Be to, be due to, be set to, on the verge of қазақша: жаңалықтар мен ресми тілдегі келешек
Be To, Be Due To, Be Set To, On the Verge Of
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз be to тіркесін ресми келісімдер мен нұсқаулар үшін (The President is to visit Rome. You are to report at 9.), was to және was to have done тіркестерін өткеннен қарағандағы келешек үшін, be due to тіркесін кестелер үшін, be set to тіркесін жаңалықтардағы болжамдар үшін, ал be on the point / verge / brink of тіркестерін болуға шақ қалған нәрселер үшін қолдана аласыз.
Негізгі идея
Will пен going to бір нәрсенің келешекте екенін айтады. Бірақ оның келешекте қалай екенін айтпайды. Ол кестеде ме? Үкімет жариялады ма? Журналистер күтіп отыр ма? Әлде дәл қазір болғалы тұр ма?
Әуежайдағы ұшу таблосын елестетіңіз. Әр рейстің белгісі бар: Кесте бойынша, Расталды, Күтілуде, Отырғызу жүріп жатыр. Ағылшын тілінде осы белгілер сияқты жұмыс істейтін be тіркестерінің тобы бар: be due to (кесте бойынша), be to (ресми расталған), be set to (күтілуде — жаңалықтар солай дейді), be on the point / verge / brink of (болуға шақ қалды).
Грамматикасы оңай: be етістігін бастауышқа және уақытқа қарай өзгертіп (is to, was due to), етістіктің негізгі түрін қосыңыз — ал on the point / verge / brink of тіркестерінен кейін -ing формасын не зат есімді қосыңыз. Нағыз шеберлік — дереккөзіңізге және стиліңізге сай белгіні таңдау: жаңалықтарда, хабарландыруларда және ресми құжаттарда бұл тіркестер әңгімеге қарағанда әлдеқайда жиі қолданылады.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде де келешектің «белгілері» бар. Жаңалықтарда ресми жоспарды көбіне -мақ формасы береді: «Жаңа аурухана салынбақ», «Екі компания бірігпек» — бұл be to тіркесіне өте жақын. Бірақ ауызекі тілде «бармақсың ба?» жай «баратын ба едің?» дегенді білдіреді, ал ағылшынның be to тіркесі әрқашан ресми естіледі. Кестені де, нұсқауды да қазақша -уға тиіс / -уы тиіс береді: «Пойыз 6.15-те келуге тиіс» (is due to), «Келушілер ресепшнге тіркелуі тиіс» (are to). Ағылшыншада бұл екі мағына екі түрлі тіркеспен беріледі, ал must бұлардың ешқайсысына дәл келмейді. Болжамды қазақша деп күтілуде дейміз — бұл be set to. Жүзеге аспаған жоспарды -уы тиіс еді («Стадион 2024 жылы ашылуы тиіс еді») береді — бұл was to have + үшінші форма. Болуға шақ қалған нәрсе үшін -уға шақ қалды, -а жаздады, … алдында тұр дейміз. Мұнда абай болыңыз: қазақшадағы «-уға» барыс септігі ағылшыншада to емес, of + -ing болады: on the point of giving up.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Ескі зауыттың орнына жаңа аурухана салынбақ. | ресми жоспар | A new hospital is to be built on the site of the old factory. |
| Барлық келушілер ресепшнге тіркелуі тиіс. | ресми нұсқау | All visitors are to report to reception on arrival. |
| Келесі пойыз он минуттан кейін жөнелуге тиіс. | кесте | The next train is due to leave in ten minutes. |
| Жұмыссыздық азая береді деп күтілуде. | болжам (жаңалық) | Unemployment is set to fall. |
| Жаңа стадион 2024 жылы ашылуы тиіс еді, бірақ құрылыс кешікті. | жүзеге аспаған жоспар | The new stadium was to have opened in 2024. |
| Мекенжайды тапқанда, бас тартуға шақ қалған едік. | болуға шақ қалды | We were on the point of giving up. |
| 2008 жылға қарай банк күйреудің алдында тұрды. | апат алдында | The bank was on the brink of collapse. |
Құрылым
Be + to + етістік тіркестері
| Тіркес | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|
| be to + негізгі түрі | ресми келісім не нұсқау | The President is to visit Rome. |
| be not to + негізгі түрі | ресми тыйым | Patients are not to leave the ward. |
| was / were to + негізгі түрі | (a) жоспарланған, (b) кейін солай болды | They were to meet in May. / He was to become famous. |
| was / were to have + үшінші форма | жоспарланған, бірақ болмады | The bridge was to have opened in May. |
| be due to + негізгі түрі | белгілі бір уақытқа белгіленген | The train is due to arrive at 6.15. |
| be set to + негізгі түрі | күтілуде (жаңалық стилі) | Fuel prices are set to rise. |
Болуға шақ қалды
| Тіркес | Одан кейін | Мысал |
|---|---|---|
| be on the point of | -ing (кейде зат есім: on the point of collapse) | She was on the point of leaving. |
| be on the verge of | зат есім / -ing | He was on the verge of tears. |
| be on the brink of | зат есім / -ing (үлкен оқиғалар, көбіне апаттар) | The company is on the brink of collapse. |
Жаңалық тақырыптарында be түсіп қалады
| Тақырып | Толық сөйлем |
|---|---|
| PM to visit Kenya | The Prime Minister is to visit Kenya. |
| Prices set to rise | Prices are set to rise. |
| Firm on brink of collapse | The firm is on the brink of collapse. |
Қолданылуы
1Ресми келісімдер үшін be to
Be to + негізгі түрі ресми келісімді хабарлайды: оны үкімет, ұйым не билігі бар адам шешкен. Жаңалықтарда және ресми хабарландыруларда жиі, күнделікті әңгімеде сирек кездеседі. Әдетте ешкім басқармайтын нәрселер, мысалы ауа райы үшін қолданылмайды.
2Нұсқау мен тыйым үшін be to
Be to билігі бар біреудің — басшының, ата-ананың, хабарландырудың — нұсқауын да береді. Be not to тыйым салады. If + be to «егер … қаласақ / егер бұл болуы керек болса» дегенді білдіреді. Хабарландыруларда not to be + үшінші форма — тұрақты үлгі.
3Was to және was to have done
Was / were to + негізгі түрі өткеннен алға қарайды (B2-18). Ол жоспарды сипаттауы не кейін не болғанын айтуы мүмкін — өмірбаянда жиі қолданылатын бір «тағдыр» мағынасы. Was / were to have + үшінші форма жоспардың жүзеге аспағанын айтады.
4Кесте үшін be due to
Be due to + негізгі түрі бір нәрсенің белгілі бір уақытқа белгіленгенін не күтілетінін айтады: кестелер, жоспарлар, мерзімдер. Be due + уақыт тіркесі төлемдер, нәрестелер, үй тапсырмасы және келу туралы жиі айтылады; be due for + зат есім «мұның уақыты келді» дегенді білдіреді.
5Жаңалықтарда be set to
Be set to + негізгі түрі бір нәрсенің, әдетте хабарлар не болжамдар бойынша, күтілетінін не жоспарланғанын айтады. Журналистика мен іскерлік есептерге тән. Be to сияқты, тақырыптарда be түсіп қалады.
6On the point of, on the verge of, on the brink of
Бұл тіркестер болуға шақ қалған нәрсені сипаттайды. On the point of + -ing бейтарап не ресми; одан кейін бірнеше зат есім де келе алады (on the point of collapse / exhaustion). On the verge of + зат есім не -ing көбіне үлкен өзгерісті не күшті сезімді сипаттайды. On the brink of + зат есім не -ing күрделі оқиғалар, өте жиі апаттар үшін қолданылады. be about to үшін A2-05 қараңыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «-уға шақ қалды» → on the verge to. Қазақшада «-уға» барыс септігі to сияқты көрінеді: «жұмыстан кетуге шақ қалды». Сондықтан ағылшыншада да to қойылып кетеді. On the point / verge / brink тіркестерінен кейін әрқашан of келеді, одан кейін -ing не зат есім.
2. «Тиіс» → must, кесте үшін. Қазақтың «тиіс» сөзі міндетті де, кестені де білдіреді: «Ұшақ сағат сегізде қонуға тиіс». Мектепте «тиіс = must» деп жаттайтындықтан, кесте туралы айтқанда да must шығады. Ағылшыншада must міндет не сенімді қорытынды; кесте үшін be due to қолданыңыз.
3. «Бармақсың ба?» → Are you to…? Жаңалықтардағы «-мақ» be to тіркесіне жақын. Бірақ ауызекі тілде «Демалыста ауылға бармақсың ба?» деген жай достық сұрақ. Оны be to арқылы аударсаңыз, ресми бұйрық сияқты естіледі. Достар арасындағы жоспар үшін Present Continuous не going to қолданыңыз.
Шатастырмаңыз
be due to + негізгі түрі (келешек) және due to + зат есім (себеп) — Be due to + етістік кесте туралы. Due to + зат есім = because of (B1-27).
was to + негізгі түрі және was to have + үшінші форма — Біріншісі — жоспар (не кейін шынымен болған нәрсе); екіншісі — жүзеге аспаған жоспар.
be to және be supposed to — Be to — ресми нұсқау. Be supposed to не күтілетінін айтады және көбіне ол орындалмайтынын меңзейді (B2-07).
Жазылуы мен айтылуы
- Сөйлеуде бұл тіркестердегі to әлсіз айтылады: is to visit /ɪz tə ˈvɪzɪt/. Ортадағы /ə/ қазақтың қысқа ы дыбысына жақын.
- Due — /djuː/ не /dʒuː/ (UK), /duː/ (US). Дауысты дыбыс ұзын; қазақ тілінде дауыстының ұзындығы мағына ажыратпайды, сондықтан оны сәл созыңыз.
- Verge /vɜːdʒ/ (UK), /vɝːdʒ/ (US) және brink /brɪŋk/ сөздеріне екпін түседі; on the… of әлсіз айтылады: /ɒn ðə ˈvɜːdʒ əv/. Verge сөзіндегі /ɜː/ — ерін домалақталмайтын, тіл ортада тұратын ұзын дыбыс; оны «е» деп айтпаңыз. Brink сөзіндегі /ŋ/ — қазақтың ң дыбысы, бұл сізге оңай. Бастағы br- тіркесінің алдына не ортасына дауысты қоспаңыз.
- Was to have көбіне қысқарады: /wəz tə həv/.
- Жаңалық тақырыптарында be мен артикльдер түсіп қалады: Minister to resign = The minister is to resign.
Алтын ереже
Дереккөзіңізге сай белгіні таңдаңыз: be to = ресми келісілген не бұйырылған, be due to = кесте бойынша, be set to = күтілуде (жаңалықтар), on the point / verge / brink of = болуға шақ қалды. Көбі be + тіркес + етістіктің негізгі түрі арқылы жасалады; on the point / verge / brink of тіркестерінен кейін -ing формасы не зат есім келеді. Есте сақтаңыз: кесте мағынасындағы «тиіс» = be due to, ал «-уға шақ қалды» = on the point of + -ing.
Жаттығулар
A. Құрылым
Әр сөйлемді берілген тіркеспен қайта жазыңыз. Мағынасын сақтаңыз.
-
Тақырыпты толық сөйлем етіп қайта жазыңыз: "Mayor to open new hospital".
-
«be to» арқылы қайта жазыңыз: The government has officially announced that it will close the coal mine next year.
-
«was to have» арқылы қайта жазыңыз: The new airport was planned to open in 2020, but it didn't.
-
«be due to» арқылы қайта жазыңыз: According to the timetable, the train arrives at 6.15.
-
«be set to» арқылы қайта жазыңыз: Analysts expect fuel prices to rise again this winter.
-
«on the point of» арқылы қайта жазыңыз: We had almost decided to give up when we finally found the address.
-
«be not to» арқылы ресми нұсқау етіп қайта жазыңыз: Students must not use their phones during the exam.
-
«If we are to» тіркесінен бастап қайта жазыңыз: We'll need more staff if we want to finish on time.
B. Мағына
Жағдайды оқып, жақсырақ сөйлемді таңдаңыз.
-
Сарапшылардың болжамына негізделген іскерлік есеп. Қай сөйлем келеді?set to = хабарлар мен болжамдар бойынша күтілуде; due to = кесте бойынша
-
Өмірбаян. Қай сөйлем оның шынымен премьер-министр болғанын айтады?was to + негізгі түрі = кейін солай болды; was to have + үшінші форма = болмады
-
Досыңызға кешкі жоспарыңыз туралы хабарлама. Қайсысы табиғи?стиль: be to ресми бұйрық сияқты естіледі
-
Ауыр дағдарыстағы банк туралы жаңалық. Қай сөйлем келеді?on the brink of = апатқа шақ қалды; due to = кесте бойынша
-
Құрылыс алаңындағы хабарландыру. Қай сөйлем ресми ереже?be to = ресми нұсқау; be supposed to = күтіледі, бірақ көбіне орындалмайды
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
After months of difficult negotiations, the union leader was on the point to resign when the company finally made a new offer.
-
The final match of the tournament is set starting at three o'clock, so fans should arrive at the stadium by two.
-
The open-air concert was to have took place in the park in June, but it was cancelled because of the storms.
-
The city museum is due to reopen in the autumn after a long and very expensive renovation of its main hall.
-
All visitors to the factory are to reporting at reception and collect a safety badge before entering the site.
D. Мәтін ішінде
Жаңалық мақаласын оқып, нөмірленген сөйлемдерді жаңалық стилінде қайта жазыңыз.
(19) Everyone expects that the city's oldest cinema will close next month, after 90 years in business. The Rialto, which opened in 1934, was the first cinema in the region to show colour films. Its owners blame rising energy costs and falling ticket sales. (20) The building was going to be renovated in 2020, but the work never started. (21) Last year the business almost collapsed. (22) The council has officially announced that it will build a new arts centre on the site. (23) According to the official timetable, the arts centre will open in 2028. (24) Many residents have almost lost hope, but a group of students has started a campaign to save the old screen.
-
(19) сөйлемін «be set to» арқылы қайта жазыңыз.
-
(20) сөйлемін «was to have» арқылы қайта жазыңыз.
-
(21) сөйлемін «on the brink of» + зат есім арқылы қайта жазыңыз.
-
(22) сөйлемін «be to» тіркесінің ырықсыз етісі арқылы қайта жазыңыз.
-
(23) сөйлемін «be due to» арқылы қайта жазыңыз.
-
(24) сөйлемін «on the verge of» арқылы қайта жазыңыз.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Қалаңыз туралы қысқа жаңалық жазыңыз (2–3 сөйлем). be set to, be due to тіркестерін және on the point of, on the verge of не on the brink of тіркестерінің бірін қолданыңыз.
-
Жұмыс орныңызға не оқу орныңызға келушілерге арналған 2–3 ресми нұсқау жазыңыз. are to тіркесін бір рет, are not to тіркесін бір рет қолданыңыз.
-
Өткеніңіз туралы екі сөйлем жазыңыз: жүзеге аспаған бір жоспар (was to have + үшінші форма) және кейін шынымен болған бір нәрсе (was to + негізгі түрі).
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-05 Ағылшынша келешек: will, going to, Present Continuous әлде Present Simple? «about to» арқылы қайта жазыңыз: The film will start in a moment, so hurry up!
-
B2-18 Future in the past қазақша: was going to, would, was about to. «-айын деп едім», «келеді деді» «was / were going to» арқылы қайта жазыңыз: We planned to drive to the coast, but the car broke down.
-
C1-14 Will мен would-тың күрделі мағыналары қазақша: болжам, әдет, бас тарту, may well және may as well «will have» арқылы сенімді болжам етіп қайта жазыңыз: I'm sure the kids have gone to sleep by now.
Жауаптар
A. Құрылым
- The mayor is to open a new hospital.
- The government is to close the coal mine next year. / The coal mine is to be closed next year.
- The new airport was to have opened in 2020, but it didn't.
- The train is due to arrive at 6.15.
- Fuel prices are set to rise again this winter.
- We were on the point of giving up when we finally found the address.
- Students are not to use their phones during the exam.
- If we are to finish on time, we'll need more staff.
B. Мағына
- Petrol prices are set to rise next month.
- Twenty years later, he was to become prime minister.
- I'm meeting Sara for dinner tonight.
- By 2008, the bank was on the brink of collapse.
- You are to wear a helmet on site at all times.
C. Қатені табыңыз
- After months of difficult negotiations, the union leader was on the point of resigning when the company finally made a new offer.
- The final match of the tournament is set to start at three o'clock, so fans should arrive at the stadium by two. / The final match of the tournament is due to start at three o'clock, so fans should arrive at the stadium by two.
- The open-air concert was to have taken place in the park in June, but it was cancelled because of the storms.
- ✓ The city museum is due to reopen in the autumn after a long and very expensive renovation of its main hall.
- All visitors to the factory are to report at reception and collect a safety badge before entering the site.
D. Мәтін ішінде
- The city's oldest cinema is set to close next month, after 90 years in business.
- The building was to have been renovated in 2020, but the work never started.
- Last year the business was on the brink of collapse.
- A new arts centre is to be built on the site.
- The arts centre is due to open in 2028.
- Many residents are on the verge of losing hope, but a group of students has started a campaign to save the old screen.
E. Сіздің кезегіңіз
- A new tram line is set to transform the city centre. The first section is due to open next March. Meanwhile, the old bus company is on the brink of closing.
- Visitors are to sign in at reception and wear their badge at all times. They are not to enter the laboratories without a member of staff.
- I was to have started a new job in March, but the company closed before I joined. That autumn I met the woman who was to become my business partner.
F. Аралас қайталау
- The film is about to start, so hurry up!
- We were going to drive to the coast, but the car broke down.
- The kids will have gone to sleep by now.
