Participle clauses кыргызча: Built in…, Having been told…, With prices rising…
Participle Clauses: Advanced Uses
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз татаал атоочтук тизмектерди (participle clauses) жаза аласыз: Built in 1850, …, Having been told…, …, Not knowing what to do, …, …, leaving thousands without power, With prices rising, …, If accepted, … Ошондой эле «асылып калган» атоочтукту (dangling participle) таап, оңдой аласыз.
Негизги ой
B2-10 сабагында атоочтук тизмек өз ээсин айтпай турганын үйрөнгөнсүз: Feeling tired, she went to bed. Окурман жетишпеген ээни негизги сүйлөмдөн табат.
Атоочтук тизмекти боо менен жетелеген ит деп, негизги сүйлөмдүн ээсин боону кармап турган адам деп элестетиңиз. Ит дал ошол адамдыкы болушу керек. Built in 1850, the bridge… – көпүрө курулган: боону туура ээси кармап турат. Walking down the street, the trees looked beautiful – бактар баскан эмес: боо салаңдап турат, анын чыныгы ээси жок. Муну dangling participle («асылып калган атоочтук») дейт, кылдат жазуучулар андан качышат.
C1 деңгээлинде сиз атоочтук тизмектин жаңы түрлөрүн кошосуз: туюк маани үчүн үчүнчү форма, мурда болгон туюк кыймыл үчүн having been done, тануу үчүн not, натыйжа үчүн аягындагы -ing тизмеги жана тизмекке таптакыр башка ээ керек болгондо өз ээси менен келген with.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз тилинде атоочтук тизмектин жакын тууганы бар: чакчыл жана атоочтук формалар («баратып», «тааныбай», «келгенде», «айтышкандан кийин», «өскөндүктөн»). Алар да англис тизмегиндей негизги сүйлөмдүн алдында турат жана ээсин көп учурда айтпайт. Кыргызча туюк мамиле да -ыл / -ын мүчөсү менен даана көрүнөт: «1850-жылы курулган көпүрө». Бирок үч айырма бар. Биринчиси: кыргызча «Үйгө келгенде, телефон шыңгырады» деп айта беребиз, «келгенде» сөзүнүн ээси контексттен түшүнүктүү. Англисчеде атоочтук тизмек ээни дайыма негизги сүйлөмдөн алат, ошондуктан Arriving home, the phone rang асылып калат. Экинчиси: кыргызча «бизге айтышты» деп, көбүнчө туюк мамиленин ордуна активдүү форманы колдонобуз; англисчеде «айтышты» → having been told. Үчүнчүсү: кыргызча «баалар өсүп жаткандыктан» тизмегинин өз ээси бар жана этиши толук; англисчеде мындай учурда with + зат атооч + -ing колдонулат, толук этиш эмес.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| 1850-жылы курулган көпүрө азыр корголуучу эстелик. | Built in 1850, the bridge is now a protected monument. | Бул жерде да ушундай: туюк маани (-ыл) → үчүнчү форма |
| Кечигүү жөнүндө бизге айтышкандан кийин, мейманканада дагы бир түн калдык. | Having been told about the delay, we stayed at the hotel for another night. | кыргызча активдүү «айтышты»; англисче туюк: having been told |
| Кечеде эч кимди тааныбагандыктан, ашкананын жанынан узаган жокмун. | Not knowing anyone at the party, I stayed close to the kitchen. | кыргызча тануу этиштин ичинде (-ба-); англисче not алдында |
| Бороон электр зымдарын талкалап, миңдеген үйлөрдү жарыксыз калтырды. | The storm destroyed the power lines, leaving thousands of homes without electricity. | кыргызча чакчыл биринчи кыймылда; англисче натыйжа -ing аягында |
| Баалар ай сайын өсүп жаткандыктан, көп адамдар чыгымдарын кыскартып жатышат. | With prices rising every month, many people are cutting back. | өз ээси бар тизмек → with + зат атооч + -ing |
| Туура колдонулса, бул крем тырыктарды азайта алат. | Used correctly, this cream can reduce scars. | «-ылса» → үчүнчү форма (шарт) |
| Кабыл алынсаңыз, он күндүн ичинде сизге кабарлашат. | If accepted, you will be notified within ten days. | «-ылса» → if + үчүнчү форма |
| Көчө менен баратып, бактар кандай кооз экенин байкадым. | Walking down the street, I noticed how beautiful the trees looked. | кыргызча ээ контексттен түшүнүктүү; англисче негизги сүйлөмдүн ээси дал ошол кыймылды аткарышы керек |
Кыскасы: кыргыз чакчылы сыяктуу эле, англис атоочтук тизмеги ээсин айтпайт, бирок ал ээни дайыма негизги сүйлөмдөн алат. «-ыл / -ын» жана «айтышты» → үчүнчү форма / having been done; «-гандыктан» өз ээси менен → with + зат атооч + атоочтук; натыйжа → аягында -ing.
Түзүлүшү
Атоочтуктун формалары
| Формасы | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|
| үчүнчү форма | туюк мамиле (ошол эле убакыт же жалпы) | Built in 1850, the bridge is still in use. |
| having been + үчүнчү форма | туюк мамиле, мурда болгон кыймыл | Having been told about the delay, we waited. |
| not / never + атоочтук | тануу | Not knowing what to do, I called my sister. |
| …, + -ing (негизги сүйлөмдөн кийин) | бүтүн негизги сүйлөмдүн натыйжасы | The storm hit, leaving thousands without power. |
With + толуктооч + атоочтук (өз ээси менен)
| Үлгү | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|
| with + зат атооч + -ing | активдүү | With prices rising, many families are struggling. |
| with + зат атооч + үчүнчү форма | туюк | With the work finished, we went out to celebrate. |
Байламта + үчүнчү форма
| Байламта | Мисал |
|---|---|
| if / unless | If accepted, you'll start in May. Unless otherwise stated, prices include tax. |
| once / until | Once finished, the stadium will hold 60,000 fans. Wait here until called. |
| when / as (B2-10 сабагында да бар) | When asked, he refused to comment. As shown in Table 2, … |
Колдонулушу
1Туюк маанидеги үчүнчү форма
Үчүнчү форма менен башталган тизмектин мааниси туюк: негизги сүйлөмдүн ээси кыймылды өзү аткарбайт, ал кыймылды кабыл алат. Тизмек фон маалыматты, себепти же шартты бериши мүмкүн. Бул расмий жазууга, жаңылыктарга жана сүрөттөмөлөргө мүнөздүү. Кыргызча ага көбүнчө «-ылган», «-ылып», «-ылса» туура келет.
2Having been + үчүнчү форма: мурда жана туюк
Кыймыл ээнин өзүнө негизги кыймылдан мурун аткарылган болсо, having been + үчүнчү форма колдонуңуз. Ал көбүнчө себепти да билдирет. Кыргызча мындай учурда көп учурда активдүү форма айтылат («бизге айтышты», «аны текшеришти»), англисчеде болсо туюк мамиле керек.
3Тануу атоочтук тизмектер
Not (же never) сөзүн атоочтуктун алдына коюңуз. Never having жана having never экөө тең колдонулат. Having not + үчүнчү форма (Having not received a reply, …) да кездешет, айрыкча америкалык жана илимий жазууда, бирок not having көбүрөөк колдонулат. Кыргызча тануу этиштин ичинде турат («тааныбай», «албагандыктан»), англисчеде болсо not өзүнчө сөз жана алдыда турат.
4Негизги сүйлөмдөн кийинки натыйжа тизмеги
Негизги сүйлөмдөн кийин, адатта үтүрдөн кийин келген -ing тизмеги бүтүн негизги сүйлөмдүн натыйжасын көрсөтө алат. Бул жаңылыктарда жана илимий жазууда абдан көп кездешет. Жашыруун ээ – бир зат атооч эмес, бүтүн окуя. Кыргызча мындай учурда биринчи кыймыл чакчыл менен («талкалап»), натыйжа толук этиш менен айтылат; англисчеде тескерисинче.
5With + толуктооч + атоочтук
With + зат атооч + атоочтук фон маалыматты же себепти кошот. Бул жерде атоочтуктун өз ээси бар, ошондуктан ал негизги сүйлөм менен дал келбесе да болот. Активдүү маани үчүн -ing, туюк маани үчүн үчүнчү форманы колдонуңуз. Андан кийин сын атооч же орун тизмеги да келе берет (with the kids asleep, with her hands in her pockets). Кыргызча мындай тизмек «-гандыктан», «-ганда» менен айтылат жана анын этиши толук болот.
Бир нече туруктуу тизмектин өз ээси бар, бирок with жок: weather permitting, all things considered. Расмий же адабий стилде зат атооч + сын атооч же тактооч да ушинтип өзүнчө тура алат.
6If, unless, once, until + үчүнчү форма
Расмий жана нускама англисчесинде if, unless, once жана until сөздөрүнөн кийин дароо үчүнчү форма келе алат. Ээ жана be түшүп калат. When asked жана ушул сыяктуу убакыт тизмектери B2-10 сабагында. Кыргызча мунун жакын жуптары – «-ылса», «-ылгандан кийин», «-ылганга чейин».
7Асылып калган атоочтукту оңдоо
Негизги сүйлөмдүн ээси атоочтуктун кыймылын аткара албаса, атоочтук «асылып калат». Аны эки жол менен оңдоңуз: керектүү адамды же нерсени негизги сүйлөмдүн ээси кылыңыз, же өз ээси бар толук сүйлөм колдонуңуз. Бир нече туруктуу тизмек ээ дал келбесе да кабыл алынат: judging by / from, generally / broadly speaking, considering, given.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Үйгө келгенде, телефон шыңгырады» → асылып калган атоочтук. Кыргызча «-ганда», «-ып» формаларынын ээси айтылбаса да, контексттен түшүнүктүү болот: «Аэропортко жеткенде, рейс кечиктирилгени жарыяланды». Англисчеде атоочтук тизмек ээни дайыма негизги сүйлөмдөн алат. Негизги сүйлөмдүн ээсин өзгөртүңүз же толук сүйлөм колдонуңуз.
2. «Бизге эскертишти» → having warned. Кыргызча «Бизге эскертишти», «Аларга айтышкан» деп, көбүнчө туюк мамиленин ордуна активдүү форманы колдонобуз. Ошондуктан англисчеде да having warned, having told деп жазуу оңой. Бирок кыймыл ээнин өзүнө аткарылса, having been + үчүнчү форма керек. Warn about толуктоочсуз да айтыла бергендиктен, having warned сүйлөмү грамматикалык жактан бузулбайт, бирок мааниси тескери болуп калат.
3. «Жол дагы эле жабык болгондуктан» → with + толук этиш. Кыргызча «-гандыктан» тизмегинин өз ээси жана толук этиши бар. Ошондуктан with сөзүнөн кийин да толук сүйлөм коюлуп калат. Англисче with сөзүнөн кийин зат атооч жана атоочтук (же сын атооч) гана келет, is / are жок.
4. «Көпүрөнү агызып кетип, жолду жапты» → эки толук этиш. Кыргызча натыйжаны көбүнчө экинчи толук этиш менен айтабыз. Ошондуктан англисчеде үтүрдөн кийин экинчи өткөн чак этишин коюп коюу оңой. Натыйжа тизмеги үчүн -ing формасын же and колдонуңуз.
Чаташтырбаңыз
Атоочтук тизмек жана кыскартылган аныктооч багыныңкы сүйлөм – Кыскартылган аныктооч сүйлөм зат атоочту сүрөттөйт жана анын дароо артынан турат (B2-09 караңыз). Атоочтук тизмек тактооч сыяктуу иштеп, бүтүн кыймыл жөнүндө айтат.
Having done жана having been done – Having done активдүү: ээ кыймылды өзү аткарган. Having been done туюк: кыймыл ээнин өзүнө аткарылган.
Ошол эле ээ жана with + өз ээси – With жок болсо, жашыруун ээ – негизги сүйлөмдүн ээси. With бар болсо, тизмектин өз ээси болот.
Жазылышы жана айтылышы
- Сүйлөмдүн башындагы атоочтук тизмектен кийин (Built in 1850, the bridge…) жана аягындагы натыйжа тизмегинин алдына (…, leaving thousands without power) үтүр коюңуз.
- Кыскартылган аныктооч сүйлөмдүн (зат атоочтон дароо кийинки -ing тизмеги) алдына үтүр коюлбайт: The woman sitting by the window is my aunt. Үтүр коюлса, ал кошумча маалыматка айланып калат.
- Туура эмес этиштердин үчүнчү формасы так болушу керек: written, built, chosen, forgotten, hidden. Үчүнчү форма A2-16 сабагында киргизилген.
- written /ˈrɪtn/, hidden /ˈhɪdn/: /t/ же /d/ менен /n/ ортосунда үндүү жок, аба мурун аркылуу чыгат. «ритен» деп үндүү кошпоңуз.
- -ing аягы /ɪŋ/ – кыргыздын «ң» тыбышы, бул сизге жеңил; аягына [г] кошпоңуз (leaving /ˈliːvɪŋ/).
- Оозеки кепте алдыга чыккан атоочтук тизмек өзүнчө бөлүк болуп айтылат; үтүрдө үн бир аз көтөрүлүп, сүйлөм уланарын билдирет, негизги басым негизги сүйлөмгө түшөт.
Алтын эреже
Атоочтук тизмек ээсин негизги сүйлөмдөн алат, ошондуктан ал ээ кыймылды чындап аткарарын же кабыл аларын текшериңиз. Кыргызча «-ганда» сыяктуу ээни контекстке калтырбаңыз. Туюк маани үчүн үчүнчү форма же having been done, тануу үчүн атоочтуктун алдына not, натыйжа үчүн негизги сүйлөмдөн кийин -ing колдонуңуз, ал эми тизмекке өз ээси керек болсо, with + зат атооч колдонуңуз.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Ар бир сүйлөмдү берилген түзүлүш менен кайра жазыңыз. Маанисин сактаңыз.
-
Атоочтук тизмек менен кайра жазыңыз: The palace was built in 1703, and it is now a museum.
-
«Having been» деп баштап кайра жазыңыз: After she had been told the news, she sat down in silence.
-
Тануу атоочтук тизмек менен кайра жазыңыз: Because I didn't want to wake the baby, I whispered.
-
Тануу атоочтук тизмек менен кайра жазыңыз: As she had never flown before, she was nervous at the airport.
-
Натыйжа тизмеги менен кайра жазыңыз: Prices rose sharply in March, and this forced the bank to raise interest rates.
-
«With» деп баштап кайра жазыңыз: All the tickets had been sold, so the organisers added an extra show.
-
If-сүйлөмүн кыскартыңыз: If it is used correctly, this cream can reduce scars.
B. Мааниси
Контекстке туура келген сүйлөмдү тандаңыз. Эскертүү себебин түшүндүрөт.
-
Изилдөөчүлөр маекти өздөрү өткөргөнүн айткыңыз келет. Кайсы сүйлөм?active: they interviewed; having been done would mean someone interviewed them
-
Жаңылык кабары. Кайсы сүйлөм жарыктын өчүшүн бороондун натыйжасы катары көрсөтөт?a result clause comes after the main clause
-
Поезд кечикти, сиздер күтүп жатып баарлаштыңыздар. Кайсы сүйлөм кечиккен нерсе поезд экенин даана көрсөтөт?without with, the hidden subject is we
-
Мейманкана бөлмөсүндөгү басма кулактандыруу. Кайсынысы ылайыктуураак?fixed formal phrase typical of notices
-
Кайсы аял таежеңиз экенин эмес, таежеңиз эмне кылып жатканын айткыңыз келет. Кайсы сүйлөм?participle clause about the action, not a reduced relative clause that identifies a noun
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү толук жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
Having finished the final chapter late on Sunday night, the manuscript was sent to the publisher first thing on Monday morning.dangling participle: the manuscript did not finish the chapter
-
Writing in 1605 by a little-known author, the novel is still read and loved by millions of people around the world.
-
Not having being invited to the wedding, she decided to spend the weekend walking in the hills with her dog.
-
The factory closed after forty years, left more than two hundred workers in the town without a job.
-
Judging by the long queues outside the building, the new exhibition has been a huge success with visitors.
D. Текстте
Жаңылык кабарын окуңуз. Ар бир номерленген сүйлөмдү тапшырмадагыдай кайра жазыңыз. Маанисин сактаңыз.
(18) Most residents had been warned about the storm two days earlier, so they had left their homes. The storm reached the coast just after midnight. (19) It cut power to 20,000 homes. (20) Roads were blocked by fallen trees, so rescue teams could not reach several villages until the next afternoon. (21) Many families did not know how long the power cuts would last, so they went to stay with relatives inland. (22) When the main power line has been repaired, it will supply the whole region again, engineers say. Repairs are expected to take at least three days. (23) If the council does not state otherwise, schools will open as normal on Monday. Residents are asked to avoid unnecessary journeys and to check the council website for updates.
-
(18) сүйлөмүн туюк маанидеги атоочтук тизмек менен баштаңыз.
-
(19) сүйлөмүн мурунку сүйлөмгө натыйжа тизмеги менен кошуңуз.
-
(20) сүйлөмүн «With» деп баштаңыз.
-
(21) сүйлөмүндө тануу атоочтук тизмек колдонуңуз.
-
(22) сүйлөмүндө «Once» + үчүнчү форма колдонуңуз.
-
(23) сүйлөмүн «Unless otherwise» менен расмий кулактандыруунун стилинде кайра жазыңыз.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Шаарыңыздагы бир имарат же жай жөнүндө жол көрсөткүч китептин башталышын жазып жатасыз. 2–3 сүйлөм жазыңыз. Жок дегенде бир үчүнчү формадагы атоочтук тизмекти (Built in…, Founded by…) жана негизги сүйлөмдөн кийин -ing менен бир натыйжа тизмегин колдонуңуз.
-
Кесиптешиңизге долбоор эмне үчүн кечигип жатканын түшүндүргөн 2–4 сүйлөм жазыңыз. Жок дегенде бир жолу with + зат атооч + атоочтук жана бир тануу атоочтук тизмек колдонуңуз, ар бир атоочтуктун туура «ээси» бар экенин текшериңиз.
-
Бир студент мындай деп жазды: «Having read the article, the conclusion seemed weak.» Аны эки жол менен оңдоңуз: бир жолу атоочтук тизмекти сактап, бир жолу толук сүйлөм менен. Эмнеси туура эмес болгонун бир нече сөз менен айтыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B2-09 Reduced Relative Clauses кыргызча: the man standing there, the first to arrive Кыскартылган аныктооч сүйлөм менен кайра жазыңыз: The man who is standing by the door is my uncle.
-
C1-05 Cleft sentences кыргызча: It was… who, What I need is… менен басым коюу «The noise from the street» сөзүнө басым коюп, it-cleft кылып кайра жазыңыз: The noise from the street woke me up at three in the morning.
-
C1-01 Inversion кыргызча: Never have I…, No sooner had I… – англисче тескери сөз тартиби «Never» деп баштап кайра жазыңыз: I had never seen such a crowded station.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- Built in 1703, the palace is now a museum.
- Having been told the news, she sat down in silence.
- Not wanting to wake the baby, I whispered.
- Never having flown before, she was nervous at the airport. / Having never flown before, she was nervous at the airport.
- Prices rose sharply in March, forcing the bank to raise interest rates.
- With all the tickets sold, the organisers added an extra show.
- If used correctly, this cream can reduce scars. / Used correctly, this cream can reduce scars.
B. Мааниси
- Having interviewed fifty people, the researchers wrote their report.
- The storm hit the coast, leaving thousands of homes without power.
- With the train delayed by two hours, we chatted on the platform.
- Unless otherwise stated, breakfast is included in the price.
- Sitting by the window, my aunt watched the rain.
C. Катаны табыңыз
- Having finished the final chapter late on Sunday night, she sent the manuscript to the publisher first thing on Monday morning. / Once the final chapter had been finished late on Sunday night, the manuscript was sent to the publisher first thing on Monday morning.
- Written in 1605 by a little-known author, the novel is still read and loved by millions of people around the world.
- Not having been invited to the wedding, she decided to spend the weekend walking in the hills with her dog.
- The factory closed after forty years, leaving more than two hundred workers in the town without a job. / The factory closed after forty years and left more than two hundred workers in the town without a job.
- ✓ Judging by the long queues outside the building, the new exhibition has been a huge success with visitors.
D. Текстте
- Having been warned about the storm two days earlier, most residents had left their homes. / Warned about the storm two days earlier, most residents had left their homes.
- The storm reached the coast just after midnight, cutting power to 20,000 homes.
- With roads blocked by fallen trees, rescue teams could not reach several villages until the next afternoon.
- Not knowing how long the power cuts would last, many families went to stay with relatives inland.
- Once repaired, the main power line will supply the whole region again, engineers say.
- Unless otherwise stated, schools will open as normal on Monday.
E. Сиздин кезегиңиз
- Built in 1928 as a cinema, the Regent Hall is now the town's main concert venue. It was fully restored in 2015, attracting thousands of new visitors every year.
- With two of the team off sick this week, we've fallen behind on the report. Not having received the sales figures yet, I can't finish the final section. I'll send you an update on Friday.
- Having read the article, I found the conclusion weak. After I had read the article, the conclusion seemed weak to me. The conclusion did not read the article, so the participle was dangling.
F. Аралаш кайталоо
- The man standing by the door is my uncle.
- It was the noise from the street that woke me up at three in the morning.
- Never had I seen such a crowded station.
