Passive (туюк мамиле) кыргызча: is made, was built
The Passive: Present and Past Simple
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз туюк мамилени (passive) Present Simple (жөнөкөй учур чак) жана Past Simple (жөнөкөй өткөн чак) чактарында колдоно аласыз – is made, was built – тануу сүйлөм жана суроо түзө аласыз, керек болгондо by + аткаруучуну кошо аласыз жана туюк мамиле качан активдүү сүйлөмдөн жакшыраак экенин чече аласыз.
Негизги ой
Ар бир иш-аракеттин аткаруучусу бар – аны кылган адам же нерсе, жана көбүнчө кабыл алуучусу бар – иш-аракет кимге же эмнеге болду. Кадимки, активдүү сүйлөмдө аткаруучу биринчи турат: Someone stole my bike.
Бирок ким кылганын билбесеңиз же ал сиз үчүн маанилүү болбосочу? Сиз чынында велосипедиңиз жөнүндө айткыңыз келет. Туюк мамиле сүйлөмдү айлантат: кабыл алуучу биринчи келип, ээ болуп калат: My bike was stolen.
Камераны элестетиңиз. Активдүү сүйлөмдө камера аткаруучуну көрсөтөт. Туюк мамиледе камера бурулуп, кабыл алуучуну көрсөтөт. Аткаруучу көбүнчө сүрөттөн таптакыр жоголот. Эгер ал маанилүү болсо, аны аягына by менен кошо аласыз.
Ошондуктан туюк мамиле жаңылыктарда, тарыхта, илимде жана нускамаларда абдан көп колдонулат: көңүл окуяга жана ал болгон нерсеге бурулат, анын артындагы адамга эмес.
Кыргыз тили жана англис тили
Жакшы жаңылык: кыргыз тилинде да туюк мамиле бар жана ал абдан көп колдонулат – -ыл / -ул / -н мүчөсү: «салынган», «уурдалды», «жасалат». Ойдун өзү англисчедегидей эле: көңүл кабыл алуучуга бурулат. Айырма түзүлүшүндө: кыргызча баары бир сөздө («курулган»), англисчеде болсо эки бөлүк керек – be (чакты көрсөтөт) + үчүнчү форма: was built. Ошондой эле кыргызча «ким кылганы маанилүү эмес» дегенди көбүнчө туюк мамиле менен эмес, жалпы мааниде айтылган 3-жактын көптүк формасы менен айтабыз: «Бул жерде англисче сүйлөшөт», «Нооруз майрамын мартта белгилешет» – бул жерде айтылбаган ээ «алар», «эл». Англисчеде ээсиз сүйлөм болбойт: English is spoken here же People celebrate…. Аткаруучуну кыргызча тарабынан же активдүү сүйлөм менен айтабыз; англисче by. Ал эми менен – with да, by да: «кол менен жасалган» → made by hand.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Велосипедим уурдалды. | My bike was stolen. | Бул жерде да ушундай: туюк мамиле; англисче was + үчүнчү форма |
| Көпүрө 1890-жылы курулган. | The bridge was built in 1890. | «-ул-» бир сөздө; англисче be унутулбайт |
| Бул жерде англисче сүйлөшөт. | English is spoken here. | кыргызча айтылбаган ээ «алар»; англисче туюк мамиле же people |
| Китепкана жаш архитектор тарабынан долбоорлонгон. | The library was designed by a young architect. | «тарабынан» → by (from эмес) |
| Кофе даны кол менен терилет. | The coffee beans are picked by hand. | «менен» = by hand (with hand эмес) |
| Стол эмен жыгачынан жасалган. / Кагаз жыгачтан жасалат. | made of oak / made from wood | кыргызча экөө тең «-дан»; англисче of (көрүнүп турат) же from (өзгөргөн) |
| Мен Ошто төрөлгөм. | I was born in Osh. | «төрөлгөм» бир сөз; англисче was born (I born, I am born эмес) |
| Концерт саат жетиде башталды. | The concert started at seven. | кыргызча «-л-» формасы, бирок англисче адатта активдүү started |
Кыскасы: кыргызча «-ыл / -ул / -н» → англисче am / is / are / was / were + үчүнчү форма; «тарабынан» → by; «кол менен» → by hand; «-дан жасалган» → made of / made from; жалпы мааниде «сүйлөшөт», «белгилешет» → is spoken, is celebrated же people.
Түзүлүшү
be + үчүнчү форма – be чакты көрсөтөт; үчүнчү форма A2-16 өзгөрбөйт.
| Чак | Активдүү | Туюк мамиле |
|---|---|---|
| Present Simple | They make these phones in Korea. | These phones are made in Korea. |
| Present Simple | Someone cleans the office every day. | The office is cleaned every day. |
| Past Simple | Someone stole my bike. | My bike was stolen. |
| Past Simple | They cancelled the flights. | The flights were cancelled. |
Тануу сүйлөм, суроо жана кыска жооптор – be гана өзгөрөт; do / does / did кошулбайт.
| Present Simple | Past Simple | |
|---|---|---|
| Ырастоо сүйлөм | It is made of glass. | They were invited. |
| Тануу сүйлөм | It isn't made of glass. | They weren't invited. |
| Ооба / жок суроосу | Is it made of glass? | Were they invited? |
| Суроо сөз менен | Where is it made? | When was it built? |
| Кыска жооптор | Yes, it is. / No, it isn't. | Yes, they were. / No, they weren't. |
Активдүү сүйлөмдөн туюк мамилеге үч кадам
| Кадам | Мисал |
|---|---|
| 1. Активдүү сүйлөмдүн толуктоочу ээ болуп калат. | They built the bridge in 1890. → The bridge… |
| 2. Активдүү этиштин чагында be + үчүнчү форма кошулат. | The bridge was built… |
| 3. By + аткаруучу пайдалуу болсо гана кошулат. | The bridge was built in 1890. |
Адатта толуктоочу ала турган этиштер гана туюк мамиледе колдонулат: Someone opened the door → The door was opened. Толуктоочу албаган happen, arrive, die, exist сыяктуу этиштердин туюк мамилеси жок.
Колдонулушу
1Аткаруучу белгисиз
Ким кылганын билбесеңиз, туюк мамиле колдонуңуз.
2Аткаруучу белгилүү же маанилүү эмес
Ким кылары баарына белгилүү болсо же маанилүү болбосо, аны айтпаңыз. Кыргызча мындай учурда көбүнчө «-ыл-» же 3-жактын көптүк формасы колдонулат.
3By + аткаруучу: пайдалуу болсо гана
Жаңы же маанилүү маалымат берсе гана by + аткаруучуну кошуңуз. Ал көбүнчө сүйлөмдүн аягында, эң маанилүү жаңылык турган жерде келет. Кыргызча мындай сүйлөмдөр көбүнчө активдүү айтылат.
4Процесстер жана нускамалар
Бир нерсе кантип жасаларын сүрөттөгөндө көбүнчө Present Simple чагындагы туюк мамиле колдонулат.
5Жаңылыктар жана тарых
Жаңылыктарда жана тарыхта көңүлдү окуяга, жерге же ал болгон адамдарга буруш үчүн туюк мамиле колдонулат.
6Be born
Be born формасы дайыма туюк мамиле. Адамдын төрөлүшү үчүн was / were born, жалпы фактылар үчүн гана am / is / are born колдонуңуз. Кыргызча «төрөлгөм» бир сөз, анын ичинде «-м» жак мүчөсү бар, бирок англисчеде was сөзү сөзсүз керек.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Сүйлөшөт», «белгилешет» → ээ жок сүйлөм. Кыргызча «ким кылары маанилүү эмес» дегенди көбүнчө 3-жактын көптүк формасы менен айтабыз: «Кыргызстанда Ноорузду 21-мартта белгилешет», «Ала-Тоо аянтында концерт уюштурушат». Бул сүйлөмдөрдүн ээси бар – айтылбаган «алар», «эл». Аларды сөзмө-сөз которсок, англисче сүйлөмдө ээ калбай калат. Англисчеде мындай учурда туюк мамиле же people / they колдонулат.
2. «Кол менен», «машина менен» → with hand, with machine. Кыргызча «менен» with дегенди да, by дегенди да билдирет: «Бул шырдак кол менен жасалган». Ошондуктан англисчеде with hand айтылып калат. Ыкманы билдиргенде англисчеде by hand, by machine (артиклсиз) колдонулат.
3. «Башталды», «бүттү» → was started, was finished. Кыргызча кээ бир этиштер туюк мамиленин «-л-» мүчөсү менен келип, жөн гана «өзү болду» дегенди билдирет: «Концерт саат жетиде башталды», «Дүкөн саат онда жабылат». Ошондуктан англисчеде да туюк мамиле колдонулуп калат. Бирок англисчеде start, begin, finish, open аткаруучусуз жөн гана активдүү формада колдонула берет. Was started «кимдир бирөө баштады» деп угулат.
Чаташтырбаңыз
Активдүү жана туюк мамиле – Бир эле окуя, башка көңүл.
made of / made from / made by – of = азыр да көрүнүп турган материал; from = өзгөрүп кеткен баштапкы материал; by = аткаруучу. Кыргызча of жана from экөө тең «-дан жасалган».
Туюк мамиледеги иш-аракет жана be + сын атооч (абал) – Кээ бир үчүнчү формалар абалды сүрөттөгөн сын атооч катары да иштейт. Кыргызча да айырма бар: «жабык болчу» жана «жаап салган».
Жазылышы жана айтылышы
- Туура этиштердин үчүнчү формасы -ed менен бүтөт жана Past Simple-дагыдай эле үч түрдүү айтылат: cleaned /d/, cooked /t/, painted /ɪd/. cooked бир муун: /kʊkt/, аягына үндүү кошпоңуз.
- Жазылышы Past Simple эрежелери боюнча: stop → stopped, try → tried. cancelled (UK), canceled (US).
- Туура эмес этиштердин көп колдонулган үчүнчү формаларын топ катары жаттаңыз: made, built, written, taken, sold, found, given, sent, known, spoken, stolen, broken, born.
- Туюк мамиледе was жана were алсыз айтылат: It was built /ɪt wəz ˈbɪlt/. Басым үчүнчү формага түшөт.
- by басымсыз; андан кийинки аткаруучу басым менен айтылат: by a FRIEND.
- built /bɪlt/: u окулбайт; жазылышы боюнча «буилт» деп окубаңыз.
Алтын эреже
Эмне болгонуна же кимге / эмнеге болгонуна көңүл бургуңуз келеби? be + үчүнчү форма (is made, was built) колдонуңуз. By + аткаруучуну аткаруучу жаңы же маанилүү болгондо гана кошуңуз. Эсиңизде болсун: кыргызча «-ыл-» бир сөздө, англисче be унутулбайт.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз же сүйлөмдү туюк мамилеге айлантыңыз.
-
These shoes (make) in Portugal.
-
The Eiffel Tower (build) between 1887 and 1889.
-
Where you born?
-
The windows (not clean) last week.
-
English (speak) in Canada?
-
Туюк мамилеге айлантыңыз: Someone cleans the rooms every day.
-
Туюк мамилеге айлантыңыз: My grandfather painted this picture.
-
Туюк мамилеге айлантыңыз: Did they cancel the concert?
B. Мааниси
Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз.
-
Жаңылыктагы кабар үчүн кайсынысы жакшыраак?
-
Туура жоопту тандаңыз: Thousands of tourists … the castle every year.
-
Туура жоопту тандаңыз: This bag is made … leather.
-
«The thief was arrested by the police» сүйлөмүндө by the police керекпи? …it's obvious who arrests thieves
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
My wallet stolen yesterday.
-
The house was build last year.
-
The meeting was happened on Monday.
-
Coffee is grown in Brazil.
D. Текстте
Кашаадагы этиштерди туюк мамиледе туура формада жазыңыз.
Chocolate comes from cocoa beans. First, the beans 17 (take) out of the fruit. Then they 18 (dry) in the sun. After that, they 19 (send) to factories all over the world. Chocolate 20 (first / bring) to Europe in the 16th century, and at first it 21 (drink), not eaten!
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жана шаарыңыз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Сиздин бир буюмуңуз кайда жасалганы же ким тарабынан жасалганы жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз.
-
Шаарыңыздын тарыхы жөнүндө was built же was opened менен эки сүйлөм жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A2-16 Present Perfect кыргызча: Have you ever…? Жашоо тажрыйбасы жөнүндө Have you ever (write) a poem?
-
A1-28 Past Simple кыргызча: туура эмес этиштер, did жана didn't We (not / see) the film last night.
-
B1-09 Should Have, Could Have, Might Have кыргызча: «керек эле», «-са болмок» I (should / bring) a coat — it's freezing!
Жооптор
A. Түзүлүшү
- are made
- was built
- were
- weren't cleaned / were not cleaned
- Is … spoken
- The rooms are cleaned every day.
- This picture was painted by my grandfather.
- Was the concert cancelled? / Was the concert canceled?
B. Мааниси
- Two people were injured in the crash.
- visit
- of
- no
C. Катаны табыңыз
- My wallet was stolen yesterday.
- The house was built last year.
- The meeting happened on Monday.
- ✓ Coffee is grown in Brazil.
D. Текстте
- are taken
- are dried
- are sent
- was first brought / was brought first
- was drunk
E. Сиздин кезегиңиз
- My phone was made in China. My scarf was made by my aunt.
- The main bridge was built in 1920. Our first cinema was opened in 1954.
F. Аралаш кайталоо
- written
- didn't see / did not see
- should have brought / should've brought
