Англис артиклдеринин акыркы сырлары кыргызча: абстракттуу зат атоочтор, generic the, a good knowledge of
Articles and Determiners: Final Nuances
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз абстракттуу зат атоочтор, жалпы түшүнүк жөнүндөгү сүйлөмдөр, сын атооч менен келген саналбоочу зат атоочтор жана энчилүү аттар менен артиклди так тандай аласыз. Ошондой эле колдонуу чындап эле өзгөрүп турган жерлерди – гезит баш макалаларын, ооруларды, тамактанууну, жыл мезгилдерин жана күндүн убактыларын – билесиз.
Негизги ой
Артиклдер бир суроого жооп берет: бул зат атооч кантип аныкталып жатат? Артиклсиз (zero article) зат атооч «жалпы нерсе, түшүнүк» дегенди билдирет. A/an – «бир түрдүн бир мисалы». The – «дал ушул нерсе, кайсы экенин билесиз».
C2 деңгээлинде бир эле зат атооч маанисине жараша ушул орундардын арасында жылып турат. Life – жалпы түшүнүк; the life of a nurse – аныкталган бир жашоо; a life of luxury – мүмкүн болгон көп жашоолордун бир түрү. Сын атооч же багыныңкы сүйлөм саналбоочу зат атоочту «кандайдыр бир түргө» айлантканда, ал да a ала алат: a good knowledge of statistics.
Артиклдерди фотоаппараттын объективи (zoom) катары элестетиңиз. Артиклсиз – эң кең көрүнүш, түшүнүк. A/an бир мисалга же бир түргө жакындатат. The бир гана нерсе фокуста калганча жакындатат. Зат атооч ошол эле бойдон калат, объективдин абалы өзгөрөт. Көп «өзгөчөлүктөр» – салт объективди бир абалга бекитип койгон учурлар гана: гезиттин баш макалалары же by bus.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз тилинде артикль жок, ошондуктан англисчедеги объективди ар бир жолу өзүңүз тандайсыз. Кыргызча жалпы түшүнүк жалаң зат атооч менен берилет: «Билим – күч», «Илбирс бийик тоодо жашайт». Англисчеде саналбоочу түшүнүк үчүн бул туура (Knowledge is power), бирок саналуучу зат атооч жалгыз турбайт: the snow leopard же snow leopards керек. Кыргызча -лар менен жалпы сүйлөм да табигый: «Дельфиндер абдан акылдуу». Бул жерде да ушундай: Dolphins are highly intelligent. Табыш жөндөмөсүнүн -ны мүчөсү көбүнчө белгилүү толуктоочту көрсөтөт, бирок «жакшы көрүү», «сыйлоо» сыяктуу этиштерден кийин жалпы маанидеги толуктоочко да жалганат: «Ал табиятты жакшы көрөт». Ошондуктан -ны ар дайым the эмес. «Бир» кээде a сыяктуу иштейт: «Сага Патель деген бир киши телефон чалып жатат» – a Mr Patel.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Билим баарына акысыз болушу керек. | Education should be free for everyone. | Бул жерде да ушундай: жалпы түшүнүк – артиклсиз |
| Ошол мектептен алган билимим жашоомду өзгөрттү. | The education I received at that school changed my life. | кыргызча багыныңкы бөлүк зат атоочтун алдында; англисче the керек |
| Дельфиндер абдан акылдуу. | Dolphins are highly intelligent. | Бул жерде да ушундай: көптүк сан, артиклсиз = жалпы |
| Илбирс бийик тоодо жашайт. | The snow leopard lives high in the mountains. / Snow leopards live… | кыргызча жалаң жекелик сан; англисче the + жекелик же көптүк сан |
| Ал табиятты жакшы көрөт. | She loves nature. | «-ны» бул жерде жалпы маани: the эмес |
| Бул жумуш статистиканы жакшы билүүнү талап кылат. | The job requires a good knowledge of statistics. | кыргызча «жакшы билүү» (этиш менен); англисче сын атооч + саналбоочу зат атооч a алат |
| Эдинбургга поезд менен бардык. | We went to Edinburgh by train. | «менен» → by + артиклсиз (with the train эмес) |
| Сага Патель деген бир киши телефон чалып жатат. | There's a Mr Patel on the phone for you. | «бир» ≈ a: мен тааныбаган адам |
Кыскасы: кыргызча жалаң зат атооч жалпы маанини берет, бирок англисчеде саналуучу жекелик зат атоочко дайыма артикль керек; -ны мүчөсү the дегенди билдирбейт; кыргызча зат атоочтун алдындагы аныктоочтор (алган билимим) англисчеде көбүнчө the талап кылат; «менен» транспорт жөнүндө → by + артиклсиз.
Түзүлүшү
Объективдин үч абалы
| Объектив | Артикль | Мисал |
|---|---|---|
| түшүнүк / жалпы | артиклсиз | Education is a right. |
| бир мисал / бир түр | a / an | She received an education that few could afford. |
| белгилүү, аныкталган | the | The education I received was excellent. |
Бүтүндөй класс жөнүндө айтуунун үч жолу – алар бири-бирин алмаштырбайт
| Формасы | Эмнени сүрөттөйт | Стиль | Мисал |
|---|---|---|---|
| көптүк сан, артиклсиз | жалпы класс | нейтралдуу, эң көп колдонулат | Tigers are endangered. |
| a / an + жекелик сан | ар бир жалгыз мүчө үчүн туура нерсе | нейтралдуу; аныктамалар | A tiger can swim well. |
| the + жекелик сан | класс бир түр катары (жаныбарлардын түрлөрү, ойлоп табуулар, музыкалык аспаптар, органдар) | расмий, илимий | The tiger is endangered. |
A/an класс бүтүндөй жөнүндөгү фактыны көтөрө албайт: жоголуп бара жатканы, тукуму курут болгону, кеңири таралганы же белгилүү бир жылы ойлоп табылганы. Ойлоп табуу үчүн the + жекелик сан табигый тандоо (The telephone was invented in 1876); invent этиши менен көптүк сан анча табигый эмес. Жалпы маанидеги the + жекелик сан туруктуу түрлөр үчүн гана иштейт (the tiger, the smartphone, the violin), каалаган зат атооч тизмеги үчүн эмес (the red car «жалпы эле кызыл машиналар» дегенди билдирбейт).
Өзгөчө үлгүлөр
| Үлгү | Артикль | Мисал |
|---|---|---|
| саналбоочу зат атооч + сын атооч / багыныңкы сүйлөм, бир түр катары | a / an | a good knowledge of, a warmth that… |
| гезиттин баш макалалары, жазуулар, кулактандыруулар, этикеткалар | көбүнчө артиклсиз | Man rescued from river. Exit. |
| by + транспорт / байланыш каражаты | артиклсиз | by car, by train, by email |
| предлог + абстракттуу зат атооч (туруктуу тизмек) | артиклсиз | in theory, in practice, at risk, on purpose |
| үй-бүлөнүн фамилиясы (көптүк сан) | the | the Smiths |
| сүрөтчүнүн аты = анын чыгармасы | a | a Picasso |
| түр катары колдонулган ат | the / a | the Mozart of her generation, a modern Einstein |
Колдонулушу
1Абстракттуу зат атоочтор: жалпы жана конкреттүү
Абстракттуу жана саналбоочу зат атоочтор жалпы түшүнүктү билдиргенде артиклсиз колдонулат, ал эми көбүнчө of-тизмек же аныктооч багыныңкы сүйлөм аркылуу конкреттүү болгондо the алат (B1-22). Of-тизмек өзүнөн-өзү the талап кылбайт: the history of art (белгилүү бир илим тармагы), бирок a history of violence (бир түр). Кыргызча аныктоочтор зат атоочтун алдында турат («мен алган билим»), ошондуктан англисчеде the керек экени байкалбай калат.
2Бүтүндөй класс жөнүндө үч жол
Бүтүндөй класс жөнүндө үч жол менен айта аласыз. Артиклсиз көптүк сан эң көп колдонулат жана эң коопсуз. A/an кадимки бир мүчөнү сүрөттөйт жана аныктамаларга ылайык келет. The + жекелик сан классты бир түр катары көрсөтөт (айрыкча жаныбарлардын түрлөрү, ойлоп табуулар, музыкалык аспаптар жана дене мүчөлөрү) жана расмийирээк угулат. Класс бүтүндөй жөнүндөгү фактыларга көптүк сан же the керек, a/an эмес (invent менен the + жекелик сан табигый). Кыргызча мындай сүйлөмдөрдө жалаң зат атооч колдонулат («Смартфон жашоону өзгөрттү»), бирок англисчеде жалаң Smartphone has… туура эмес.
3Сын атооч менен келген саналбоочу зат атоочтор жана a/an
Айрым саналбоочу зат атоочтор сын атооч же андан кийинки тизмек белгилүү бир түрдү же сапатты сүрөттөгөндө a/an алат. Бул knowledge, understanding, education, warmth, honesty, patience, interest сөздөрү менен көп кездешет. Зат атооч саналуучу болуп калбайт: көптүк сан да, сан атооч да жок. Кыргызча бул жерде көбүнчө этиш же сын атооч колдонобуз («жакшы билет», «терең түшүнөт»).
4Баш макалалардагы, жазуулардагы жана туруктуу тизмектердеги артиклсиз колдонуу
Гезиттин баш макалалары, кулактандыруулар, этикеткалар жана кыска жазуулар орун үнөмдөө үчүн артиклдерди түшүрүп коёт. Артиклсиз колдонуу by + транспорт же байланыш каражатынан кийин жана предлог + абстракттуу зат атоочтон турган көп тизмектерде да туруктуу. Кыргызча «поезд менен», «почта аркылуу» дейбиз; англисчеде by train, by email.
5Энчилүү аттар менен артиклдер
Адамдардын аттары адатта артиклсиз колдонулат (A1-06), бирок ат өзгөчө мааниде колдонулганда артикль кайра келет: бүтүндөй үй-бүлө, көркөм чыгарма, бир түрдүн мисалы, сүйлөөчү тааныбаган адам же «ошол белгилүү адам». Жер-суу аттары B1-23 сабагында.
6Оорулар, тамактануу, жыл мезгилдери жана күндүн убактылары: варианттар жана тандоо
Бул жерде колдонуу өзгөрүп турат, көп учурда эки вариант тең туура. Жалпы же туруктуу тизмек үчүн артиклсиз тандаңыз; зат атооч конкреттүү же сүрөттөлгөн болсо, артикль кошуңуз. Оорулардын аттарынын көбү саналбоочу жана артиклсиз колдонулат; ал эми headache сыяктуу белгилер саналат.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Табиятты сыйлоо» → respect the nature. Кыргызча «жакшы көрүү», «сыйлоо», «коргоо» сыяктуу этиштерден кийин жалпы маанидеги толуктоочко да -ны жалганат: «Жаштар табиятты сыйлабайт», «Ал музыканы жакшы көрөт». Ушул -ны мүчөсүн the менен байланыштырган окуучулар жалпы түшүнүктүн алдына the коюп коюшат, андан кийин бул адат жалпы маанидеги ээге да өтүп кетет. Жалпы маанидеги абстракттуу зат атооч англисчеде артиклсиз колдонулат.
2. «Нарындыктар көрсөткөн меймандостук» → the жок. Кыргызча зат атоочту аныктаган бөлүк анын алдында турат жана эч кандай белги талап кылбайт: «Бороондо Нарындын эли бизге көрсөткөн меймандостук эсимден кетпейт». Англисчеде багыныңкы сүйлөм же of-тизмек абстракттуу зат атоочту конкреттүү кылганда, анын алдына the керек.
3. «Топоз суукка чыдайт» → жалаң жекелик сан. Кыргызча бүтүндөй түр жөнүндө жалаң жекелик сан менен айтабыз: «Топоз кырк градус суукка чыдайт», «Комуздун үч кылы бар». Англисчеде саналуучу жекелик зат атооч артиклсиз турбайт. Бүтүндөй түр же аспап жөнүндө the + жекелик сан (расмий) же артиклсиз көптүк сан колдонуңуз.
4. «Такси менен» → with a taxi. Кыргызча «менен» – with да, by да. Транспорт жөнүндө «шаар аралык такси менен бардык» дейбиз, ошондуктан англисчеде with a taxi же with the bus деп айтуу оңой. Англисчеде транспорт каражаты by + артиклсиз зат атооч менен берилет (же белгилүү унаа болсо in a taxi, on the bus).
Чаташтырбаңыз
the + жекелик сан (жалпы) жана the + көптүк сан (конкреттүү) – The tiger бүтүндөй түрдү билдириши мүмкүн; the tigers – белгилүү жолборстор.
by car жана in the car – By + транспорт – туруктуу, артиклсиз тизмек; in / on менен артикль же таандык ат атооч колдонобуз. Кыргызча экөөндө тең артикль жок, мүчө гана өзгөрөт: «машина менен», «машинада».
саналбоочу зат атоочтор менен a/an жана саналуучу зат атоочтор – A knowledge сөзү knowledge сөзүн саналуучу кылбайт: көптүк сан да, сан атооч да жок. A1-24 караңыз.
артиклдер жана башка аныктоочтор – such a, quite a, many a жана half an hour сыяктуу тизмектер C2-07 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- The үнсүз тыбыштын алдында адатта /ðə/, үндүү тыбыштын алдында /ði/ айтылат: the end /ði end/. Көп адамдар, айрыкча АКШда, үндүүнүн алдында да /ðə/ дешет.
- /ð/ тыбышы кыргыз тилинде жок. Аны з же д менен алмаштырбаңыз: тилдин учун үстүнкү жана астыңкы тиштердин ортосуна жеңил коюп, үн менен айтыңыз.
- Басымдуу the /ðiː/ (узун жана күчтүү) «ошол атактуу» же «чыныгы» дегенди билдирет: You don't mean the Dylan Marsh?
- A адатта алсыз /ə/ айтылат; басымдуу /eɪ/ «бир гана» же «каалаган бир» дегенди билдирет: I said a reason, not the reason. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан алсыз /ə/ формасына өзүнчө көнүү керек.
- Баш макалаларда жана жазууларда артикль жазылбайт; бирок адамдар баш макала жөнүндө сүйлөгөндө артиклдерди адатта кайра кошушат.
Алтын эреже
Бул жерде зат атооч эмнени билдирерин сураңыз: түшүнүктү (артиклсиз), бир мисалды же түрдү (a/an), же аныкталган бир нерсени (the). Бүтүндөй класс жөнүндөгү факты үчүн көптүк санды же the + жекелик санды колдонуңуз (ойлоп табуулар үчүн the + жекелик сан), a/an эмес. Колдонуу өзгөрүп турган жерлерде (оорулар, тамактануу, жыл мезгилдери) бирден ашык вариант туура. Эсиңизде болсун: кыргызча -ны мүчөсү the эмес, ал эми кыргызча жалаң жекелик сан англисчеде көбүнчө the + жекелик сан же көптүк сан болот.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Ар бир сүйлөмдү тапшырма боюнча кайра жазыңыз. Маанисин сактаңыз.
-
«The education» деп баштап кайра жазыңыз: I received an excellent education at that school.
-
«a» + сын атооч + «understanding» колдонуп кайра жазыңыз: She understands economics extremely well.
-
Гезиттин баш макаласы кылып кайра жазыңыз: A man has been arrested after a robbery at a bank in the city centre.
-
«the» + жекелик сандагы зат атоочту колдонуп, расмий жалпы сүйлөм кылып кайра жазыңыз: Smartphones have transformed modern life.
-
«by» + транспорт каражатын колдонуп кайра жазыңыз: We took the train to Edinburgh.
-
«a» + сүрөтчүнүн атын колдонуп кайра жазыңыз: The museum has just bought a painting by Picasso.
-
«the» + фамилияны колдонуп кайра жазыңыз: Mr and Mrs Robinson and their children have moved to Canada.
B. Мааниси
Кырдаалды окуп, ага эң туура келген сүйлөмдү тандаңыз.
-
Биология китеби бүтүндөй бир түр жөнүндө факты айтат. Кайсы сүйлөм туура келет?a/an cannot carry a fact about the whole class
-
Техниканын тарыхы жөнүндө макала. Кайсы сүйлөм туура келет?an invention as a class: the + singular
-
Балдар сөздүгү каалаган бир велосипед үчүн туура болгон нерсени сүрөттөйт. Кайсы сүйлөм туура келет?a/an = any single member; the + plural = particular bicycles
-
Жалпы угуучулар үчүн жапайы жаныбарлар жөнүндө баяндама; сүйлөөчү жалпы эле жолборстор жөнүндө айтып жатат. Кайсы сүйлөм туура келет?the + plural would mean particular tigers
-
Ресепшндеги кызматкер сизге ал мурун эч качан көрбөгөн бир аял сизди күтүп жатканын айтат. Кайсы сүйлөм туура келет?a + name = someone called this, unknown to the speaker
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
Most people would agree that the money can't buy happiness, although it certainly makes life easier.
-
Education I received at that small village school gave me a lifelong love of reading.
-
In the practice, the new rule is rarely applied, because most managers have never been trained to use it.
-
We decided to go to the airport by the bus, because parking there costs almost as much as the flight.
-
The job requires a good knowledge of local history and a genuine interest in working with visitors.
D. Текстте
Музей үчүн жол көрсөткүчтүн бул долбоорунда артиклдерге байланышкан бир нече көйгөй бар. Номерленген бөлүктөрдү тапшырма боюнча оңдоңуз.
Welcome to our new gallery. (18) Elephant is the largest land animal, and this room tells its story. Sadly, (19) the elephants are now at risk in many parts of Africa. (20) In theory, they are protected by law; in practice, hunting continues. The paintings in the next room were donated by (21) a local family called Henderson, and the one on the left is (22) a painting by Turner. (23) Visitors who come with the bus can buy a discounted ticket at the desk. Our café serves lunch from twelve — so why not finish your visit with 24 long, relaxing lunch on the terrace?
-
(18) бөлүгүн бүтүндөй түр жөнүндөгү расмий сүйлөм кылып кайра жазыңыз.
-
(19) бөлүгүндө гид жалпы эле пилдерди айтып жатат. Аны кайра жазыңыз.
-
(20) бөлүгүнүн кайсы варианты туура?fixed preposition + abstract noun phrases: zero article
-
(21) бөлүгүн «the» + фамилия менен кыскараак кылып кайра жазыңыз.
-
(22) бөлүгүн «a» + сүрөтчүнүн аты менен кыскараак кылып кайра жазыңыз.
-
(23) бөлүгүн «by» + транспорт каражаты менен кайра жазыңыз.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Чынчылдык, искусство же эркиндик сыяктуу абстракттуу түшүнүк жөнүндө үч сүйлөм жазыңыз. Зат атоочту бир жолу жалпы мааниде (артиклсиз), бир жолу the + of-тизмек же аныктооч багыныңкы сүйлөм менен конкреттүү кылып, бир жолу a / an + сын атооч менен сапаттын бир түрү катары колдонуңуз.
-
Бир ойлоп табуу же жаныбар жөнүндө энциклопедия үчүн үч сүйлөмдөн турган макала жазыңыз. A / an менен аныктаманы, the + жекелик сан менен бүтүндөй класс жөнүндө бир фактыны жана артиклсиз көптүк сан менен бир жалпы сүйлөмдү кошуңуз.
-
Жергиликтүү бир окуя жөнүндө гезиттин баш макаласын жазыңыз, андан кийин аны бардык артиклдери ордунда турган толук сүйлөм кылып кеңейтиңиз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B1-22 Articles кыргызча: a, the же артиклсиз? Жалпы маани, белгилүү нерсе жана go to school Кошунаңыз ал жакка жума сайын сыйынганы барат. Кайсы сүйлөм туура келет?church for its main purpose: no article
-
B2-22 Subject-Verb Agreement кыргызча: news is, police are – ээ менен этиштин ылайыкташуусу «The news» деген ээ менен кайра жазыңыз: The reports we heard were better than we expected.
-
B1-23 The менен аталыштар кыргызча: the Nile, the USA, бирок Bishkek жана Lake Como Туура артиклдер менен кайра жазыңыз: We sailed down Danube to Black Sea.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- The education I received at that school was excellent.
- She has an excellent understanding of economics. / She has a deep understanding of economics. / She has a thorough understanding of economics.
- Man arrested after city centre bank robbery / Man arrested after bank robbery in city centre
- The smartphone has transformed modern life.
- We went to Edinburgh by train. / We travelled to Edinburgh by train.
- The museum has just bought a Picasso.
- The Robinsons have moved to Canada.
B. Мааниси
- The dodo became extinct in the 17th century.
- The typewriter was invented in the 19th century.
- A bicycle has two wheels and is moved by pedals.
- Tigers are now endangered in most of Asia.
- There's a Ms Romero waiting for you at reception.
C. Катаны табыңыз
- Most people would agree that money can't buy happiness, although it certainly makes life easier.
- The education I received at that small village school gave me a lifelong love of reading.
- In practice, the new rule is rarely applied, because most managers have never been trained to use it.
- We decided to go to the airport by bus, because parking there costs almost as much as the flight.
- ✓ The job requires a good knowledge of local history and a genuine interest in working with visitors.
D. Текстте
- The elephant is the largest land animal.
- Sadly, elephants are now at risk in many parts of Africa.
- In theory, they are protected by law; in practice, hunting continues.
- the Hendersons, a local family / the Hendersons
- a Turner
- Visitors who come by bus can buy a discounted ticket at the desk.
- a
E. Сиздин кезегиңиз
- Honesty is not always easy. The honesty of her answer surprised the interview panel. She spoke with a quiet honesty that everyone respected.
- A bicycle is a vehicle with two wheels and pedals. The bicycle was invented in the 19th century. Today, bicycles are one of the most popular ways to travel in many cities.
- Mayor opens new bridge over river. / The mayor has opened a new bridge over the river.
F. Аралаш кайталоо
- She goes to church every Sunday morning.
- The news we heard was better than we expected. / The news was better than we expected.
- We sailed down the Danube to the Black Sea.
