Шақтардың нәзік мағыналары қазақша: I was wondering, I had hoped, әңгімедегі осы шақ
Tense and Aspect: Fine Shades of Meaning
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз шақты бір нәрсенің қашан болатынына ғана емес, оның қалай естілгенін қалайтыныңызға қарай таңдай аласыз: жұмсағырақ, алысырақ, әсерлірек, қазірге қатыстырақ — және басқалардың ағылшын тіліндегі осындай таңдауларын түсіне аласыз.
Негізгі идея
Төменгі деңгейлерде шақ бір ғана сұраққа жауап береді: қашан? C2 деңгейінде ол екінші сұраққа да жауап береді: мен бұған қаншалықты жақын тұрғым келеді?
Қолыңызда бір өтінішті, естелікті не жаңалықты ұстап тұрсыз деп елестетіңіз. Осы шақ оны жақын, дәл алдыңызда ұстайды: тірі әрі тікелей. Өткен шақ оны созылған қолдың ұшында ұстайды: уақыт жағынан, шындық жағынан не әлеуметтік жағынан алысырақ. Шақтың түрі (aspect) оны қалай ұстайтыныңызды өзгертеді: жай түрі тұтас, бекіген фактіні көрсетеді; созылыңқы (continuous) түрі өрбіп жатқан, уақытша әрі әлі ашық нәрсені көрсетеді; аяқталған (perfect) түрі бұрынғы оқиғаны қазірмен байланыстырып тұрады.
Шебер сөйлеушілер нәрселерді үнемі жылжытады: өтінішті қолдың ұшына апарады (I was wondering…), өткен оқиғаны жақын тартады (So I walk in, and there's this guy…), тілекті сенімсіздеу етеді (I'm hoping…).
Бұл бейне B2-12 сабағынан жалғасады: онда хабарлаудың ырықсыз етісі пікірді қолдың ұшында ұстаған. Мұның бірде-бірі B1-35 сабағындағы шақтар жүйесін бұзбайды. Ол жүйені пайдаланады. Қашықтықты көре білсеңіз, «ерекшеліктер» таңдауға айналады.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: қазақ тілі де шақты сыпайылық үшін қолданады. «Сізден бір нәрсе сұрасам деп едім» дегенде «едім» өткен шақ, бірақ өтініш дәл қазір айтылып тұр — бұл I was wondering if… тіркесіне өте жақын. Дүкендегі «Чек керек пе еді?», «Атыңыз кім еді?» сұрақтары да қазір туралы — дәл Did you want a receipt? сияқты. Жүзеге аспаған жоспарды -мақ едім береді («Есепті бүгін бітірмек едім, бірақ…») — бұл I had hoped / I had intended. Әңгімеде қазақша да осы шаққа ауыса береміз («Аялдамада тұрмын, бір әйел келеді де…») — ағылшыншада да дәл солай. Ал айырмашылықтар мынада. Біріншіден, қазақтың -ды формасы «Саусағымды кесіп алдым!» деген, қазір маңызды жаңалыққа да жарайды, ал британдық ағылшын мұнда Present Perfect (осы шақтың аяқталған түрі) қолданады; керісінше, -ған формасы «өткен жылы барғанмын» деп аяқталған уақытпен де келе береді, ал ағылшынша I have been … last year — қате. Екіншіден, қазақша төл сөзді деп / деді арқылы шақты өзгертпей жеткіземіз; ағылшыншада бұл тек ақпарат әлі де рас болса ғана табиғи. Үшіншіден, «түсініп тұрмын», «ұнап жүр» сияқты көмекші етістікті формалар кез келген етістікпен айтыла береді, ал ағылшынның күй етістіктері (know, understand) созылыңқы түрді көп қабылдамайды.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Түйіндемемді қарап шықсаңыз ба деп едім. | сыпайы өтініш, қазір | I was wondering if you could look at my CV. |
| Чек керек пе еді? | жұмсақ сұрақ, қазір | Did you want a receipt? |
| Есепті бүгін бітірмек едім, бірақ деректер келмеді. | жүзеге аспаған жоспар | I had hoped to finish the report today, but the data hasn't arrived. |
| Аялдамада тұрмын, бір әйел келеді де, жол сұрайды. | әңгімедегі осы шақ | So I'm standing at the bus stop, and this woman comes up… |
| Саусағымды кесіп алдым. Пластырің бар ма? | қазір маңызды жаңалық | I've cut my finger. Do you have a plaster? |
| Ол жаңғаққа аллергиясы бар деді. | әлі рас ақпарат | She told me she's allergic to nuts. |
| Жаңа жұмысым маған қатты ұнап жүр. | қазіргі қуаныш (бейресми) | I'm loving this new job so far. |
Құрылым
Шақ пен оның түрі — нәзік мағына құралы
| Құрал | Негізгі мағынасы | Қосатын реңкі |
|---|---|---|
| осы шақтың орнына өткен шақ | сонда, қазір емес | әлеуметтік қашықтық: жұмсағырақ, тікелей емес |
| созылыңқы түрі | жүріп жатыр, уақытша | сенімсіздеу, аяқталмаған, өзгеруге ашық |
| өткен оқиғаларға Present Simple | қазір | жанды, тірі, әсерлі; тақырыптар; мазмұндамалар |
| Present Perfect және Past Simple | қазірмен байланысты және жабық | «бұл қазір маңызды» және «бұл бітті» |
| тілектерге Past Perfect | өткендегі бір сәттен бұрын | жүзеге аспаған үміт не жоспар |
Сыпайылық шкаласы (көмек сұрау)
| Тікелейірек | → | → | Алысырақ |
|---|---|---|---|
| I want to ask you… | I'd like to ask you… | I'm wondering if… | I was wondering if… |
Қолданылуы
1Сыпайылық пен қашықтық үшін өткен шақ пен созылыңқы түр
Өткен шақ уақыттағы қашықтықты ғана емес, тыңдаушыдан қашықтықты да көрсете алады. Созылыңқы түр тілекті сенімсіздеу әрі аяқталмаған етіп көрсетеді, сондықтан оған «жоқ» деу оңайырақ. Ең жұмсақ болу үшін екеуін біріктіріңіз. Just одан әрі жұмсартады. Бұл формалар қазір туралы.
2Жүзеге аспаған үміт пен жоспар үшін Past Perfect
Had hoped / had wanted / had intended / had meant + to + етістік жүзеге аспаған тілекке қайта қарайды. Ол көңілі қалғанын не сыпайы өкінішті қосады. Қазіргі нәрсе туралы өте ресми өтініште I had hoped… аса сенімсіз сұраудың бір тәсілі де бола алады.
3Әңгімеде, әзілде, тақырыпта және мазмұндамада Present Simple
Present Simple өткен оқиғаларды тірі көрініске айналдырады. Ол бейресми әңгімелер мен әзілдерде, газет тақырыптарында (жақында болған оқиғалар үшін), кітаптар мен фильмдердің мазмұндамасында және тікелей репортажда қолданылады. Present Continuous көбіне фондағы көріністі береді. Қазақшада да әңгімеде осы шаққа ауыса береміз, сондықтан бұл сізге таныс.
4Естіген ақпарат үшін Present Simple
hear, understand, gather, see, be told етістіктерімен Present Simple сізге бұрын жеткен ақпаратты хабарлай алады: дереккөзден гөрі оны қазір білетініңіз маңыздырақ. Бұл тақырыпты бастаудың жұмсақ, сәл ресми тәсілі. Қазақша мұндай ақпаратты көбіне «-ыпты», «екен» арқылы береміз.
5Қатыстылық пен қашықтық үшін Present Perfect және Past Simple
Present Perfect «бұл қазірмен байланысты» дейді; Past Simple оқиғаны жабық, аяқталған шеңберге қояды. Бір оқиға үшін таңдау хабарды өзгертуі мүмкін: жаңалық па, әңгіме ме; әлі маңызды ма, бітті ме; әлі мүмкін бе, енді мүмкін емес пе.
6Жағдай әлі рас болғанда төл сөзді жеткізудегі шақ
Өткен шақтағы хабарлау етістігінен кейін шақты өзгерту (B1-12) қалыпты, бірақ мазмұн қазір де рас болса, міндетті емес. Бастапқы шақты сақтау «және бұл әлі солай» деген белгі береді; шақты өзгерту жай ғана не айтылғанын хабарлайды, қазір туралы пікір білдірмейді. Қазақша «деп / деді» арқылы шақты өзгертпей жеткізетініміз мұнда пайдалы.
7Күй етістіктерінің нәзік реңктері: I'm loving it, I'm hearing that…, You're being serious?
Күй етістіктерінің созылыңқы түрдегі негізгі ережелері B1-34 сабағында. C2 деңгейінде үш әсерге назар аударыңыз. Созылыңқы түрдегі loving / liking / enjoying дәл қазір жүріп жатқан қуанышты атап көрсетеді; бұл бейресми. I'm hearing / I'm seeing келіп жатқан ақпараттағы үрдісті хабарлайды, іскерлік ортада және журналистикада жиі. Are you being serious? біреудің дәл қазіргі мінез-құлқына күмән келтіреді.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «-ған» + аяқталған уақыт → Present Perfect. «Түркістанға екі жыл бұрын барғанмын» деп айтамыз: «-ған» тәжірибені білдіреді, бірақ аяқталған уақытпен де келе береді. Ағылшыншада ago, last year, in 2019 сияқты сөздер тұрса, нюанс қандай болса да Past Simple керек.
2. «-ды» → Past Simple, қазір маңызды жаңалық үшін де. «Кілтімді жоғалтып алдым!» деп, қазір маңызды жаңалықты да «-ды» формасымен айтамыз. Британдық ағылшында нәтижесі қазір маңызды болса, Present Perfect табиғирақ. (Америкалық ағылшында мұнда Past Simple де қалыпты.)
3. «… деді» → шақ өзгермейді, ақпарат енді рас болмаса да. Қазақша төл сөзді шақты өзгертпей жеткіземіз: «Нұрлан ауырып жатырмын деді». Ағылшыншада шақты сақтау «бұл әлі солай» деген белгі береді. Ақпарат енді рас болмаса, шақты өзгертіңіз.
4. «Түсініп тұрмын» → I'm understanding. Қазақша «Сізді түсініп тұрмын», «Білмей тұрмын» деп көмекші етістікті кез келген етістікпен айта береміз. Ағылшынның understand, know, believe сияқты күй етістіктері әдетте жай түрде қалады.
Шатастырмаңыз
сыпайы өткен шақ және нағыз өткен шақ — Сыпайы өткен шақ қазір туралы; нағыз өткен шақ аяқталған уақыт туралы. Контекст пен уақыт сөздері шешеді.
I hope, I'm hoping, I was hoping және I had hoped — Неғұрлым артқа шегінсеңіз, соғұрлым жұмсағырақ — Past Perfect-ке дейін: ол әдетте үміттің ақталмағанын білдіреді (өте ресми өтініште аса сенімсіз де бола алады: I had hoped you might…).
is және is being (мінез-құлық) — Негізгі айырмашылық B1-34 сабағында; C2 деңгейінде сұрақтағы being тыңдаушыға күмән келтіреді.
Жазылуы мен айтылуы
- Сыпайы формалар сөйлеуде дерлік әрқашан қысқарады: I'm hoping, I'd like, I'd hoped.
- I was wondering тіркесінде was әлсіз айтылады: /aɪ wəz ˈwʌndərɪŋ/. Күшті түрі /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) was сөзінің өзіне екпін түскенде не ол сөйлемді аяқтағанда қолданылады (Yes, I was.). wondering сөзіндегі /ʌ/ — ерін домалақталмайтын қысқа, ашық дыбыс; жазылуына қарап «о» деп оқымаңыз.
- Осы шақтағы ауызекі әңгімелерде there's тіпті көпше зат есімдердің алдында да жиі айтылады (there's these two guys…). Оны танып біліңіз; жазбада there are қолданыңыз.
- Are you being serious? сұрағы тыңдаушыға күмән келтіргенде екпін being сөзіне түседі.
- I'd hoped пен I'd hope дерлік бірдей естіледі; контекстке құлақ салыңыз (өткендегі көңіл қалу ма, әлде қазіргі күтім бе). hoped сөзінің соңындағы /t/ өте әлсіз естіледі.
Алтын ереже
Шақ тек сағат емес — ол қашықтық. Сыпайы болу үшін өткен шаққа шегініңіз, сенімсіздеу естілу үшін созылыңқы түрді, ақталмаған үміттер үшін Past Perfect-ті, ал өткенді тірі не әлі маңызды ету үшін осы шақты қолданыңыз. Уақыт сөздері таңдауыңызға қайшы келмейтінін әрдайым тексеріңіз (yesterday + Present Perfect бәрібір қате). Есте сақтаңыз: «сұрасам деп едім» = I was wondering if…; «-мақ едім» = I had hoped / intended to…
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді нұсқау бойынша қайта жазыңыз. Мағынасын сақтаңыз.
-
«wonder» етістігін Past Continuous түрінде қолданып, өтінішті алысырақ әрі сенімсіздеу етіңіз: I want to ask if you could extend the deadline.
-
«intend» етістігінің Past Perfect түрін қолданып, жоспардың жүзеге аспағанын көрсетіңіз: We planned to stay a week, but we left after three days.
-
Досыңызға айтып отырғандай, әңгімелік осы шақпен қайта жазыңыз: I was standing at the bus stop when a woman came up and asked me for directions.
-
Газет тақырыбы етіп қайта жазыңыз: The national team has won the World Cup after a dramatic final.
-
Фактінің әлі рас екенін көрсету үшін шақты өзгертпей жеткізіңіз: "I'm allergic to nuts," Mia told me.
-
«I hear» тіркесінен бастап, тақырыпты жұмсақ бастаңыз: Someone told me that you are moving to Lisbon.
-
Past Simple арқылы сатушының қазір туралы жұмсақ сұрағы етіп қайта жазыңыз: Do you want a receipt?
B. Мағына
Жағдайды оқып, оған ең жақсы сай келетін сөйлемді таңдаңыз.
-
Британдық ағылшын: досыңыздың асүйінде қолыңызды жаңа ғана кесіп алдыңыз, қазір көмек керек. Қай сөйлем келеді?Present Perfect = қазір маңызды жаңалық
-
Қалалық галереядағы көрме өткен айда жабылды. Сіз ол туралы досыңыздан сұрайсыз. Қай сұрақ келеді?көрме бітті, сондықтан шеңбер жабық
-
Ұсыным хат сұрау үшін ешқашан көрмеген профессорға жазып отырсыз. Қай бастама ең сенімсіздеу әрі құрметті?өткен шақ + созылыңқы түр = ең үлкен қашықтық
-
Әріптесіңіз ертең жұмыстан кететінін айтады, ал сіз оны әзілдеп тұр деп күдіктенесіз. Қай сұрақ келеді?being оның дәл қазіргі мінез-құлқына күмән келтіреді
-
Жиналыста менеджер осы аптада бірнеше хабар келгенін және әлі де келіп жатқанын айтады. Қай сөйлем келеді?I'm hearing = үздіксіз келіп жатқан ақпарат
-
Кітапқа жазылған пікірдегі мазмұндама. Қай сөйлем әдеттегі үлгіге сай?мазмұндамада Present Simple қолданылады
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
I'm knowing exactly what you mean, but I still think we should wait until the figures are confirmed.
-
I have met her at a conference in Berlin in 2019, and we have stayed in touch ever since.
-
I was wondering if could you send me the latest version of the contract before Friday's meeting.
-
I gather the trains aren't running today because of the strike, so we'll have to take the coach.
-
We had hoped to can finish the extension before the winter, but the builders kept finding new problems.
D. Мәтін ішінде
Қонақүйге жазылған бұл хат тым тікелей естіледі. Нөмірленген бөліктерді нұсқау бойынша қайта жазыңыз.
Dear Ms Ferreira,
(19) I want to ask if you have two double rooms free on the weekend of 14 June. (20) We hoped to book online, but the website was down all morning. (21) Someone told me that you now offer a shuttle from the station. We are coming for my parents' fortieth wedding anniversary, and (22) we plan to arrive at around four. (23) My father told us, "I can't manage stairs", so a room on the ground floor would be ideal for him. Finally, (24) we want you to give us a small discount for a group booking.
Kind regards,
Lena Marsh
-
(19) сөйлемін «wonder» арқылы алысырақ әрі сыпайырақ етіңіз.
-
(20) сөйлемін жоспардың жүзеге аспағанын көрсету үшін Past Perfect арқылы қайта жазыңыз.
-
(21) сөйлемін «I understand» арқылы қайта жазыңыз.
-
(22) бөлігін жоспар сенімсіздеу естілетіндей етіп Past Continuous арқылы қайта жазыңыз.
-
(23) сөйлемін тырнақшасыз жеткізіңіз, шақты сақтап, мұның әлі рас екенін көрсетіңіз.
-
(24) бөлігін «hoping» арқылы жұмсақ өтініш етіп қайта жазыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Жоғары лауазымды әріптесіңізге жиналысты басқа уақытқа ауыстыруды сұрап, 2–3 сөйлем жазыңыз. Қазір туралы кемінде екі қашықтық құралын (өткен шақ, созылыңқы түр, just) қолданыңыз, ал тікелей I want қолданбаңыз.
-
Жүзеге аспаған бір жоспар туралы 2–3 сөйлем жазыңыз. had hoped не had intended + to + етістік қолданыңыз, содан кейін оның орнына не болғанын Past Simple арқылы айтыңыз.
-
Күлкілі бір оқиғаның басын үш сөйлеммен айтып беріңіз. Фондағы көрініс үшін Present Continuous, ал негізгі оқиғалар үшін Present Simple қолданыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
B1-34 State verbs Present Continuous шағында: I think пе, I'm thinking бе? She's being silly қазақша Бұл адамның мінезі емес, дәл қазіргі мінез-құлқы екенін көрсетіп қайта жазыңыз: You are very rude.
-
B2-26 Likely to, bound to, sure to қазақша: «ықтимал», «екіталай», «сөзсіз» ағылшынша «likely» арқылы қайта жазыңыз: Traffic will probably be heavy over the holiday weekend.
-
C1-14 Will мен would-тың күрделі мағыналары қазақша: болжам, әдет, бас тарту, may well және may as well «will» арқылы сенімді болжам етіп қайта жазыңыз: I'm sure she's asleep now, because it's midnight in Tokyo.
Жауаптар
A. Құрылым
- I was wondering if you could extend the deadline. / I was wondering whether you could extend the deadline.
- We had intended to stay a week, but we left after three days.
- I'm standing at the bus stop when a woman comes up and asks me for directions.
- National team wins World Cup after dramatic final.
- Mia told me she's allergic to nuts. / Mia told me that she's allergic to nuts.
- I hear you're moving to Lisbon. / I hear that you're moving to Lisbon.
- Did you want a receipt?
B. Мағына
- I've cut my finger. Have you got a plaster?
- Did you see the exhibition at the city gallery?
- I was wondering if you might be able to write me a reference.
- Wait, are you being serious, or is this a joke?
- I'm hearing that our main supplier may close.
- In the novel, the narrator returns to her hometown and discovers a family secret.
C. Қатені табыңыз
- I know exactly what you mean, but I still think we should wait until the figures are confirmed.
- I met her at a conference in Berlin in 2019, and we have stayed in touch ever since.
- I was wondering if you could send me the latest version of the contract before Friday's meeting. / I was wondering whether you could send me the latest version of the contract before Friday's meeting.
- ✓ I gather the trains aren't running today because of the strike, so we'll have to take the coach.
- We had hoped to be able to finish the extension before the winter, but the builders kept finding new problems. / We had hoped to finish the extension before the winter, but the builders kept finding new problems.
D. Мәтін ішінде
- I was wondering if you had two double rooms free on the weekend of 14 June. / I was wondering if you have two double rooms free on the weekend of 14 June. / I was wondering whether you had two double rooms free on the weekend of 14 June.
- We had hoped to book online, but the website was down all morning.
- I understand you now offer a shuttle from the station. / I understand that you now offer a shuttle from the station.
- we were thinking of arriving at around four / we were planning to arrive at around four
- My father told us he can't manage stairs, so a room on the ground floor would be ideal for him.
- we were hoping you might be able to give us a small discount for a group booking / we were hoping you could give us a small discount for a group booking
E. Сіздің кезегіңіз
- I just wanted to check whether Thursday's meeting is still on. I was wondering if we could move it to Friday morning, as I'm hoping to have the budget figures ready by then.
- I had hoped to run a marathon this year. Unfortunately, I hurt my knee in March, so I took up swimming instead.
- So I'm sitting on the train, reading my book, and a man gets on with a cat on his shoulder. He sits down right next to me. Then the cat climbs onto my head.
F. Аралас қайталау
- You're being very rude.
- Traffic is likely to be heavy over the holiday weekend.
- She'll be asleep now, because it's midnight in Tokyo.
