Noun Clauses кыргызча: that, whether жана what менен бүтүн ой зат атоочтун ордунда
Noun Clauses: That, Whether, What
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз зат атооч адатта турган орунда – сүйлөмдүн толуктоочу же ээси катары – бүтүн бир багыныңкы сүйлөмдү колдоно аласыз: that, whether / if жана суроо сөздөрү менен, ошондой эле «the thing that» маанисиндеги what менен.
Негизги ой
Сүйлөмдө орундар бар: ээнин орду, толуктоочтун орду, предлогдон кийинки орун. Адатта аларды зат атоочтор менен толтурабыз: I know the answer. The news surprised me.
Бирок көп учурда ал орунга коюуну каалаган нерсе буюм эмес. Ал бүтүн бир ой: билдирүү же суроо. Англис тили өзүнүн ээси жана баяндоочу бар толук сүйлөмдү зат атоочтун ордуна салууга мүмкүнчүлүк берет. Ошол «салынган» сүйлөм зат атооч багыныңкы сүйлөм (noun clause) деп аталат.
Матрёшканы элестетиңиз: кичинекей, бүтүн куурчак чоңураак куурчактын ичинде отурат. Чоң куурчак – негизги сүйлөм; кичинекей куурчак – анын зат атооч орундарынын биринде отурган толук кичинекей сүйлөм. Ар бир кичинекей куурчактын алдына бир сөз тартылган: билдирүү үчүн that, ооба / жок суроосу үчүн whether / if, маалымат суроосу үчүн суроо сөзү.
I know that she lives in Oslo. I don't know whether she lives in Oslo. I don't know where she lives.
Кичинекей куурчактын ичинде сөз тартиби – ырастоо сүйлөмдүн тартиби, кыйыр суроолордогудай эле B1-14.
Кыргыз тили жана англис тили
Жакшы жаңылык: кыргызча бүтүн ойду зат атоочко айлантуу абдан табигый. Биз муну этиштин -ган / -ар формасы жана жөндөмө мүчөсү менен кылабыз: «капчыгын үйдө калтырганын түшүндү», «анын кайда жашаарын билбейм», «анын калп айтканы эч кимди таң калтырган жок». Кыргызча суроо сөз тартибин өзгөртпөйт, ошондуктан ичиндеги сөз тартиби жөнүндөгү эреже сизге оңой. Айырмалар башка жерде. Биринчиден, англисчеде кичинекей сүйлөмдүн алдында that, whether, if, what, where сыяктуу сөз турушу керек, ал эми кыргызча бул маанини мүчө же деп берет. Экинчиден, кыргызча ооба / жок суроосу -бы, жокпу менен түз эле сүйлөмдүн ичине кирет («келеби, жокпу, билбейм»), англисчеде болсо whether / if + ырастоо тартиби керек. Үчүнчүдөн, кыргызча it сыяктуу сөз айтылбайт («Анын чалбаганы кызык»), ал эми англисчеде It's strange that… деп it менен баштайбыз. Акырында, -ганына карабастан сыяктуу жандоочтор англисчеде despite the fact that болот: предлогдон кийин that түз келбейт.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Сен туура айтып жатасың деп ойлойм. | I think (that) you're right. | «деп» → that (көп учурда түшүп калат) |
| Анын кайда жашаарын билбейм. | I don't know where she lives. | Бул жерде да ушундай: ичинде ырастоо тартиби |
| Дүкөн жекшемби күнү иштейби, жокпу, билбейм. | I'm not sure whether the shop is open on Sundays. | «-бы, жокпу» → whether / if + ырастоо тартиби |
| Анын чалбаганы кызык. | It's strange that he hasn't called. | кыргызча it сыяктуу сөз айтылбайт; англисче It's … that |
| Жамгыр жааганына карабастан, беттешүү өттү. | Despite the fact that it was raining, the match went ahead. | «-ганына карабастан» → despite the fact that |
| Анын калп айтканы эч кимди таң калтырган жок. | That he lied surprised nobody. | Бул жерде да ушундай: бүтүн ой ээ боло алат (англисче расмий) |
| Эмне сатып алганыңды көрсөтчү! | Show me what you've bought! | «эмне … -ганыңды» → what |
Кыскасы: «деп ойлойм / -ганын билем» → think / know (that); «-арын / -ганын» + суроо сөзү → wh-сөзү + ырастоо тартиби; «-бы, жокпу» → whether / if; «-ганы кызык» → It's strange that…; «-ган нерсе» → what.
Түзүлүшү
| Түрү | Белгиси | Мисал | Ичиндеги тартип |
|---|---|---|---|
| билдирүү | that (көп учурда түшүп калат) | I think (that) it's a good idea. | ээ + этиш |
| ооба / жок суроосу | whether / if | I'm not sure whether it's open. | ээ + этиш |
| маалымат суроосу | who, what, where, when, why, how… | I don't know where she lives. | ээ + этиш |
| «the thing(s) that» | what | What I need is a holiday. | ээ + этиш |
Орундары
| Орду | Мисал |
|---|---|
| этиштин толуктоочу | She said (that) she was tired. |
| сын атоочтон кийин | I'm sure (that) we've met before. |
| ээ: that-сүйлөм (расмий) | That he lied surprised nobody. → көбүрөөк колдонулат: It surprised nobody that he lied. |
| ээ: wh- / whether-сүйлөм | What he said was true. Whether we go depends on the weather. |
| предлогдон кийин | It depends on whether they agree. I'm interested in what you think. |
| the fact сөзүнөн кийин | The fact that she called is a good sign. |
Ээ катары колдонулган зат атооч багыныңкы сүйлөм адатта жекелик сандагы этиш менен келет: What they said was true. (Этиштен кийин көптүк сандагы зат атооч келсе, көптүк сандагы этиш да көп колдонулат: What we need are more volunteers.)
Колдонулушу
1Толуктооч катары жана сын атоочтордон кийин that-сүйлөмдөр
Ой жүгүртүү жана айтуу этиштеринен (think, know, believe, hope, say, realise, notice) жана сезим же ишеним билдирген сын атоочтордон (sure, afraid, glad, surprised, aware) кийин that-сүйлөм колдонуңуз. Оозеки кепте that абдан көп түшүп калат. Кыргызча бул жерде «деп» же «-ганын».
2The fact that жана It + be + сын атооч + that
That-сүйлөм адатта предлогдон кийин түз келбейт, ал эми ээ катары оор угулат. Эки чечим бар: the fact that колдонуу, же it менен баштап, багыныңкы сүйлөмдү аягына жылдыруу. Кыргызча бул жерде «-ганы», «-ганына карабастан» дейбиз жана it сыяктуу сөз керек эмес.
3Whether / if сүйлөмдөр
Сүйлөмдүн ичиндеги ооба / жок суроосу үчүн whether же if колдонуңуз. Оозеки кепте if көбүрөөк колдонулат; whether расмийрээк. Ээ катары, or not сөзүнүн дароо алдында жана to-инфинитивдин алдында if эмес, whether колдонуңуз. Предлогдон кийин whether стандарттуу тандоо. Кыргызча бул маани «-бы, жокпу» же «-ор-болбосу» менен берилет.
4Ээ же толуктооч катары wh-сүйлөмдөр
Who, what, where, when, why же how менен башталган багыныңкы сүйлөм сүйлөмдүн толуктоочу да, ээси да боло алат. Анын ичинде ырастоо тартибин колдонуңуз, do / does / did жок. Кыргызча бул «-арын», «-ганын» менен берилет.
5What = the thing(s) that
What «the thing that» же «the things that» дегенди билдириши мүмкүн. Сүйлөмдүн башында ал бир нерсеге көңүл бурдурат. What I need is… сыяктуу сүйлөмдөр C1-05 сабагында, whatever, whoever жана ушул сыяктуу сөздөр C1-15 сабагында. Кыргызча «эмне … -ганды» же «керек болгон нерсе» дейбиз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «… кызык», «… өкүнүчтүү» → Is strange that… Кыргызча «Сонг-Көлгө жол июнга чейин жабык экени өкүнүчтүү» дегенде бүтүн ой ээ болот, жана it сыяктуу сөз айтылбайт. Ошондуктан англисче сүйлөм Is a pity…, Is strange… деп башталып калат. Англисче ар бир сүйлөмгө ээ керек: It's … that…
2. «Береби, жокпу, билбейт» → doesn't know will they give. Кыргызча ооба / жок суроосу -бы бөлүкчөсү менен түз эле сүйлөмдүн ичине кирет: «Университет жатаканадан орун береби, жокпу, эжем али билбейт». Ошондуктан англисчеде да суроо түрү (will they…, is it…) калып, whether / if түшүп калат. Сүйлөмдүн ичиндеги ооба / жок суроосу үчүн whether / if + ырастоо тартиби колдонуңуз.
3. «-ганына карабастан» → despite that… Кыргызча карабастан жандоочу бүтүн ойдон кийин келет: «Ашууда катуу кар жааганына карабастан…». Англисчеге которгондо despite сөзүнөн кийин түз эле толук сүйлөм коюлуп калат. Despite – предлог, андан кийин толук сүйлөм келбейт: despite the fact that… же although… колдонуңуз.
Чаташтырбаңыз
what (зат атооч багыныңкы сүйлөм) жана that / which (аныктооч багыныңкы сүйлөм) – Зат атооч багыныңкы сүйлөмдө what зат атоочту өзү камтыйт («the thing that»). Аныктооч багыныңкы сүйлөмдө A2-29 that / which зат атоочтон кийин келет.
that (зат атооч багыныңкы сүйлөм) жана that (аныктооч ат атооч) – Зат атооч багыныңкы сүйлөмдөгү that толук ойду киргизет; аныктооч that өзүнөн мурунку зат атоочту сүрөттөйт.
if (whether) жана if (шарт) – Зат атооч багыныңкы сүйлөмдө if = whether. Шарттуу сүйлөмдө if шартты киргизет A2-27. Кыргызча айырма даана: «-бы» жана «-са».
Жазылышы жана айтылышы
- Зат атооч багыныңкы сүйлөмдөгү that адатта алсыз айтылат: /ðət/, /ðæt/ эмес. Оозеки кепте ал көп учурда таптакыр түшүп калат.
- /ð/ тыбышы кыргыз тилинде жок: тилдин учун тиштердин ортосуна коюп, үн менен айтыңыз. Аны з же д деп айтпаңыз.
- whether жана weather көпчүлүк адамдарда бирдей угулат: /ˈweðə/ (UK), /ˈweðər/ (US). Жазылышына көңүл буруңуз. Биринчи тыбыш /w/ – в эмес: эриндерди томолоктоңуз.
- Зат атооч багыныңкы сүйлөмдүн алдына үтүр коюлбайт: I think that…, I think, that… эмес. Кыргызча «Келеби, жокпу, билбейм» деп үтүр коёбуз, бирок англисчеде I don't know whether he's coming – үтүрсүз.
- Ээ катары келген сүйлөмдүн башындагы What көңүл буруу үчүн көбүнчө басым менен айтылат: What I need is…
Алтын эреже
Зат атооч багыныңкы сүйлөм – зат атоочтун ордунда колдонулган бүтүн сүйлөм. Аны that (билдирүү), whether / if (ооба / жок) же суроо сөзү (маалымат) менен белгилеңиз, жана ичинде ырастоо сүйлөмдүн тартибин сактаңыз. Предлогдон кийин whether тандаңыз, жана аны or not сөзүнүн дароо алдында, to-инфинитивдин алдында жана ээ катары колдонуңуз. Эсиңизде болсун: кыргызча it айтылбаса да, англисчеде It's strange that… деп баштаңыз.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Тапшырма боюнча бир сүйлөм түзүңүз же кайра жазыңыз.
-
Бир сүйлөмгө бириктириңиз: Where is the bank? I don't know.
-
Бир сүйлөмгө бириктириңиз: Is the café open? Can you check?
-
It… that менен кайра жазыңыз: That you forgot her birthday is surprising.
-
The fact that менен кайра жазыңыз: He didn't apologise. That made me angry.
-
What менен кайра жазыңыз: The thing that I need is a holiday.holiday (UK) = vacation (US)
-
Бир сүйлөмгө бириктириңиз: Why did she leave? Nobody knows.
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: I can't decide … to accept the offer.
-
Туура жоопту тандаңыз: … I want for my birthday is a new bike.
-
Туура жоопту тандаңыз: … he lied surprised nobody.
-
Туура жоопту тандаңыз: It depends … we have enough money.
-
Туура жоопту тандаңыз: I'm sure … we've met before.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
Do you know what time does the shop close?
-
The thing what I like most is the music.
-
I'm not sure if or not she's coming.
-
Whether we go camping depends on the weather.
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз. Ар бир боштукка бир сөз жазыңыз.
Ana: Have you heard 16 Tom is leaving the company?
Ben: Yes! But nobody knows 17 he's leaving. It's a mystery.
Ana: 18 I'd like to do is organise a small party for him.
Ben: Good idea. I'm not sure 19 he likes surprises, though.
Ana: Hmm. 20 fact that he never talks about his birthday is a bit worrying!
Ben: Let's ask his wife 21 she thinks.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Эки сүйлөмдү толуктаңыз: What I like most about… is… жана I'm not sure whether…
-
Жашооңуз жөнүндө It's amazing that… же The fact that… менен башталган бир сүйлөм жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B1-14 Indirect Questions кыргызча: Could you tell me where…? Англисче сылык суроо Could you tell me where (the station / is)?
-
B1-14 Indirect Questions кыргызча: Could you tell me where…? Англисче сылык суроо I don't know what (do) about it.
-
B2-19 Few же A Few? Little же A Little? Сан-өлчөм сөздөрү кыргызча … number of students has risen.
-
A2-29 Who, Which, That жана Where кыргызча: аныктооч багыныңкы сүйлөм (relative clauses) This is the book ___ … I told you about.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- I don't know where the bank is.
- Can you check whether the café is open? / Can you check if the café is open?
- It's surprising that you forgot her birthday. / It is surprising that you forgot her birthday.
- The fact that he didn't apologise made me angry.
- What I need is a holiday.
- Nobody knows why she left.
B. Мааниси
- whether
- What
- That
- on whether
- that
C. Катаны табыңыз
- Do you know what time the shop closes?
- What I like most is the music. / The thing that I like most is the music. / The thing I like most is the music.
- I'm not sure whether or not she's coming. / I'm not sure whether she's coming or not. / I'm not sure if she's coming or not.
- ✓ Whether we go camping depends on the weather.
D. Текстте
- that
- why / when
- What
- whether / if
- The
- what
E. Сиздин кезегиңиз
- What I like most about my job is the people. I'm not sure whether I'll stay in this city next year.
- It's amazing that my grandmother still goes running every morning.
F. Аралаш кайталоо
- the station is
- to do
- The
- that
