Англисче пунктуация кыргызча: comma splice, үтүрлүү чекит, кош чекит жана апостроф
Punctuation for Complex Sentences
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз сүйлөмдөрдүн чегин туура белгилей аласыз, үтүрдү, үтүрлүү чекитти, кош чекитти, сызыкчаны жана кашааны ишенимдүү колдоно аласыз, апострофту туура коё аласыз жана тырмакчалар үчүн британ же америка стилин сактай аласыз.
Негизги ой
Сүйлөгөндө үнүңүз ой кайдан башталып, кайда бүтөрүн көрсөтөт: тыным жасайсыз, үнүңүз көтөрүлүп-түшөт. Жазууда бул ишти тыныш белгилери аткарат. Алар окурманга сүйлөм кантип түзүлгөнүн көрсөтөт.
Сүйлөмдү поезд менен саякат катары элестетиңиз. Чекит – акыркы бекет: поезд токтойт, баары түшөт. Үтүр – жол ортосунда бир аз жайлоо. Үтүрлүү чекит бири-бирине тиешелүү эки толук вагонду бириктирет. Кош чекит – «кийинки бекет:» деген кулактандыруу: убада кылынган нерсе азыр келет. Сызыкчалар жана кашаалар – негизги жолдон чыгып, кайра ага кошулган кыска айланма жол.
B2 деңгээлиндеги негизги принцип: тыныш белгилери дем алууга эмес, грамматикага баш иет. Эки толук сүйлөмдү бир гана үтүр менен бириктире албайсыз, ал эми ээ менен анын этишинин ортосуна жалгыз үтүр коё албайсыз – ээ канчалык узун болсо да, оозеки кепте кайда тыным жасасаңыз да.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз жана англис пунктуациясы көп жагынан окшош: башында турган багыныңкы сүйлөмдөн кийин үтүр, тизмеде үтүр, сүйлөмдүн аягында чекит. Бирок бир нече маанилүү айырма бар. Кыргызча эки толук сүйлөмдү үтүр менен бириктирүү кадимки нерсе: «Поезд кечикти, жолугушууга үлгүрбөй калдык». Англисчеде бул – ката (comma splice). Кыргызча кошумча маалыматты атоочтук берет («Ошто жашаган апам»), ошондуктан үтүр коюлбайт; англисчеде who / which менен келген кошумча маалымат үтүрлөрдүн ортосунда турат. Кыргызча ээ менен атооч баяндоочтун ортосуна сызыкча коёбуз («Агам – программист»), англисчеде анын ордуна этиш (is) керек. Кыргызча «…» тырмакчалары жана төл сөздөгү «– деди» англисчеде колдонулбайт, ал эми «1990-жылдары» англисчеде дефиссиз жана апострофсуз the 1990s болот.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Поезд кечикти, жолугушууга үлгүрбөй калдык. | The train was late. We missed the meeting. | кыргызча үтүр туура; англисче чекит, үтүрлүү чекит же , so |
| Баасы кымбат эле, ошентсе да сатып алдык. | The price was high; however, we bought it. | however байламта эмес: алдында үтүрлүү чекит, артында үтүр |
| Ошто жашаган апам мугалим. | My mother, who lives in Osh, is a teacher. | кыргызча атоочтук, үтүр жок; англисче кошумча маалымат үтүрлөр менен |
| Агам – программист. | My brother is a programmer. | кыргызча сызыкча; англисче этиш керек |
| Курамы: ун, жумуртка жана сүт. | The ingredients are flour, eggs and milk. | англисче этиштин артында кош чекит жок |
| 1990-жылдары | the 1990s | дефис да, апостроф да жок |
| Ал: «Кечигем», – деди. | She said, "I'll be late." | «…» ордуна " " же ' '; said сөзүнөн кийин үтүр |
| Биз келгенде, дүкөн жабык экен. | When we arrived, the shop was closed. | Бул жерде да ушундай: башындагы багыныңкы сүйлөмдөн кийин үтүр |
Кыскасы: англисчеде эки толук сүйлөмдүн ортосуна чекит, үтүрлүү чекит же үтүр + and / but / so коюңуз; who / which менен келген кошумча маалыматты үтүрлөр менен бөлүңүз; ээ менен баяндоочтун ортосуна сызыкча эмес, этиш коюңуз; «…» эмес, " " же ' ' колдонуңуз.
Түзүлүшү
Сүйлөмдүн чектери (бул жерде толук сүйлөм = өз ээси жана этиши бар, өзүнчө тура алган сүйлөм)
| Үлгү | Туурабы? | Мисал |
|---|---|---|
| Сүйлөм. Сүйлөм. | ✅ | The train was late. We missed the meeting. |
| Сүйлөм; сүйлөм. | ✅ | The train was late; we missed the meeting. |
| Сүйлөм, and / but / or / so / yet + сүйлөм. | ✅ | The train was late, so we missed the meeting. |
| Сүйлөм; however, сүйлөм. | ✅ | The train was late; however, we arrived on time. |
| Сүйлөм, сүйлөм. (comma splice) | ❌ | The train was late, we missed the meeting. |
| Сүйлөм сүйлөм. (run-on sentence) | ❌ | The train was late we missed the meeting. |
Үтүр: коюлат жана коюлбайт
| Үтүр коюңуз… | Мисал |
|---|---|
| башында турган багыныңкы сүйлөмдөн же узун тизмектен кийин | When we arrived, the shop was closed. |
| кошумча маалымат берүүчү багыныңкы сүйлөмдүн эки жагына (B2-08) | My sister, who lives in Leeds, is a nurse. |
| тизменин элементтеринин ортосуна | eggs, flour, sugar(,) and butter |
| however сыяктуу байланыштыруучу сөздөрдөн кийин же эки жагына | However, the results were clear. |
| ээ менен этиштин ортосуна жалгыз үтүр коюлбайт | ~~The man who called yesterday, is here.~~ |
| аныктоочу багыныңкы сүйлөмдүн эки жагына коюлбайт | ~~Students, who miss three classes, fail.~~ (ошол студенттер гана деген маанисинде) |
Башка белгилер
| Белги | Негизги колдонулушу | Мисал |
|---|---|---|
| ; үтүрлүү чекит | маанилеш эки сүйлөмдү бириктирет; ичинде үтүрү бар тизме элементтерин бөлөт | Some agreed; others didn't. |
| : кош чекит | толук сүйлөмдөн кийин түшүндүрмөнү, тизмени же цитатаны киргизет | We need three things: time, money and patience. |
| – же — сызыкча | сөз бөлүнүшү (жуп) же күчтүү кошумча (жалгыз) | The results – all of them – were wrong. |
| ( ) кашаа | тынчыраак кошумча маалымат | The report (published in May) was ignored. |
| ' апостроф | кыскартылган форма же таандык | it's = it is; the company's profits |
| " " же ' ' тырмакчалар | төл сөз, цитата | She said, "I'll be late." |
Колдонулушу
1Чекитпи же үтүрбү? Comma splice жана run-on сүйлөмдөрдөн качуу
Эки толук сүйлөмгө бекем чек керек: чекит, үтүрлүү чекит же үтүр + and / but / or / so / yet. However, therefore жана otherwise сыяктуу байланыштыруучу сөздөр байламта эмес, ошондуктан алардын бири экинчи сүйлөмдү баштаса, анын алдына чекит же үтүрлүү чекит керек. (Сүйлөмдүн ортосунда however жөн гана үтүрлөрдүн ортосунда турат: The results, however, were disappointing.) (Жазуучулар көркөм адабиятта же чатта кээде comma splice атайын колдонушат, бирок расмий жазууда жана сынактарда бул ката деп эсептелет.) Кыргызча «…, ошондуктан…», «…, ошентсе да…» бир сүйлөм болуп үтүр менен жазылат – англисчеге бул адатты которбоңуз.
2Үтүрдүн негизги эрежелери
Башында турган багыныңкы сүйлөмдөн же узун кириш тизмектен кийин, кошумча маалыматтын эки жагына, тизменин элементтеринин ортосуна жана байланыштыруучу сөздөрдүн эки жагына үтүр коюңуз. Oxford comma (тизмедеги акыркы and алдындагы үтүр) америка стилдик колдонмолорунун көбүндө кадимки нерсе (бирок америка жаңылык стилинде эмес), британ стилинде милдеттүү эмес; маанини түшүнүксүз кылбаш үчүн аны колдонуңуз. Ээ абдан узун болсо да, аны этиштен жалгыз үтүр менен эч качан бөлбөңүз. (Кошумча маалыматтын эки жагындагы жуп үтүр – туура: My sister, who lives in Leeds, is a nurse.)
3Үтүрлүү чекит жана кош чекит
Үтүрлүү чекит маанилеш жана салмагы бирдей эки толук сүйлөмдү бириктирет. Ошондой эле ичинде үтүрү бар узун тизме элементтерин бөлөт. Кош чекит толук сүйлөмдөн кийин келип, түшүндүрмөнү, тизмени же цитатаны көрсөтөт. Кадимки текстте кош чекитти түз эле этиштен же предлогдон кийин койбоңуз. Кыргызча «Курамы: ун, жумуртка…» деп жаза беребиз, англисчеде этиштен кийин кош чекит коюлбайт.
4Сөз бөлүнүшү үчүн сызыкча жана кашаа
Жуп сызыкча же кашаа сүйлөмдүн ортосуна кошумча маалымат кошот. Сызыкчалар күчтүүрөөк жана бир аз бейрасмий; кашаалар тынчыраак. Жалгыз сызыкча сүйлөмдүн аягына таасирдүү корутунду кошот. Британ стилинде көбүнчө боштук менен кыска сызыкча ( – ), америка стилинде боштуксуз узун сызыкча (—) колдонулат. Бир стилди тандап, аны сактаңыз.
5Апостроф
Апостроф кыскартылган форманы же таандыкты белгилейт. Ал көптүк жасоо үчүн колдонулбайт – зат атоочтордо да, сандарда да, он жылдыктарда да, кыскартууларда да. (Кээ бир стилдик колдонмолор жалгыз тамгалардын көптүгү үчүн аны колдонууга уруксат беришет: Mind your p's and q's.) Кыргыз тилинде апостроф жок, ал эми он жылдыктарды «1990-жылдары» деп дефис менен жазабыз; англисчеде бул жерде эч кандай белги коюлбайт.
6Тырмакчалар: британ жана америка стили
Америка стилинде кош тырмакча колдонулат, үтүр жана чекит тырмакчанын ичинде турат. Британ басмалары көбүнчө жалгыз тырмакча колдонушат жана үтүрдү же чекитти цитатага таандык болсо гана ичине коюшат. Экөө тең цитатанын ичиндеги цитата үчүн экинчи түрдөгү тырмакчаны колдонушат. Эки стиль тең туура; бир стилди сактаңыз. Кыргызча «…» тырмакчалары англис текстинде колдонулбайт.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «…, ошондуктан …» → comma splice. Кыргызча эки толук сүйлөмдү үтүр менен бириктирүү – кадимки эреже: «Кошуналар ашканасын оңдоп жатышты, телевизорду такыр уга алган жокпуз», «Эки жолу өтпөй калды, ошондуктан кошумча сабак алды». Англисчеде мындай үтүр – ката. Чекит, үтүрлүү чекит же үтүр + and / but / so колдонуңуз; therefore жана however алдына үтүрлүү чекит же чекит коюңуз.
2. «Ошто жашаган апам» → кошумча маалыматта үтүр жок. Кыргызча аныктооч атоочтук менен зат атоочтун алдында турат жана эч кандай үтүр талап кылбайт. Англисчеде жалгыз нерсе же адам жөнүндө (Song-Kul Lake, белгилүү бир мугалим) who / which менен кошумча маалымат берсеңиз, аны үтүрлөр менен бөлүңүз (B2-08 караңыз).
3. «Агам – программист» → сызыкча этиштин ордуна. Кыргызча ээ менен атооч баяндоочтун ортосуна сызыкча коюлат: «Эрлан байкем – Караколдо гид». Англисчеде сызыкча этишти алмаштыра албайт: is / are керек. Англисче сызыкча сүйлөмгө кошумча маалымат киргизет гана.
4. «1960-жылдары» жана «…» → кыргыз жазуу адаттары. Кыргызча он жылдыктарды дефис менен жазабыз, ал эми төл сөздү «…» тырмакчалары жана кош чекит менен беребиз. Англис текстинде он жылдык эч кандай белгисиз жазылат (the 1960s), төл сөз said сөзүнөн кийин үтүр жана " " же ' ' тырмакчалары менен берилет.
Чаташтырбаңыз
Аныктоочу жана кошумча маалымат берүүчү үтүрлөр – Үтүрлөр маанини өзгөртөт. Үтүрсүз багыныңкы сүйлөм кайсылары экенин айтат; үтүрлөр менен ал баары жөнүндө кошумча маалымат кошот. Кыргызча экөө тең «билети бар жүргүнчүлөр» болуп калышы мүмкүн, ошондуктан айырманы башкача айтабыз. B2-08 караңыз.
Үтүрлүү чекит жана кош чекит – Үтүрлүү чекит бирдей, маанилеш эки ойду бириктирет. Кош чекит алдыга көрсөтөт: экинчи бөлүк биринчи бөлүк убада кылган нерсени түшүндүрөт же санап берет.
its жана it's – Its – his сыяктуу таандык сөз (A1-08 караңыз). It's дайыма it is же it has дегенди билдирет.
Жазылышы жана айтылышы
- Кошумча маалымат берүүчү сүйлөмдүн эки жагындагы үтүрлөр үнгө дал келет: кыска тыным жана кошумча маалымат үчүн бир аз төмөн, тынчыраак үн. Аныктоочу багыныңкы сүйлөмдө тыным жок.
- Дефис (-) сөздөрдү бириктирет: a well-known writer. Сызыкча (– же —) сүйлөмдүн бөлүктөрүн бөлөт. Дефисти сызыкчанын ордуна колдонбоңуз.
- -s менен бүткөн аттардын таандык формасы: James's car жана James' car экөө тең кабыл алынат; James's бир муун көп айтылат: /ˈdʒeɪmzɪz/. Бир стилди тандап, аны сактаңыз.
- Кош чекиттен кийин британ стилинде көбүнчө кичине тамга менен улантылат (ысым же толук цитата келбесе); америка стилинде толук сүйлөм келсе, көбүнчө баш тамга колдонулат.
- it's /ɪts/ жана its /ɪts/ бирдей айтылат, ошондуктан кулак жардам бербейт: жазууда it is деп текшериңиз.
Алтын эреже
Тыныш белгисин дем алууга эмес, грамматикага карап коюңуз: эки толук сүйлөмгө бекем чек керек – чекит, үтүрлүү чекит, же үтүр + and / but / so сыяктуу байламта; ээ менен этиштин ортосуна жалгыз үтүр койбоңуз; көптүк жасоо үчүн апостроф колдонбоңуз. Кыргызчадагы «…, ошондуктан…» үтүрүн жана «Агам – программист» сызыкчасын англисчеге которбоңуз.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Тапшырма боюнча тыныш белгисин кошуңуз же туура форманы жазыңыз.
-
Бир үтүр кошуңуз: When the alarm went off everyone ran outside.
-
Эки үтүр кошуңуз: My father who is 70 still goes running every day.
-
Таандык форманы жазыңыз: the toys of my two sons
-
Туура жоопту тандаңыз: The company lost … biggest client.
-
Үтүрлүү чекит жана «however» менен бириктириңиз: The hotel was full. We found a room nearby.
-
Бир белги кошуңуз: There's one thing I've always wanted a dog.
B. Мааниси
Маанисине ылайык жоопту тандаңыз.
-
Кайсы сүйлөм жүргүнчүлөрдүн баарында билет бар болгонун билдирет?
-
Сиз төрт адамга ыраазычылык билдиргиңиз келет: ата-энеңизге, Аннага жана Томго. Кайсы вариант түшүнүктүү?
-
Түшүндүрмөнү киргизген белгини тандаңыз: She had only one goal … to win.
-
Кайсы сүйлөмдө америка стилиндеги тырмакчалар колдонулган?
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
I love this city, the food is amazing.
-
Everyone who attended the workshop, received a certificate.
-
She was born in the 1970's.
-
The main problems are: noise and pollution.
-
The results, however, were disappointing.
D. Текстте
Ар бир орун үчүн туура вариантты тандаңыз.
Hi Sam,
Thanks for your message 16 it was great to hear from you. The conference was a success 17 however, the hotel was a disaster. My room had only one window 18 a tiny one above the door. The manager 19 who was very apologetic 20 gave us all a free dinner. I'll tell you more at the 21 summer party.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Шаарыңыз жөнүндө маанилеш эки сүйлөм жазып, аларды үтүрлүү чекит менен бириктириңиз.
-
Үй-бүлөңүздүн бир мүчөсү жөнүндө кошумча маалымат берүүчү багыныңкы сүйлөм менен сүйлөм жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B2-08 Non-Defining Relative Clauses кыргызча: үтүр менен кошумча маалымат I have two sisters, both ___ live abroad. …
-
B1-26 Although, despite, however кыргызча: «-са да», «карабастан» жана «бирок» англисче Туура жоопту тандаңыз: … it was raining, we went out.
-
A1-08 My, your, his, her жана 's: англисче таандык формалар кыргызча Туура жоопту тандаңыз: a lovely town, but roads are terrible.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- When the alarm went off, everyone ran outside.
- My father, who is 70, still goes running every day.
- my two sons' toys / my sons' toys
- its
- The hotel was full; however, we found a room nearby.
- There's one thing I've always wanted: a dog. / There's one thing I've always wanted – a dog. / There's one thing I've always wanted — a dog. / There's one thing I've always wanted—a dog.
B. Мааниси
- The passengers, who had tickets, boarded.
- my parents, Anna, and Tom
- :
- She said, "Hello."
C. Катаны табыңыз
- I love this city. The food is amazing. / I love this city; the food is amazing. / I love this city: the food is amazing. / I love this city, and the food is amazing. / I love this city because the food is amazing.
- Everyone who attended the workshop received a certificate.
- She was born in the 1970s.
- The main problems are noise and pollution. / There are two main problems: noise and pollution.
- ✓ The results, however, were disappointing.
D. Текстте
- ;
- ;
- :
- ,
- ,
- company's
E. Сиздин кезегиңиз
- My town is small; everyone knows everyone.
- My grandmother, who is 85, still bakes bread every week.
F. Аралаш кайталоо
- of whom
- Although
- It's … its
