SlowingoГрамматика
B1 11 / 39

Passive (туюк мамиле) кыргызча: is made, was built

The Passive: Present and Past Simple

Бул бетте
  1. Максат
  2. Негизги ой
  3. Кыргыз тили жана англис тили
  4. Түзүлүшү
  5. Колдонулушу
  6. Көп кездешкен каталар
  7. Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
  8. Чаташтырбаңыз
  9. Жазылышы жана айтылышы
  10. Алтын эреже
  11. Көнүгүүлөр

Максат

Бул сабактан кийин сиз туюк мамилени (passive) Present Simple (жөнөкөй учур чак) жана Past Simple (жөнөкөй өткөн чак) чактарында колдоно аласыз – is made, was built – тануу сүйлөм жана суроо түзө аласыз, керек болгондо by + аткаруучуну кошо аласыз жана туюк мамиле качан активдүү сүйлөмдөн жакшыраак экенин чече аласыз.

Негизги ой

Ар бир иш-аракеттин аткаруучусу бар – аны кылган адам же нерсе, жана көбүнчө кабыл алуучусу бар – иш-аракет кимге же эмнеге болду. Кадимки, активдүү сүйлөмдө аткаруучу биринчи турат: Someone stole my bike.

Бирок ким кылганын билбесеңиз же ал сиз үчүн маанилүү болбосочу? Сиз чынында велосипедиңиз жөнүндө айткыңыз келет. Туюк мамиле сүйлөмдү айлантат: кабыл алуучу биринчи келип, ээ болуп калат: My bike was stolen.

Камераны элестетиңиз. Активдүү сүйлөмдө камера аткаруучуну көрсөтөт. Туюк мамиледе камера бурулуп, кабыл алуучуну көрсөтөт. Аткаруучу көбүнчө сүрөттөн таптакыр жоголот. Эгер ал маанилүү болсо, аны аягына by менен кошо аласыз.

Ошондуктан туюк мамиле жаңылыктарда, тарыхта, илимде жана нускамаларда абдан көп колдонулат: көңүл окуяга жана ал болгон нерсеге бурулат, анын артындагы адамга эмес.

Кыргыз тили жана англис тили

Жакшы жаңылык: кыргыз тилинде да туюк мамиле бар жана ал абдан көп колдонулат – -ыл / -ул / -н мүчөсү: «салынган», «уурдалды», «жасалат». Ойдун өзү англисчедегидей эле: көңүл кабыл алуучуга бурулат. Айырма түзүлүшүндө: кыргызча баары бир сөздө («курулган»), англисчеде болсо эки бөлүк керек – be (чакты көрсөтөт) + үчүнчү форма: was built. Ошондой эле кыргызча «ким кылганы маанилүү эмес» дегенди көбүнчө туюк мамиле менен эмес, жалпы мааниде айтылган 3-жактын көптүк формасы менен айтабыз: «Бул жерде англисче сүйлөшөт», «Нооруз майрамын мартта белгилешет» – бул жерде айтылбаган ээ «алар», «эл». Англисчеде ээсиз сүйлөм болбойт: English is spoken here же People celebrate…. Аткаруучуну кыргызча тарабынан же активдүү сүйлөм менен айтабыз; англисче by. Ал эми менен – with да, by да: «кол менен жасалган» → made by hand.

КыргызчаАнглисчеЭмнеси айырмаланат?
Велосипедим уурдалды.My bike was stolen.Бул жерде да ушундай: туюк мамиле; англисче was + үчүнчү форма
Көпүрө 1890-жылы курулган.The bridge was built in 1890.«-ул-» бир сөздө; англисче be унутулбайт
Бул жерде англисче сүйлөшөт.English is spoken here.кыргызча айтылбаган ээ «алар»; англисче туюк мамиле же people
Китепкана жаш архитектор тарабынан долбоорлонгон.The library was designed by a young architect.«тарабынан» → by (from эмес)
Кофе даны кол менен терилет.The coffee beans are picked by hand.«менен» = by hand (with hand эмес)
Стол эмен жыгачынан жасалган. / Кагаз жыгачтан жасалат.made of oak / made from woodкыргызча экөө тең «-дан»; англисче of (көрүнүп турат) же from (өзгөргөн)
Мен Ошто төрөлгөм.I was born in Osh.«төрөлгөм» бир сөз; англисче was born (I born, I am born эмес)
Концерт саат жетиде башталды.The concert started at seven.кыргызча «-л-» формасы, бирок англисче адатта активдүү started

Кыскасы: кыргызча «-ыл / -ул / -н» → англисче am / is / are / was / were + үчүнчү форма; «тарабынан» → by; «кол менен» → by hand; «-дан жасалган» → made of / made from; жалпы мааниде «сүйлөшөт», «белгилешет» → is spoken, is celebrated же people.

Түзүлүшү

be + үчүнчү форма – be чакты көрсөтөт; үчүнчү форма A2-16 өзгөрбөйт.

ЧакАктивдүүТуюк мамиле
Present SimpleThey make these phones in Korea.These phones are made in Korea.
Present SimpleSomeone cleans the office every day.The office is cleaned every day.
Past SimpleSomeone stole my bike.My bike was stolen.
Past SimpleThey cancelled the flights.The flights were cancelled.

Тануу сүйлөм, суроо жана кыска жооптор – be гана өзгөрөт; do / does / did кошулбайт.

Present SimplePast Simple
Ырастоо сүйлөмIt is made of glass.They were invited.
Тануу сүйлөмIt isn't made of glass.They weren't invited.
Ооба / жок суроосуIs it made of glass?Were they invited?
Суроо сөз мененWhere is it made?When was it built?
Кыска жоопторYes, it is. / No, it isn't.Yes, they were. / No, they weren't.

Активдүү сүйлөмдөн туюк мамилеге үч кадам

КадамМисал
1. Активдүү сүйлөмдүн толуктоочу ээ болуп калат.They built the bridge in 1890. → The bridge…
2. Активдүү этиштин чагында be + үчүнчү форма кошулат.The bridge was built…
3. By + аткаруучу пайдалуу болсо гана кошулат.The bridge was built in 1890.

Адатта толуктоочу ала турган этиштер гана туюк мамиледе колдонулат: Someone opened the door → The door was opened. Толуктоочу албаган happen, arrive, die, exist сыяктуу этиштердин туюк мамилеси жок.

Колдонулушу

1Аткаруучу белгисиз

Ким кылганын билбесеңиз, туюк мамиле колдонуңуз.

My phone was stolen on the train.
Поездде телефонум уурдалды.
«-л-» → was stolen
The window was broken during the night.
Түн ичинде терезе сындырылган.
ким сындырганы белгисиз
This photo was taken around 1950.
Бул сүрөт болжол менен 1950-жылы тартылган.
Two paintings were stolen from the museum last week.
Өткөн жумада музейден эки сүрөт уурдалды.
көптүк: were

2Аткаруучу белгилүү же маанилүү эмес

Ким кылары баарына белгилүү болсо же маанилүү болбосо, аны айтпаңыз. Кыргызча мындай учурда көбүнчө «-ыл-» же 3-жактын көптүк формасы колдонулат.

Rubbish is collected every Tuesday.
Таштанды ар шейшемби сайын чогултулат.
ким чогултары белгилүү; rubbish (UK) = garbage, trash (US)
The suspect was arrested last night.
Шектүү кечээ кечинде кармалды.
милиция кармаганы белгилүү
English is spoken in many countries.
Көп өлкөдө англисче сүйлөшөт.
кыргызча «сүйлөшөт» (айтылбаган ээ: эл); англисче is spoken
Breakfast is served from 7 to 10.
Эртең мененки тамак саат 7ден 10го чейин берилет.

3By + аткаруучу: пайдалуу болсо гана

Жаңы же маанилүү маалымат берсе гана by + аткаруучуну кошуңуз. Ал көбүнчө сүйлөмдүн аягында, эң маанилүү жаңылык турган жерде келет. Кыргызча мындай сүйлөмдөр көбүнчө активдүү айтылат.

Our new library was designed by a young local architect.
Жаңы китепканабызды жергиликтүү жаш архитектор долбоорлогон.
by + жаңы маалымат
I was bitten by a dog when I was a child.
Бала кезимде мени ит каап алган.
The film was directed by her sister.
Тасманы анын эжеси тарткан.
кыргызча активдүү, англисче көңүл тасмада
These cakes are handmade by a small family business.
Бул торттор чакан үй-бүлөлүк ишканада кол менен жасалат.
«кол менен» = by hand

4Процесстер жана нускамалар

Бир нерсе кантип жасаларын сүрөттөгөндө көбүнчө Present Simple чагындагы туюк мамиле колдонулат.

First, the coffee beans are picked by hand.
Адегенде кофе даны кол менен терилет.
«кол менен» → by hand, with hand эмес
Then they are dried in the sun for about two weeks.
Андан кийин алар эки жумадай күнгө кургатылат.
The milk is heated to 72 degrees to kill any bacteria.
Бактерияларды жок кылуу үчүн сүт 72 градуска чейин ысытылат.
Most parts are produced in Europe, and the cars are put together in Mexico.
Тетиктердин көбү Европада чыгарылат, ал эми машиналар Мексикада чогултулат.

5Жаңылыктар жана тарых

Жаңылыктарда жана тарыхта көңүлдү окуяга, жерге же ал болгон адамдарга буруш үчүн туюк мамиле колдонулат.

Two people were injured in the accident.
Кырсыктан эки адам жаракат алды.
кыргызча активдүү «жаракат алды»; англисче were injured
The castle was built in the twelfth century.
Бул сепил 12-кылымда курулган.
Penicillin was discovered almost by chance.
Пенициллин дээрлик кокустан ачылган.
Three new species of frog were found in the rainforest last year.
Былтыр тропикалык токойдон бакалардын үч жаңы түрү табылды.

6Be born

Be born формасы дайыма туюк мамиле. Адамдын төрөлүшү үчүн was / were born, жалпы фактылар үчүн гана am / is / are born колдонуңуз. Кыргызча «төрөлгөм» бир сөз, анын ичинде «-м» жак мүчөсү бар, бирок англисчеде was сөзү сөзсүз керек.

I was born in 1995.
Мен 1995-жылы төрөлгөм.
өткөн окуя → was born
Where were you born?
Сиз кайда төрөлгөнсүз?
суроо: were ээнин алдында
My grandparents were born in the same village.
Чоң ата, чоң энем бир айылда төрөлүшкөн.
Thousands of babies are born every hour.
Ар бир саатта миңдеген ымыркай төрөлөт.
жалпы факты → are born

Көп кездешкен каталар

❌The museum built in 1900.
✅The museum was built in 1900.
Туюк мамилеге be керек.
❌The car was wash yesterday.
✅The car was washed yesterday.
be + үчүнчү форма, негизги форма эмес.
❌I born in Lima.
✅I was born in Lima.
be born дайыма be менен келет.
❌I am born in 1998.
✅I was born in 1998.
Төрөлүү – өткөн окуя.
❌The cake was made from my mother.
✅The cake was made by my mother.
Аткаруучу by сөзүнөн кийин келет.
❌Did the bridge built in 1890?
✅Was the bridge built in 1890?
Туюк мамиледеги суроо did менен эмес, be менен түзүлөт.
❌The accident was happened at midnight.
✅The accident happened at midnight.
happen толуктоочу албайт, ошондуктан анын туюк мамилеси жок.
❌The window was broke.
✅The window was broken.
Үчүнчү форманы колдонуңуз (broken), Past Simple эмес (broke).
⚠️My wallet was found by someone.
✅My wallet was found.
Грамматикалык жактан туура, бирок by someone эч кандай маалымат кошпойт: аны алып салыңыз.

Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар

1. «Сүйлөшөт», «белгилешет» → ээ жок сүйлөм. Кыргызча «ким кылары маанилүү эмес» дегенди көбүнчө 3-жактын көптүк формасы менен айтабыз: «Кыргызстанда Ноорузду 21-мартта белгилешет», «Ала-Тоо аянтында концерт уюштурушат». Бул сүйлөмдөрдүн ээси бар – айтылбаган «алар», «эл». Аларды сөзмө-сөз которсок, англисче сүйлөмдө ээ калбай калат. Англисчеде мындай учурда туюк мамиле же people / they колдонулат.

❌In Kyrgyzstan celebrate Nooruz on the twenty-first of March with sumolok and big concerts in every town.
✅In Kyrgyzstan Nooruz is celebrated on the twenty-first of March with sumolok and big concerts in every town. же In Kyrgyzstan people celebrate Nooruz on the twenty-first of March with sumolok and big concerts in every town.
❌At the Osh Bazaar sell the best dried apricots from Batken, but you have to ask the price twice.
✅At the Osh Bazaar the best dried apricots from Batken are sold, but you have to ask the price twice. же At the Osh Bazaar they sell the best dried apricots from Batken, but you have to ask the price twice.

2. «Кол менен», «машина менен» → with hand, with machine. Кыргызча «менен» with дегенди да, by дегенди да билдирет: «Бул шырдак кол менен жасалган». Ошондуктан англисчеде with hand айтылып калат. Ыкманы билдиргенде англисчеде by hand, by machine (артиклсиз) колдонулат.

❌All the shyrdaks in this little shop in Kochkor are made with hand by women from the village.
✅All the shyrdaks in this little shop in Kochkor are made by hand by women from the village.
❌In our grandparents' time the hay in Suusamyr was cut with hand, but now it is cut with machine.
✅In our grandparents' time the hay in Suusamyr was cut by hand, but now it is cut by machine.

3. «Башталды», «бүттү» → was started, was finished. Кыргызча кээ бир этиштер туюк мамиленин «-л-» мүчөсү менен келип, жөн гана «өзү болду» дегенди билдирет: «Концерт саат жетиде башталды», «Дүкөн саат онда жабылат». Ошондуктан англисчеде да туюк мамиле колдонулуп калат. Бирок англисчеде start, begin, finish, open аткаруучусуз жөн гана активдүү формада колдонула берет. Was started «кимдир бирөө баштады» деп угулат.

⚠️The komuz evening at the Philharmonic was started at seven, but we missed the first songs because our taxi driver got lost in Asanbai.
✅The komuz evening at the Philharmonic started at seven, but we missed the first songs because our taxi driver got lost in Asanbai.
Грамматикалык жактан туура, бирок was started бирөө кечени баштаганына басым жасайт; убакыт жөнүндө айтканда started.
⚠️Our English course at the language centre in Osh is finished in May, so in June I can work at my uncle's guesthouse.
✅Our English course at the language centre in Osh finishes in May, so in June I can work at my uncle's guesthouse.
Грамматикалык жактан туура, бирок is finished «бүтүп калган» деген абал сыяктуу угулат; график үчүн finishes.

Чаташтырбаңыз

Активдүү жана туюк мамиле – Бир эле окуя, башка көңүл.

A storm destroyed the bridge.
Бороон көпүрөнү талкалап кетти.
көңүл бороондо
The bridge was destroyed in a storm.
Көпүрө бороондо талкаланды.
көңүл көпүрөдө

made of / made from / made by – of = азыр да көрүнүп турган материал; from = өзгөрүп кеткен баштапкы материал; by = аткаруучу. Кыргызча of жана from экөө тең «-дан жасалган».

This table is made of oak.
Бул стол эмен жыгачынан жасалган.
эмен көрүнүп турат → of
Paper is made from wood.
Кагаз жыгачтан жасалат.
жыгач өзгөрүп кеткен → from
This table was made by my grandfather.
Бул столду чоң атам жасаган.
аткаруучу → by

Туюк мамиледеги иш-аракет жана be + сын атооч (абал) – Кээ бир үчүнчү формалар абалды сүрөттөгөн сын атооч катары да иштейт. Кыргызча да айырма бар: «жабык болчу» жана «жаап салган».

The shop was closed when we arrived.
Биз келгенде дүкөн жабык болчу.
абал: ачык эмес эле
The shop was closed by the police last year.
Былтыр дүкөндү милиция жаап салган.
иш-аракет: кимдир бирөө жапты

Жазылышы жана айтылышы

  • Туура этиштердин үчүнчү формасы -ed менен бүтөт жана Past Simple-дагыдай эле үч түрдүү айтылат: cleaned /d/, cooked /t/, painted /ɪd/. cooked бир муун: /kʊkt/, аягына үндүү кошпоңуз.
  • Жазылышы Past Simple эрежелери боюнча: stop → stopped, try → tried. cancelled (UK), canceled (US).
  • Туура эмес этиштердин көп колдонулган үчүнчү формаларын топ катары жаттаңыз: made, built, written, taken, sold, found, given, sent, known, spoken, stolen, broken, born.
  • Туюк мамиледе was жана were алсыз айтылат: It was built /ɪt wəz ˈbɪlt/. Басым үчүнчү формага түшөт.
  • by басымсыз; андан кийинки аткаруучу басым менен айтылат: by a FRIEND.
  • built /bɪlt/: u окулбайт; жазылышы боюнча «буилт» деп окубаңыз.

Алтын эреже

Эмне болгонуна же кимге / эмнеге болгонуна көңүл бургуңуз келеби? be + үчүнчү форма (is made, was built) колдонуңуз. By + аткаруучуну аткаруучу жаңы же маанилүү болгондо гана кошуңуз. Эсиңизде болсун: кыргызча «-ыл-» бир сөздө, англисче be унутулбайт.

Көнүгүүлөр

A. Түзүлүшү

Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз же сүйлөмдү туюк мамилеге айлантыңыз.

  1. These shoes (make) in Portugal.
  2. The Eiffel Tower (build) between 1887 and 1889.
  3. Where you born?
  4. The windows (not clean) last week.
  5. English (speak) in Canada?
  6. Туюк мамилеге айлантыңыз: Someone cleans the rooms every day.
  7. Туюк мамилеге айлантыңыз: My grandfather painted this picture.
  8. Туюк мамилеге айлантыңыз: Did they cancel the concert?

B. Мааниси

Кырдаалга ылайык жоопту тандаңыз.

  1. Жаңылыктагы кабар үчүн кайсынысы жакшыраак?
  2. Туура жоопту тандаңыз: Thousands of tourists … the castle every year.
  3. Туура жоопту тандаңыз: This bag is made … leather.
  4. «The thief was arrested by the police» сүйлөмүндө by the police керекпи? …

C. Катаны табыңыз

Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.

  1. My wallet stolen yesterday.
  2. The house was build last year.
  3. The meeting was happened on Monday.
  4. Coffee is grown in Brazil.

D. Текстте

Кашаадагы этиштерди туюк мамиледе туура формада жазыңыз.

How chocolate is made
Chocolate comes from cocoa beans. First, the beans 17 (take) out of the fruit. Then they 18 (dry) in the sun. After that, they 19 (send) to factories all over the world. Chocolate 20 (first / bring) to Europe in the 16th century, and at first it 21 (drink), not eaten!

E. Сиздин кезегиңиз

Өзүңүз жана шаарыңыз жөнүндө англисче жазыңыз.

  1. Сиздин бир буюмуңуз кайда жасалганы же ким тарабынан жасалганы жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз.
  2. Шаарыңыздын тарыхы жөнүндө was built же was opened менен эки сүйлөм жазыңыз.

F. Аралаш кайталоо

Мурунку сабактарды кайталаңыз.

  1. A2-16 Present Perfect кыргызча: Have you ever…? Жашоо тажрыйбасы жөнүндө
    Have you ever (write) a poem?
  2. A1-28 Past Simple кыргызча: туура эмес этиштер, did жана didn't
    We (not / see) the film last night.
  3. B1-09 Should Have, Could Have, Might Have кыргызча: «керек эле», «-са болмок»
    I (should / bring) a coat — it's freezing!
Жооптор

A. Түзүлүшү

  1. are made
  2. was built
  3. were
  4. weren't cleaned / were not cleaned
  5. Is … spoken
  6. The rooms are cleaned every day.
  7. This picture was painted by my grandfather.
  8. Was the concert cancelled? / Was the concert canceled?

B. Мааниси

  1. Two people were injured in the crash.
  2. visit
  3. of
  4. no

C. Катаны табыңыз

  1. My wallet was stolen yesterday.
  2. The house was built last year.
  3. The meeting happened on Monday.
  4. ✓ Coffee is grown in Brazil.

D. Текстте

  1. are taken
  2. are dried
  3. are sent
  4. was first brought / was brought first
  5. was drunk

E. Сиздин кезегиңиз

  1. My phone was made in China. My scarf was made by my aunt.
  2. The main bridge was built in 1920. Our first cinema was opened in 1954.

F. Аралаш кайталоо

  1. written
  2. didn't see / did not see
  3. should have brought / should've brought
Android тиркемесиЖолдо үйрөнүңүз Google Play