverkum var stolið af safninu í síðustu viku.
fleirtala: were

2Gerandinn er augljós eða skiptir ekki máli

Þegar allir vita hver gerir þetta, eða það skiptir ekki máli, sleppirðu gerandanum.

Rubbish is collected every Tuesday.
Ruslið er sótt á hverjum þriðjudegi.
gerandinn er augljós: sorphirðan; rubbish (UK) = garbage, trash (US)
The suspect was arrested last night.
Hinn grunaði var handtekinn í gærkvöldi.
augljóslega af lögreglunni
English is spoken in many countries.
Enska er töluð í mörgum löndum.
Breakfast is served from 7 to 10.
Morgunverður er borinn fram frá klukkan 7 til 10.

3By + gerandi – aðeins þegar það er gagnlegt

Bættu við by + geranda þegar hann gefur nýjar eða mikilvægar upplýsingar. Hann kemur oft í lok setningarinnar, þar sem mikilvægustu fréttirnar eru. Á íslensku er gerandinn í þolmynd með „af“.

Our new library was designed by a young local architect.
Nýja bókasafnið okkar var hannað af ungum arkitekt úr bænum.
„af“ → by
I was bitten by a dog when I was a child.
Hundur beit mig þegar ég var barn.
á íslensku oft germynd; á ensku I = frumlag
The film was directed by her sister.
Systir hennar leikstýrði myndinni.
These cakes are handmade by a small family business.
Þessar kökur eru handgerðar af litlu fjölskyldufyrirtæki.

4Ferli og leiðbeiningar

Lýsingar á því hvernig eitthvað er gert nota oft þolmynd í Present Simple. Á íslensku er hér líka oft þolmynd („eru tíndar“, „eru þurrkaðar“).

First, the coffee beans are picked by hand.
Fyrst eru kaffibaunirnar tíndar í höndunum.
„eru tíndar“ → are picked
Then they are dried in the sun for about two weeks.
Svo eru þær þurrkaðar í sólinni í um tvær vikur.
they = frumlag
The milk is heated to 72 degrees to kill any bacteria.
Mjólkin er hituð upp í 72 gráður til að drepa allar bakteríur.
Most parts are produced in Europe, and the cars are put together in Mexico.
Flestir hlutirnir eru framleiddir í Evrópu og bílarnir eru settir saman í Mexíkó.

5Fréttir og saga

Fréttir og saga nota þolmynd til að beina athyglinni að atburðinum, staðnum eða fólkinu sem hann bitnaði á.

Two people were injured in the accident.
Tveir slösuðust í slysinu.
á íslensku -st sögn; á ensku þolmynd
The castle was built in the twelfth century.
Kastalinn var byggður á tólftu öld.
á ensku með greini: the twelfth century
Penicillin was discovered almost by chance.
Pensilín uppgötvaðist nánast fyrir tilviljun.
Three new species of frog were found in the rainforest last year.
Þrjár nýjar froskategundir fundust í regnskóginum í fyrra.

6Be born

Be born er alltaf þolmynd að formi til. Notaðu was / were born um fæðingu manneskju og am / is / are born aðeins um almennar staðreyndir. Á íslensku segjum við „ég er fædd“ eða „ég fæddist“.

I was born in 1995.
Ég er fæddur árið 1995.
á íslensku nútíð; á ensku was born
Where were you born?
Hvar ertu fædd?
í spurningunni were, ekki are
My grandparents were born in the same village.
Afi minn og amma fæddust í sama þorpinu.
Thousands of babies are born every hour.
Þúsundir barna fæðast á hverri klukkustund.
almenn staðreynd

Algengar villur

❌The museum built in 1900.
✅The museum was built in 1900.
Þolmynd þarf be.
❌The car was wash yesterday.
✅The car was washed yesterday.
be + lýsingarháttur þátíðar, ekki grunnmynd.
❌I born in Lima.
✅I was born in Lima.
be born þarf alltaf be.
❌I am born in 1998.
✅I was born in 1998.
Fæðing þín er liðinn atburður.
❌The cake was made from my mother.
✅The cake was made by my mother.
Á undan geranda kemur by.
❌Did the bridge built in 1890?
✅Was the bridge built in 1890?
Spurning í þolmynd notar be, ekki did.
❌The accident was happened at midnight.
✅The accident happened at midnight.
happen tekur ekki andlag og hefur því enga þolmynd.
❌The window was broke.
✅The window was broken.
Notaðu lýsingarhátt þátíðar (broken), ekki Past Simple (broke).
⚠️My wallet was found by someone.
✅My wallet was found.
Málfræðilega rétt, en by someone bætir engu við: slepptu því.

Gildrur fyrir íslenskumælandi

1. „Það var stolið tveimur kajökum“ → It was stolen two kayaks. Á íslensku er ópersónuleg þolmynd með „það“ mjög algeng: „Það var stolið tveimur kajökum“, „Það var brotist inn í bílinn“, „Það er alltaf sungið eftir matinn“. Á ensku er it ekki hægt að nota svona. Þolmyndin þarf raunverulegt frumlag: hlutinn sem athöfnin bitnaði á (Two kayaks were stolen). Ef sögnin hefur ekkert andlag (dance, sing, talk) er engin þolmynd: notaðu germynd með people, we eða they.

❌It was stolen two kayaks from the boat club at Nautholsvik last night, and the police are asking for witnesses.
✅Two kayaks were stolen from the boat club at Nautholsvik last night, and the police are asking for witnesses. eða Someone stole two kayaks from the boat club at Nautholsvik last night, and the police are asking for witnesses.
„Það var stolið tveimur kajökum“ → two kayaks were stolen
❌In our family it is always sung after dinner on Christmas Eve, so Grandpa gets out his old guitar.
✅In our family we always sing after dinner on Christmas Eve, so Grandpa gets out his old guitar. eða In our family people always sing after dinner on Christmas Eve, so Grandpa gets out his old guitar.
sing hefur hér ekkert andlag → we sing

2. „málað af Kjarval“ → by verður of. Á íslensku kemur gerandinn í þolmynd með „af“: „Myndin í stofunni var máluð af afa“, „Lagið var samið af ungri stelpu frá Ísafirði“. Þar sem „af“ er oft of á ensku fer of á vitlausan stað. Gerandinn í enskri þolmynd er alltaf by. (Of notarðu um efni: made of wood.)

❌The big painting of Mount Esja in our living room was painted of my great-grandfather when he was only nineteen.
✅The big painting of Mount Esja in our living room was painted by my great-grandfather when he was only nineteen.
„af langafa“ → by my great-grandfather
❌Did you know that the song they played at the end of the school concert was written of a girl from Isafjordur?
✅Did you know that the song they played at the end of the school concert was written by a girl from Isafjordur?
gerandi → by

3. „Hvar ertu fædd?“ → Where are you born? Á íslensku spyrjum við og segjum frá fæðingu í nútíð: „Hvar ertu fædd?“, „Hvenær er hann fæddur?“. Á ensku er fæðingin liðinn atburður, og bæði spurningin og svarið eru í Past Simple: Where were you born? When was he born?

❌The receptionist at the clinic in Hafnarfjordur asked my little brother where he is born, and he proudly said, "In the ambulance!"
✅The receptionist at the clinic in Hafnarfjordur asked my little brother where he was born, and he proudly said, "In the ambulance!"
„hvar hann er fæddur“ → where he was born
❌Excuse me, when are your twins born? Their names are not on the list for the swimming course yet.
✅Excuse me, when were your twins born? Their names are not on the list for the swimming course yet.
fæðingin er liðin → were born

Ekki rugla saman

Germynd og þolmynd – Sami atburður, önnur áhersla.

A storm destroyed the bridge.
Óveður eyðilagði brúna.
áherslan á óveðrinu
The bridge was destroyed in a storm.
Brúin eyðilagðist í óveðri.
áherslan á brúnni

made of, made from, made by – of = efni sem sést enn; from = upphaflegt efni sem hefur breyst; by = gerandi. Á íslensku segjum við oftast „úr“ um efni og „af“ um geranda.

This table is made of oak.
Þetta borð er smíðað úr eik.
viðurinn sést → of
Paper is made from wood.
Pappír er búinn til úr viði.
viðurinn hefur breyst → from
This table was made by my grandfather.
Afi minn smíðaði þetta borð.
gerandi → by

Athöfn í þolmynd og be + lýsingarorð (ástand) – Sumir lýsingarhættir þátíðar virka líka eins og lýsingarorð sem lýsa ástandi.

The shop was closed when we arrived.
Búðin var lokuð þegar við komum.
ástand: búðin var ekki opin
The shop was closed by the police last year.
Lögreglan lokaði búðinni í fyrra.
athöfn: einhver lokaði henni

Stafsetning og framburður

  • Reglulegir lýsingarhættir þátíðar enda á -ed og hljóma eins og Past Simple: cleaned /d/, cooked /t/, painted /ɪd/. cleaned og cooked eru eitt atkvæði – bættu ekki við sérhljóði.
  • Stafsetningin fylgir reglunum um Past Simple: stop → stopped, try → tried. Taktu eftir: cancelled (UK), canceled (US).
  • Lærðu algengustu óreglulegu lýsingarhættina saman: made, built, written, taken, sold, found, given, sent, known, spoken, stolen, broken, born.
  • Í þolmynd eru was og were veik: It was built /ɪt wəz ˈbɪlt/. Áherslan er á lýsingarhættinum. Í lok was er raddað /z/ – íslenskan hefur ekki /z/, svo það vill verða að [s]. Láttu það suða eins og býfluga.
  • by er áherslulaust; áherslan er á gerandanum sem kemur á eftir: by a FRIEND.
  • born /bɔːn/ (UK), /bɔːrn/ (US): langt sérhljóð. Enska r-ið í bandarískri ensku er ekki rúllað eins og íslenskt r.

Gullna reglan

Viltu beina athyglinni að því sem gerðist eða að því sem það bitnaði á? Notaðu be + lýsingarhátt þátíðar (is made, was built). Bættu við by + geranda aðeins ef hann er nýr eða mikilvægur. Mundu: enska þolmyndin þarf alltaf raunverulegt frumlag – ekkert it was stolen my… –, gerandinn er by, ekki of, og um fæðingu manneskju segirðu was / were born.

Æfingar

A. Form

Fylltu í setningarnar með sögninni í svigunum í þolmynd.

  1. These shoes (make) in Portugal.
  2. The Eiffel Tower (build) between 1887 and 1889.
  3. Where you born?
  4. The windows (not clean) last week.
  5. English (speak) in Canada?
  6. Breyttu setningunni í þolmynd: Someone cleans the rooms every day.
  7. Breyttu setningunni í þolmynd: My grandfather painted this picture.
  8. Breyttu setningunni í þolmynd: Did they cancel the concert?

B. Merking

Veldu rétta svarið.

  1. Hvor setningin hentar betur í frétt?
  2. Veldu rétta svarið: Thousands of tourists … the castle every year.
  3. Veldu rétta svarið: This bag is made … leather.
  4. Er by the police nauðsynlegt í setningunni "The thief was arrested by the police"? …

C. Finndu villuna

Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.

  1. My wallet stolen yesterday.
  2. The house was build last year.
  3. The meeting was happened on Monday.
  4. Coffee is grown in Brazil.

D. Í samhengi

Fylltu í textann með sögnunum í svigunum í þolmynd.

How chocolate is made
Chocolate comes from cocoa beans. First, the beans 17 (take) out of the fruit. Then they 18 (dry) in the sun. After that, they 19 (send) to factories all over the world. Chocolate 20 (first / bring) to Europe in the 16th century, and at first it 21 (drink), not eaten!

E. Spreyttu þig

Skrifaðu á ensku um hlutina þína og heimabæinn þinn.

  1. Skrifaðu tvær setningar um hvar einhver af hlutunum þínum var búinn til eða hver bjó hann til.
  2. Skrifaðu tvær setningar um sögu heimabæjarins þíns með was built eða was opened.

F. Blönduð upprifjun

Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.

  1. A2-16 Present Perfect á ensku: Have you ever…? Að segja frá reynslu
    Have you ever (write) a poem?
  2. A1-28 Past Simple á ensku: óreglulegar sagnir, did og didn't – útskýringar og æfingar
    We (not / see) the film last night.
  3. B1-09 Should have, could have, might have: eftirsjá og ásökun á ensku
    I (should / bring) a coat — it's freezing!
Svör

A. Form

  1. are made
  2. was built
  3. were
  4. weren't cleaned / were not cleaned
  5. Is … spoken
  6. The rooms are cleaned every day.
  7. This picture was painted by my grandfather.
  8. Was the concert cancelled? / Was the concert canceled?

B. Merking

  1. Two people were injured in the crash.
  2. visit
  3. of
  4. no

C. Finndu villuna

  1. My wallet was stolen yesterday.
  2. The house was built last year.
  3. The meeting happened on Monday.
  4. ✓ Coffee is grown in Brazil.

D. Í samhengi

  1. are taken
  2. are dried
  3. are sent
  4. was first brought / was brought first
  5. was drunk

E. Spreyttu þig

  1. My phone was made in China. My scarf was made by my aunt.
  2. The main bridge was built in 1920. Our first cinema was opened in 1954.

F. Blönduð upprifjun

  1. written
  2. didn't see / did not see
  3. should have brought / should've brought
Android appLærðu á ferðinni Google Play