Zamonlarning nozik maʼnolari oʻzbekcha: I was wondering, I had hoped, narrative present, I'm loving it
Tense and Aspect: Fine Shades of Meaning
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz zamonni faqat biror narsa qachon yuz berishiga qarab emas, u qanday eshitilishini istashingizga qarab ham tanlay olasiz: yumshoqroq, uzoqroq, jonliroq yoki hozir uchun muhimroq. Boshqalarning ingliz tilidagi bunday tanlovlarini ham tushunasiz.
Asosiy gʻoya
Quyi darajalarda zamon bitta savolga javob beradi: qachon? C2 da u yana bir savolga javob beradi: bu narsaga qanchalik yaqin turishni xohlayman?
Qoʻlingizda iltimos, xotira yoki yangilik turibdi deb tasavvur qiling. Hozirgi zamon uni yaqin, roppa-rosa koʻz oldingizda ushlaydi: jonli va toʻgʻridan-toʻgʻri. Oʻtgan zamon esa uni qoʻl uzunligida, uzoqroqda ushlaydi: vaqt, haqiqat yoki ijtimoiy masofa jihatidan. Aspekt (aspect) uni qanday ushlashingizni oʻzgartiradi: oddiy shakl yaxlit, qatʼiy faktni koʻrsatadi; davomli shakl rivojlanayotgan, vaqtinchalik va hali ochiq narsani koʻrsatadi; tugallangan (perfect) shakl esa oldingi voqeani hozirgi payt bilan bogʻlab turadi.
Mohir soʻzlovchilar narsalarni doim surib turadi: iltimosni uzoqroqqa (I was wondering…), oʻtmishdagi hikoyani yaqinroqqa (So I walk in, and there's this guy…), istakni ehtiyotkorroq qilib (I'm hoping…).
Bu tasvir B2-12 dagi gʻoyaning davomi: u yerda reporting passive daʼvoni qoʻl uzunligida ushlab turgandi. Bularning hech biri B1-35 dagi zamonlar tizimini buzmaydi, aksincha, undan foydalanadi. Masofani koʻrsangiz, «istisnolar» tanlovga aylanadi.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida ham zamon masofa uchun ishlatiladi va bu sizga katta yordam beradi. Muloyim iltimosda biz ham oʻtgan zamonga oʻtamiz: «Bir iltimosim bor edi», «Soʻramoqchi edim», «Chek kerakmidi?». Bu yerda edi oʻtmish haqida emas, hozir haqida, xuddi inglizcha I was wondering va Did you want…? dagi kabi. Ogʻzaki hikoyada ham hozirgi zamon ishlatiladi: «Bekatda turibman, bir ayol keladi-da, yoʻl soʻraydi». Farqlar ham bor. Oʻzbek gazeta sarlavhalarida odatda oʻtgan zamon (-di) keladi («Vazir isteʼfoga chiqdi»), inglizchada esa hozirgi oddiy zamon. Yaqinda boʻlgan va hozir muhim voqea uchun oʻzbekchada ham -di ishlatiladi («Barmogʻimni kesib oldim»), inglizchada esa Present Perfect. -gan («koʻrganman») Present Perfect ga yaqin, lekin u «kecha» kabi tugagan vaqt bilan ham bemalol keladi, inglizchada esa bunday qilib boʻlmaydi. Koʻchirma gapda oʻzbekcha dedi / deb odatda zamonni oʻzgartirmaydi; inglizchada esa zamonni saqlash «bu hali ham rost» degan maʼnoni beradi.
| Oʻzbekcha | Vazifasi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Tarjimai holimni koʻrib bera olarmikansiz, deb soʻramoqchi edim. | muloyimlik: oʻtgan zamon, lekin hozir haqida | I was wondering if you could look at my CV. |
| Chek kerakmidi? | muloyim savol, hozir haqida | Did you want a receipt? |
| Hisobotni bugun tugatmoqchi edim, lekin maʼlumotlar hali kelmadi. | amalga oshmagan reja | I had hoped to finish the report today, but the data hasn't arrived. |
| Bekatda turibman, bir ayol keladi-da, yoʻl soʻraydi. | jonli hikoya | So I'm standing at the bus stop, and this woman comes up and asks me for directions. |
| Vazir isteʼfoga chiqdi. | gazeta sarlavhasi | Minister resigns over expenses row. |
| Barmogʻimni kesib oldim. Plastiringiz bormi? | hozir muhim yangilik | I've cut my finger. Do you have a plaster? |
Tuzilish
Nozik maʼno vositalari sifatida zamon va aspekt
| Vosita | Asosiy maʼnosi | Qoʻshishi mumkin boʻlgan nozik maʼno |
|---|---|---|
| hozirgi oʻrniga oʻtgan zamon | oʻsha payt, hozir emas | ijtimoiy masofa: yumshoqroq, kamroq toʻgʻridan-toʻgʻri |
| davomli shakl | davom etyapti, vaqtinchalik | ehtiyotkor, tugallanmagan, oʻzgarishi mumkin |
| oʻtgan voqealar uchun Present Simple | hozir | jonli, dramatik; sarlavhalar; qisqacha mazmun |
| Present Perfect va Past Simple | hozir bilan bogʻliq va yopiq | «bu hozir muhim» va «bu tugadi» |
| istaklar uchun Past Perfect | oʻtmishdagi nuqtadan oldin | amalga oshmagan umid yoki reja |
Muloyimlik shkalasi (yordam soʻrash)
| Toʻgʻridan-toʻgʻriroq | → | → | Uzoqroq |
|---|---|---|---|
| I want to ask you… | I'd like to ask you… | I'm wondering if… | I was wondering if… |
Qoʻllanish
1Muloyimlik va masofa uchun oʻtgan zamon va davomli shakl
Oʻtgan zamon faqat vaqt masofasini emas, tinglovchidan masofani ham koʻrsatishi mumkin. Davomli shakl istakni ehtiyotkor va tugallanmagan qilib koʻrsatadi, shuning uchun unga «yoʻq» deyish osonroq. Eng yumshoq boʻlishi uchun ikkalasini birlashtiring. Just yanada yumshatadi. Bu shakllar hozir haqida.
2Amalga oshmagan umid va rejalar uchun Past Perfect
Had hoped / had wanted / had intended / had meant + to-infinitive amalga oshmagan istakka orqaga qarab nazar tashlaydi. U hafsala pir boʻlganini yoki muloyim afsusni bildiradi. Juda rasmiy iltimosda I had hoped… hozir haqida juda ehtiyotkor soʻrash usuli ham boʻlishi mumkin.
3Hikoya, latifa, sarlavha va qisqacha mazmun uchun Present Simple
Present Simple oʻtgan voqealarni jonli tomoshaga aylantiradi. U norasmiy hikoya va latifalarda, gazeta sarlavhalarida (yaqinda boʻlgan voqealar uchun), kitob va filmlarning qisqacha mazmunida va jonli sharhlarda ishlatiladi. Present Continuous koʻpincha orqa fondagi manzarani beradi.
4Olingan maʼlumot uchun Present Simple
Hear, understand, gather, see, be told bilan Present Simple sizga ilgari yetib kelgan maʼlumotni aytishi mumkin: manba emas, hozir buni bilishingiz muhim. Bu mavzuni yumshoq, biroz rasmiy tarzda boshlash usuli.
5Muhimlik va masofa uchun Present Perfect va Past Simple
Present Perfect «bu hozir bilan bogʻliq» deydi; Past Simple esa voqeani yopiq, tugagan ramkaga joylaydi. Bir xil voqea uchun bu tanlov xabarni oʻzgartirishi mumkin: yangilik yoki hikoya, hali muhim yoki tugagan, hali mumkin yoki endi mumkin emas.
6Vaziyat hali ham rost boʻlganda koʻchirma gapdagi zamon
Oʻtgan zamondagi «aytdi» feʼlidan keyin zamonni bir qadam orqaga surish (B1-12) odatiy, lekin mazmun hozir ham rost boʻlsa, majburiy emas. Asl zamonni saqlash «va bu hali ham shunday» degan ishora beradi; orqaga surish esa hozir haqida izoh bermasdan, shunchaki aytilgan gapni yetkazadi.
7Holat feʼllarining nozik maʼnolari: I'm loving it, I'm hearing that…, You're being serious?
Holat feʼllarining davomli shakldagi asosiy qoidalari B1-34 da. C2 da uchta taʼsirga eʼtibor bering. Davomli shakldagi loving / liking / enjoying ayni paytdagi ishtiyoqni taʼkidlaydi; bu norasmiy. I'm hearing / I'm seeing kelib turgan maʼlumotlardagi tendensiyani bildiradi, biznes va jurnalistikada keng tarqalgan. Are you being serious? odamning ayni paytdagi xatti-harakatiga shubha bildiradi.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «-gan» + tugagan vaqt → Present Perfect. Oʻzbekchada «Bu kursni oʻtgan yili tugatganman» tabiiy: -gan tugagan vaqt bilan bemalol keladi. Present Perfect esa last year, yesterday, in 2019 kabi tugagan vaqt bilan hech qachon kelmaydi. Nozik maʼno bu qoidani buzmaydi.
2. «Bilyapman», «tushunyapman» → I'm knowing. Ogʻzaki oʻzbek tilida «bilyapman», «tushunyapman» deb hozirgi davomli shakl bilan aytish odatiy. Inglizchada know hech qachon davomli shaklda kelmaydi. Understand ning davomli shakli esa baʼzan biznes nutqida eshitiladi, lekin gʻalati tuyuladi.
3. «… dedi» → zamonni hech qachon surmaslik. Oʻzbekchada «Bandman, dedi» yoki «band ekanini aytdi» deymiz va zamon oʻzgarmaydi. Inglizchada zamonni saqlash «bu hali ham rost» degani. Agar vaziyat allaqachon oʻzgargan boʻlsa, hozirgi zamon tinglovchini chalgʻitadi.
Adashtirmang
muloyim oʻtgan zamon va haqiqiy oʻtgan zamon — Muloyim oʻtgan zamon hozir haqida; haqiqiy oʻtgan zamon tugagan vaqt haqida. Qaysi biri ekanini kontekst va vaqt ifodalari hal qiladi.
I hope, I'm hoping, I was hoping va I had hoped — Qanchalik orqaga ketsangiz, shunchalik yumshoqroq, Past Perfect gacha: u odatda umid amalga oshmaganini bildiradi (juda rasmiy iltimosda esa juda ehtiyotkor ham boʻlishi mumkin: I had hoped you might…).
is va is being (xatti-harakat) — Asosiy farq B1-34 da oʻrgatilgan; C2 da savoldagi being tinglovchiga eʼtiroz bildiradi.
Imlo va talaffuz
- Ogʻzaki nutqda muloyim shakllar deyarli har doim qisqaradi: I'm hoping, I'd like, I'd hoped.
- I was wondering da was kuchsiz shaklda: /aɪ wəz ˈwʌndərɪŋ/. Kuchli shakl /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) faqat was ning oʻzi urgʻuli boʻlsa yoki ergash gap oxirida keladi (Yes, I was.). wondering yozuvda «o» bilan yozilsa ham, unda /ʌ/ tovushi bor: qisqa, markaziy unli, ogʻiz yarim ochiq, lablar yumaloqlanmaydi. Uni yozilishiga qarab «o» deb oʻqimang.
- Present Simple dagi ogʻzaki hikoyalarda there's hatto koʻplikdagi otlardan oldin ham juda keng tarqalgan (there's these two guys…). Uni taniy oling; yozuvda esa there are ishlating.
- Are you being serious? da tinglovchiga eʼtiroz bildirilsa, urgʻu being ga tushadi.
- I'd hoped va I'd hope deyarli bir xil eshitiladi; kontekstga quloq soling (oʻtmishdagi hafsalasi pirlik yoki hozirgi kutish).
Oltin qoida
Zamon faqat soat emas, u masofa ham. Muloyim boʻlish uchun oʻtmishga bir qadam orqaga chekining, ehtiyotkor eshitilish uchun davomli shaklni, amalga oshmagan umidlar uchun Past Perfect ni, oʻtmishni jonli yoki hali ham muhim qilib koʻrsatish uchun hozirgi zamonni ishlating. Har doim vaqt ifodalari tanlovingizga zid emasligini tekshiring (yesterday + Present Perfect baribir notoʻgʻri).
Mashqlar
A. Tuzilish
Har bir gapni koʻrsatmaga muvofiq qayta yozing. Maʼnosini saqlang.
-
«wonder» ni Past Continuous da ishlatib, iltimosni uzoqroq va ehtiyotkorroq qiling: I want to ask if you could extend the deadline.
-
«intend» ning Past Perfect shakli bilan reja amalga oshmaganini koʻrsating: We planned to stay a week, but we left after three days.
-
Doʻstingizga aytayotgandek, hikoya qilish uchun hozirgi zamonda qayta yozing: I was standing at the bus stop when a woman came up and asked me for directions.
-
Gazeta sarlavhasi qilib qayta yozing: The national team has won the World Cup after a dramatic final.
-
Fakt hali ham rost ekanini koʻrsatish uchun zamonni surmasdan yetkazing: "I'm allergic to nuts," Mia told me.
-
Mavzuni «I hear» bilan boshlab, yumshoq tarzda oching: Someone told me that you are moving to Lisbon.
-
Past Simple bilan sotuvchining hozir haqidagi muloyim savoliga aylantiring: Do you want a receipt?
B. Maʼno
Vaziyatni oʻqing va unga eng mos gapni tanlang.
-
Britaniya ingliz tili: doʻstingizning oshxonasida hozirgina qoʻlingizni kesib oldingiz va hozir yordam kerak. Qaysi gap mos?Present Perfect = hozir muhim boʻlgan yangilik
-
Shahar galereyasidagi koʻrgazma oʻtgan oy yopilgan. Doʻstingizdan u haqida soʻrayapsiz. Qaysi savol mos?koʻrgazma tugagan, shuning uchun ramka yopiq
-
Hech qachon uchrashmagan professorga tavsiyanoma soʻrab yozyapsiz. Qaysi kirish eng ehtiyotkor va hurmatli?oʻtgan zamon + davomli shakl = eng katta masofa
-
Hamkasbingiz ertaga ishdan ketishini aytyapti va siz u hazillashyapti deb gumon qilyapsiz. Qaysi savol mos?being uning ayni paytdagi xatti-harakatiga shubha bildiradi
-
Jamoa yigʻilishida rahbar bu hafta bir nechta xabar kelganini va yana kelayotganini aytyapti. Qaysi gap mos?I'm hearing = kelib turgan maʼlumot
-
Kitob sharhidagi qisqacha mazmun. Qaysi gap odatiy qoidaga mos?qisqacha mazmunda Present Simple ishlatiladi
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻri gapni yozing.
-
I'm knowing exactly what you mean, but I still think we should wait until the figures are confirmed.
-
I have met her at a conference in Berlin in 2019, and we have stayed in touch ever since.
-
I was wondering if could you send me the latest version of the contract before Friday's meeting.
-
I gather the trains aren't running today because of the strike, so we'll have to take the coach.
-
We had hoped to can finish the extension before the winter, but the builders kept finding new problems.
D. Kontekstda
Mehmonxonaga yozilgan bu xat juda toʻgʻridan-toʻgʻri eshitiladi. Raqamlangan qismlarni koʻrsatmaga muvofiq qayta yozing.
Dear Ms Ferreira,
(19) I want to ask if you have two double rooms free on the weekend of 14 June. (20) We hoped to book online, but the website was down all morning. (21) Someone told me that you now offer a shuttle from the station. We are coming for my parents' fortieth wedding anniversary, and (22) we plan to arrive at around four. (23) My father told us, "I can't manage stairs", so a room on the ground floor would be ideal for him. Finally, (24) we want you to give us a small discount for a group booking.
Kind regards,
Lena Marsh
-
(19) ni «wonder» bilan uzoqroq va muloyimroq qiling.
-
(20) ni reja amalga oshmaganini koʻrsatish uchun Past Perfect bilan qayta yozing.
-
(21) ni «I understand» bilan qayta yozing.
-
(22) ni reja ehtiyotkor eshitilishi uchun Past Continuous bilan qayta yozing.
-
(23) ni qoʻshtirnoqsiz yetkazing va bu hali ham rost ekanini koʻrsatish uchun zamonni saqlang.
-
(24) ni «hoping» bilan yumshoq iltimosga aylantiring.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Yuqori lavozimdagi hamkasbingizga yigʻilishni boshqa vaqtga koʻchirishni soʻrab 2–3 gap yozing. Hozir haqidagi kamida ikkita masofa vositasini (oʻtgan zamon, davomli shakl, just) ishlating va toʻgʻridan-toʻgʻri I want demang.
-
Amalga oshmagan reja haqida 2–3 gap yozing. had hoped yoki had intended + to-infinitive ishlating, keyin Past Simple da uning oʻrniga nima boʻlganini ayting.
-
Kulgili hikoyaning boshlanishini uch gapda ayting. Orqa fondagi manzara uchun Present Continuous, asosiy voqealar uchun Present Simple ishlating.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
B1-34 State verbs va continuous oʻzbekcha: I think yoki I'm thinking? She's being silly Bu odamning xarakteri emas, ayni paytdagi xatti-harakati ekanini koʻrsatish uchun qayta yozing: You are very rude.
-
B2-26 Likely to, bound to, sure to oʻzbekcha: ingliz tilida ehtimollikni qanday aytish mumkin? «likely» bilan qayta yozing: Traffic will probably be heavy over the holiday weekend.
-
C1-14 Will va would ning murakkab maʼnolari oʻzbekcha: taxmin, odat, rad etish, may well va may as well «will» bilan ishonchli taxmin qilib qayta yozing: I'm sure she's asleep now, because it's midnight in Tokyo.
Javoblar
A. Tuzilish
- I was wondering if you could extend the deadline. / I was wondering whether you could extend the deadline.
- We had intended to stay a week, but we left after three days.
- I'm standing at the bus stop when a woman comes up and asks me for directions.
- National team wins World Cup after dramatic final.
- Mia told me she's allergic to nuts. / Mia told me that she's allergic to nuts.
- I hear you're moving to Lisbon. / I hear that you're moving to Lisbon.
- Did you want a receipt?
B. Maʼno
- I've cut my finger. Have you got a plaster?
- Did you see the exhibition at the city gallery?
- I was wondering if you might be able to write me a reference.
- Wait, are you being serious, or is this a joke?
- I'm hearing that our main supplier may close.
- In the novel, the narrator returns to her hometown and discovers a family secret.
C. Xatoni toping
- I know exactly what you mean, but I still think we should wait until the figures are confirmed.
- I met her at a conference in Berlin in 2019, and we have stayed in touch ever since.
- I was wondering if you could send me the latest version of the contract before Friday's meeting. / I was wondering whether you could send me the latest version of the contract before Friday's meeting.
- ✓ I gather the trains aren't running today because of the strike, so we'll have to take the coach.
- We had hoped to be able to finish the extension before the winter, but the builders kept finding new problems. / We had hoped to finish the extension before the winter, but the builders kept finding new problems.
D. Kontekstda
- I was wondering if you had two double rooms free on the weekend of 14 June. / I was wondering if you have two double rooms free on the weekend of 14 June. / I was wondering whether you had two double rooms free on the weekend of 14 June.
- We had hoped to book online, but the website was down all morning.
- I understand you now offer a shuttle from the station. / I understand that you now offer a shuttle from the station.
- we were thinking of arriving at around four / we were planning to arrive at around four
- My father told us he can't manage stairs, so a room on the ground floor would be ideal for him.
- we were hoping you might be able to give us a small discount for a group booking / we were hoping you could give us a small discount for a group booking
E. Sizning navbatingiz
- I just wanted to check whether Thursday's meeting is still on. I was wondering if we could move it to Friday morning, as I'm hoping to have the budget figures ready by then.
- I had hoped to run a marathon this year. Unfortunately, I hurt my knee in March, so I took up swimming instead.
- So I'm sitting on the train, reading my book, and a man gets on with a cat on his shoulder. He sits down right next to me. Then the cat climbs onto my head.
F. Aralash takrorlash
- You're being very rude.
- Traffic is likely to be heavy over the holiday weekend.
- She'll be asleep now, because it's midnight in Tokyo.
